Strona · s. 13strona oryginału ↗
Jurij Illienko. Fragment powieści „Raport do apostoła Piotra”
Слово Просвіти, №23 за 2011 рік
Wychodziło na to, że scenariusz trzeba tworzyć w taki sposób, by cały film był spakowany w każdy jego pojedynczy element, kiedy osobna scena, a nawet postać, mogą reprezentować całość w określonych relacjach z innymi scenami, postaciami, pejzażami czy kwestiami. Scenariusz trzeba napisać tak, aby utrata części epizodów i scen w procesie produkcji nie mogła zmienić spójności zamysłu. Zachowanie masy krytycznej tekstu filmu musi gwarantować pełnię ujawnienia zamysłu. Czy to możliwe? Możliwe, gdy nie ma innego wyjścia. Już wtedy wiedziałem to dokładnie, bo miałem unikalne doświadczenie kręcenia przynajmniej trzech filmów, które wpadły w szpony radzieckiej cenzury… Zrozumiałe, że narracyjna, opowiadająca, fabularna, linearna konstrukcja tego nie wytrzyma. Fabuła rozpada się przy usunięciu jakiegokolwiek załadowanego informacją fragmentu. Potrzebne są zupełnie nowe konstrukcje, plastrowe — idealnie zrównoważony informacyjny ul, mający sześć stopni informacyjnych połączeń. Naturalny fenomen montażowy. Przy czym każdy plaster jest skalarnym odpowiednikiem całości. Trzecie — trzeba raz na zawsze pożegnać się z wulgarnie linearnym, potocznym wyobrażeniem o czasie. Zawrócić czas przestrzeni w wirach pól torsyjnych. We wszechświecie nie ma innego rodzaju ruchu poza figurą wyższego pilotażu czasu w zakręconej w obwarzanek przestrzeni. Śruba przez lewe i prawe skrzydło jednocześnie po spirali figury torusa-obwarzanka, — i tak w nieskończoność w dwóch przeciwnych kierunkach… Czwarte — wreszcie wprowadzić na planie wielkiego projektu zasadniczo nowy system reżyserii, opracowany przeze mnie na katedrze reżyserii filmowej wydziału filmowego instytutu teatralnego im. Karpenki-Karego — metareżyserię, która polega na reżyserowaniu podświadomości widza. Przedmiotem reżyserii staje się nie opracowywanie mise-en-scène, nie psychologiczne konfiguracje ról, nie montażowe wzbogacanie treści, a właściwe aranżowanie odczytywania dyskursu filmu przez widza, zarządzanie emocjonalnymi refleksjami widza i, co najważniejsze, — przeniesienie pracy nad tworzeniem interpretacji filmu z rąk reżysera do podświadomości (duszy) widza. Nie narzucanie widzowi żadnej ustalonej interpretacji. Przesłanie o Mazepie ma uformować się nie w tekstach filmu, a w percepcji widza, jako jego refleksja na art-atak. Piąte — styl: Wielki Styl Zapłodnionej Erosem Eklektyki. Koktajl malarstwa naskalnego, szopki, surrealizmu, postmodernizmu w przesadnie napiętym geście ukraińskiego baroku. Lawina fresków, ale nie ze świątyni, a z szopki. Non-stop seria feerycznych performansów w plenerze, kręconych w stylu dokumentu. Lawinowe powielanie kopii, które nie miały odpowiednika w historii. Blef z obojętnym uśmiechem Sfinksa. Szóste — koncepcja — Apokryf. Istnieją cztery kanonizowane interpretacje Mazepy. Cztery Ewangelie o Mazepie. Pierwsza — Mazepa-zdrajca. Autorzy: car Piotr Pierwszy, poeta Aleksander Puszkin, cała rosyjska historiografia. Druga — tradycja europejska — Mazepa-buntownik, powstaniec o wolność Ojczyzny. Autorzy — Wolter, Byron, Hugo, Delacroix, Géricault. Trzecia — Mazepa-narodowa ikona, bez żadnej plamy na obliczu. Autorzy — w zasadzie środowisko naukowe ukraińskiej diaspory. Czwarta interpretacja — romantyczny bohater, niedościgniony kochanek. Jego żywot zaczyna się od nagiego jeźdźca na dzikim koniu, który pędzi od altanki ukochanej w nieśmiertelność, przechodzi przez wszystkie buduary Warszawy, Ukrainy, Moskwy i kończy się niedoścignionym nawet dla Romea i Julii dramatem miłosnym osiemdziesięcioletniego hetmana i jego młodej piętnastoletniej chrześnicy Motri Koczubejewej. Nie przystawać do żadnej koncepcji. Nie dać okuć Mazepy żadną autorską interpretacją. Kręcić film tak, że gdy tylko pojawi się sugestia jakiejś jednostronnej interpretacji, robić podwójne salto w tył i zaczynać wszystko od zera. Powierzyć wykonanie roli Mazepy trzem diametralnie różnym pod względem wyglądu, wieku i temperamentu aktorom, i to nie sekwencyjnie, nie linearnie — młody — średni — stary, a jednocześnie w każdej scenie. Przenieść tworzenie obrazu na oznaczony materiał — freski, ryciny, manekiny, rzeźby, pieśni, choreografię, mgłę (w rozumieniu sfumato Leonarda da Vinci). Montować wszystkich tych aktantów i wykonawców nie sekwencyjnie, według zasady linearności życia, a tworzyć synchroniczną choreografię czasu, kiedy wszyscy oni pojawiają się w jednej scenie w w żaden sposób niedeterminiowanym połączeniu pól torsyjnych. „Świat łowił mnie, ale nie złowił” Hryhorija Sawycza Skoworody ma przeskoczyć z jego nagrobka na hasło dla wykonawców roli Mazepy. Siódme — skandal. Złamać siedem pieczęci milczenia. Bitwy pod Połtawą nie było. Car Piotr I to nie sławny „Miedziany Jeździec”, a brudny zboczeniec, seryjny maniak-morderca i krwawy kat Ukrainy. Światem rządzi Eros w jednym łóżku z Tanatosem. Anafema nie ma żadnej mocy, bo Mazepa nie miał grzechów przeciwko cerkwi, a nałożona została przez osobę świecką i największego z grzeszników w rosyjskiej historii. Rzeka Umarłych ma wpadać nie do Desny i Dniepru, a do Wołgi, Sekwany, Padu, Dunaju, Wisły, Tamizy i Renu… najlepiej też do Hudsonu… i do Jeziora Genewskiego… zwłaszcza do Szrei i Odry… Euroskandal — jedyne, co pozostaje w mojej dyspozycji w sytuacji martwego ukraińskiego kina… …Kiedy zaczną łamać się kopie w dyskusjach o filmie, o Mazepie, o historii, o Ukrainie — zacznie wyłaniać się oblicze prawdy jako zbiorowe nadświadome. Zostanie stworzony nowy obraz historii narodu. Nowy narodowy mit — na zastąpienie tego, co stworzyła piotrowsko-katarzyńsko-leninowsko-judejsko-chrześcijańsko-ludobójczo-breżniewsko-kuczmowska tradycja. Ukraina rozpocznie ciężki proces samoświadomości. Ukraińska idea podniesie odciętą przez Kuczmę głowę. To — główny cel filmu. Ósme — gatunek — modlitwa. Wreszcie zrozumiałem gatunek moich nocnych czuwań. To była nieskończona modlitwa. Film ma być w gatunku modlitwy. Tylko Modlitwę Ukrainy można przeciwstawić Anafemie Ukrainy. Do mojej Modlitwy trzeba włączyć Modlitwy wszystkich twórców filmu, a z czasem i Modlitwy wszystkich widzów na całym świecie. Sumaryczna moc wszystkich tych Modlitw jest zdolna unicestwić każdą Anafemę.
* * * Doświadczenie nie jest przekazywalne. Przynajmniej nie jest przekazywane w tak bezpośredni sposób, jak związek przyczynowo-skutkowy. Każda indywidualna apercepcja narodowa jest transmitowana do zbiorowej podświadomości narodu przez całe życie. W każde życie bez wyjątku. Suma tych doświadczeń to czarnoziem naszej kultury. Ukraiński czarnoziem jest tak czarny dlatego, że w tej czarnej ziemi Ukraińców, którzy wiekami orali tę ziemię, którzy bronili tę ziemię, leży tysiące, a może i miliony razy więcej ludzi, niż tych, którzy orzą ją teraz. To potężna i niezawodna tarcza informacyjna narodu – jej nieskończone, bezdenne informacyjne pole torsyjne, jej pamięć ludowa, jej nieśmiertelna kultura. I już z tego pola informacyjnego, z tej zbiorowej nieświadomości, czy też podświadomości, z tej zbiorowej pamięci narodu każdy jednostka może czerpać tyle, ile zdoła, na ile zharmonizuje swoje EGO z transcendentalnymi źródłami swoich przodków. Na tyle, na ile uwolni własną intuicję od racjonalnych przesądów. Film „Cienie zapomnianych przodków” zrobili sami cienie zapomnianych przodków. Paradżanow był jedynie retranslatorem, mediatorem, wykonawcą. Genialnym pośrednikiem. Artysta jest tylko pośrednikiem, mediatorem, translatorem tego odwiecznego archiwum kultury ludowej. Żaden artysta nie może stać się większy od tego archiwum. W tym przypadku rację ma Platon, twierdząc, że człowiek nie tworzy niczego nowego, on jedynie przypomina sobie to, co już było. Nowymi bywają tylko opakowania starych prawd, nawet jeśli te stare prawdy do tej pory nie są jeszcze znane ludzkości. Ale one już dawno są znane Bogu. Jestem jedynie widzialnym znakiem niewidzialnej Bożej łaski – napisał Władyka Sofron Mudryj na prośbę dziennikarza o podanie mu swojej autobiografii. Jestem jedynie widzialnym znakiem, który stale znika ze sklepienia Kamiennej Mogiły, nieprzeczytanym przez samego siebie znakiem, który całkiem nieźle potrafił kręcić filmy. Właśnie ukraińskie filmy. Właśnie w tym momencie, kiedy niby postawiłem kropkę, niby zakończyłem myśl, warto zrobić podwójne salto w tył i zacząć od początku, ale w innej, alternatywnej płaszczyźnie. Miejsce proroka jest wakujące.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
