Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

DROGĄ ŻYCIA Z OJCZYSTYM SŁOWEM

Слово Просвіти, №23 за 2011 рік

Lubomyr PYRIH, akademik Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy, członek korespondent Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, doktor nauk medycznych, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy, deputowany ludowy Rady Najwyższej Ukrainy 1. kadencji, laureat nagrody im. Ołeksy Hirnyka. Pragnienie podzielenia się wspomnieniami i przemyśleniami na temat swojej wierności macierzyńskiemu, ojczystemu językowi ukraińskiemu na przestrzeni dziesięcioleci życia i pracy pojawiło się w związku z obecnymi okolicznościami jego zagrożenia, próbami — niezauważalnymi lub otwartymi — usunięcia go ze sfery społecznej i wychowawczej, „wzięcia w nawias” w procesie utwierdzania tożsamości narodowej. Jesteśmy świadkami brutalnych prób przeszkodzenia w przywróceniu sprawiedliwości dziejowej z motywacją „zachowania i uwzględnienia realiów, które się ukształtowały”. A realia te kształtowały się na przestrzeni wieków drogami zakazów, brutalnej i podstępnej asymilacji Ukraińców, wpajania im kompleksu niższości poprzez językową polonizację, madziaryzację, rumunizację i przede wszystkim — rusyfikację, która nadal nam zagraża nie tylko zza istniejącej już granicy, ale i przy wsparciu (dyktacie!) naszych osób u władzy. I to w 20. roku Niepodległości. Stulecia zniewolenia, represji zrobiły swoje… Bardzo gorzko jest odnotować, że słowa M. Winhranowskiego na 54. kongresie PEN (Kanada, 1989) są aktualne i dzisiaj: „…język — najlepsze dzieło narodu, jest taki bezbronny i wrażliwy, i dzisiaj, pod koniec XX wieku, trzeba go ratować, jest na skraju zagłady”. Szacunek do języka ojczystego, jak i poczucie patriotyzmu w ogóle, zależy od środowiska, otoczenia, w którym człowiek przyszedł na świat, od wychowania. Rozczłonkowanie ukraińskich ziem etnicznych przyczyniło się do upadku poczucia jedności, wspólnoty Ukraińców, której głównym ogniwem jest wspólnota języka. Niestety, dzisiaj daleko nie zawsze, nie dla wszystkich Ukraińców, nawet tych, którzy uznają się za Ukraińców, a nie tylko za obywateli Ukrainy, są równoznacznymi pojęciami „język ojczysty” i „język macierzyński”. Poczucie „ojczystego” języka może być wychowane, nabyte poprzez wychowanie, edukację i samokształcenie. U licznych Ukraińców „macierzystość” języka ukrywa się w minionych pokoleniach. W obecnych okolicznościach, dopóki dojrzeją pędy należytego patriotycznego, językowego wychowania w przedszkolach, placówkach oświatowych wszystkich stopni i profili (mamy nadzieję, że obecny ucisk jest tymczasowy), trzeba utwierdzać w Państwie Ukraińskim język państwowy, który coraz bardziej i szerzej będzie stawał się ojczystym i macierzyńskim. Na ile to zależy od każdego z nas, opowiadam. Przyszedłem na świat, dorastałem w galicyjskiej rodzinie rolniczej średniej zamożności jako jedynak (młodszy braciszek zmarł w wieku 6 miesięcy). Średnia zamożność była zapewniona nie ilością ziemi (według ówczesnych norm — 4 morgi, ok. 3 ha), a ciężką pracą rodziców. Nie mając pełnych siedmiu lat, zostałem uczniem „Szkoły Ojczystej”, za którą w latach 1937—1939 (pod władzą Polski) trzeba było płacić. Można było uczyć się w polskiej szkole bezpłatnie. W atmosferze odwiedzin z rodzicami akcji w towarzystwie „Proświta”, masowych pochodów na mogiłę strzelców siczowych w Zielone Świątki (Trójca), obchodów dat bitwy pod Krutami, kolęd, szczedriwek, wiedziałem już, że jestem Ukraińcem, że istnieje różnica między Ukraińcami a drugimi pod względem liczebności w miasteczku „Żydami”, trzecimi pod względem liczebności Polakami z ich językami. Nauczył mnie ojciec czytać jeszcze przed szkołą po wielkich literach artykułów gazety rolniczej „Narodna sprawa”, którą prenumerował. Z tamtych lat zapamiętałem wiersz Izydora Worobkiewicza: „Mowo ojczysta, słowo ojczyste, // Kto was zapomina, // Ten w piersiach nie serduszko // Tylko kamień ma”. W 2. klasie „Szkoły Ojczystej” rozpoczęto naukę państwowego języka polskiego, po „pierwszym wyzwoleniu” w 1939 r. — języka rosyjskiego, z „drugim wyzwoleniem” (okupacja niemiecka, 1941—1944) — języka niemieckiego, a po „trzecim wyzwoleniu” (1944 i dalej) — znów rosyjskiego, a także obcego — niemieckiego. W dzieciństwie, w młodych latach i nawet w dojrzałym wieku w czytaniu byłem „wszystkożerny” — czytałem, co wpadło pod rękę (wojna, lata powojenne) we wszystkich 4 językach. W dzieciństwie wpadały w oczy galicyjskie czasopisma dziecięce „Dzwinoczok” (wydanie wznowiono w Rohatyniu), „Swit dytyny”. Przechodzić na inny język trzeba było podczas kontaktów z niemieckimi żołnierzami, którym my, dzieciaki, pomagaliśmy za cukierki myć maszyny. Na rosyjski przechodziliśmy, kiedy w miasteczku pojawiło się wielu zwolnionych w latach 1944—1945 z niemieckiej niewoli, z obozów byłych czerwonoarmistów. Ich przez kilka miesięcy „wyzwoliciele” wykorzystywali do czarnych robót (miasteczko bardzo ucierpiało od bombardowań), póki nie wysłali jako „zdrajców” do swoich obozów. I oto w takich okolicznościach otrzymałem pierwszą lekcję językowo-wychowawczą. Próbuję z jeńcem Rukawicinem (pochodzącym z głębokiej Rosji) rozmawiać po rosyjsku. I tutaj na schodach naszego domu, zniszczonego dwiema bombami, pojawia się moja mama i: „Czego ty mielisz językiem? Niech oni po naszemu się uczą”. Zapamiętałem całą scenę, zapamiętałem słowa mamy na całe życie. Kończąc w 1948 roku z medalem szkołę średnią, wstąpiłem do Lwowskiego Instytutu Medycznego. Ogólna atmosfera, począwszy od list przyjętych na studia, była rosyjskojęzyczna. Przeważająca większość miejscowych medyków-pedagogów zdążyła opuścić Lwów przed niebezpieczeństwem „wyzwolenia”, kandydatów galicyjskich w związku z napiętą sytuacją społeczno-polityczną również było mało (byli przeważnie z miejscowości miejskich). Zresztą do końca studiów (1954 r.) ukraińskojęzycznych profesorów-wykładowców można było policzyć na palcach jednej ręki. W grupach akademickich studenci komunikowali się przeważnie w języku rosyjskim. Galicjanie między sobą — po ukraińsku, ale w rozmowie ze „wschodniakami” również przechodzili na rosyjski. Do dzisiaj pamiętam tylko dwóch studentów z obwodu tarnopolskiego (Mychajło Tkaczuk, Bohdan Pasemnyk), którzy razem ze mną uparcie trzymali się języka ukraińskiego. Na zajęciach, na egzaminach odpowiadałem po ukraińsku. Muszę powiedzieć, że tylko w jednym przypadku (egzamin z fizyki) odczułem negatywny stosunek ze strony egzaminatora. Na egzaminie z patofizjologii profesor po mojej odpowiedzi na pierwsze pytanie powiedział, bym spróbował, jak mi wyjdzie następna odpowiedź w języku rosyjskim. Cóż, „spróbowałem”. Po kilku moich zdaniach — „Wystarczy. Doskonale!”. Obyło się bez odpowiedzi na trzecie pytanie. Sympatię w spojrzeniu odczułem od aspiranta katedry, przyszłego profesora Instytutu Gerontologii w Kijowie W. Zapadniuka, który był obecny podczas egzaminu. Nie zapomniałem także zachęcającego spojrzenia przewodniczącego państwowej komisji egzaminacyjnej (1954 r.) prof. S. Werchratskiego, kiedy na pytania zawarte w arkuszu egzaminacyjnym po rosyjsku, odpowiadałem po ukraińsku. Zatem zarówno w szkole (prawie wszyscy nauczyciele to „wschodniacy”), jak i w instytucie stosunek do mnie jako do osoby ukraińskojęzycznej był przeważnie tolerancyjny. Po ukończeniu instytutu z wyróżnieniem, po jednym semestrze porzuciłem naukę na studiach doktoranckich ze specjalizacji, która mi nie imponowała (higiena; a chciałem iść w medycynę kliniczną). Od 1955 do 1958 roku pracowałem jako lekarz w jednym z sanatoriów uzdrowiska Morszyn. Tutaj często musiałem przechodzić na język rosyjski z pacjentami z Rosji. W końcu niezbędny jest kontakt, zaufanie pacjenta do lekarza, które osiąga się poprzez wzajemne zrozumienie, w tym także językowe. Kiedy przychodzili nowi pacjenci, rozpoczynając rozmowę, studiowałem stronę tytułową historii choroby. Jeśli pacjent był z Ukrainy, niezależnie od regionu, od jego języka, rozmawiałem z nim po ukraińsku. Od 1958 r. — studia doktoranckie na bazie Ukraińskiego Instytutu Naukowo-Badawczego Medycyny Klinicznej im. M. D. Strażeski (dzisiaj — Instytut Kardiologii). Rozmawiał ze mną po ukraińsku tylko M. S. Zanozdra, który jako starszy pracownik naukowy został wyznaczony na mojego patrona. Przez miesiąc mi się przyglądano i w końcu dopuszczono do prowadzenia chorych. Myślę sobie, w jakim języku prowadzić dokumentację (historie choroby, zaświadczenia, zwolnienia lekarskie z formułowaniami diagnoz, nazwami leków itp.). Może to być kłopotliwe dla urzędników-kancelistów. Pytam Mykołę Stepanowycza. „W jakim rozmawiacie, w takim piszcie” — brzmiała jego odpowiedź. Rozmawiał ze mną po ukraińsku (tylko ze mną) W. Korotycz, z którym spotykałem się w instytucie rzadko, ponieważ pracował nie w klinice, a w dziale organizacyjno-metodycznym. Zbliżyło nas zainteresowanie literaturą, znajomość przeszła we wzajemne wizyty rodzinami. Zachowały się u mnie jego tomiki poezji z autografami. Pamiętam, jak kiedyś przypadkowo spotkaliśmy się przy skrzyżowaniu ulic Lenina (B. Chmielnickiego) i Włodzimierskiej. W pobliżu był kiosk z gazetami. Korotycz podszedł i zapytał po rosyjsku o jakąś gazetę. Zapytałem, dlaczego on, ukraiński poeta, nie używa języka ukraińskiego, czy jego syn będzie interesował się ukraińskojęzycznymi wierszami swojego ojca? Zamilkł… W domu rozmawiali po rosyjsku. Jego ojciec, czułem to, z przyjemnością przechodził ze mną na ukraiński. Pracę kandydacką w 1961 roku napisałem w języku ukraińskim (doktorską w latach 70., zgodnie z postanowieniem WAK ZSRR, zmuszony byłem pisać po rosyjsku). Zgodnie z zasadami, wydrukowany tekst dysertacji przez pewien czas „leżakował” w bibliotece instytutowej, aby pracownicy mogli się z nim zapoznać. Wpadła ona w ręce Korotycza. Spotykamy się przypadkowo na korytarzu, a on do mnie: „Co, choroba to kalosze, które przeciekają?” (zjadliwie i ironicznie). Uważałem, że znam język i rzeczywiście nie zastanawiałem się nad niektórymi terminami. Przetłumaczyłem z rosyjskiego „tieczenije zabolewanija” na ukraińskie „protikannia chworoby” zamiast „perebih”. Pamiętam, że to mnie wtedy bardzo „zabolało” i od tego czasu językowo kontroluję się. Zdarzył się w instytucie ze mną jeden „śmieszny przypadek językowy”. Temat mojej dysertacji był związany z koniecznością sondowania żołądka. Jeśli chory nie mógł połknąć sondy (odruch wymiotny), smarowano ją wazeliną i wprowadzano choremu przez przewód nosowy. Tak stało się z jedną chorą. Nijak nie może połknąć. „A teraz posmarujemy wazeliną i wprowadzimy przez nos” — powiedziałem i wybiegłem z sali. Wracam — w sali wszyscy ryczą ze śmiechu. Chora przestraszyła się: „Jak on przez dół przejdzie do mojego żołądka?..” Zapamiętałem miejsce pierwszego spotkania z prof. A. P. Peleszczukiem, jego zainteresowane spojrzenie, kiedy przyszedłem z polecenia M. S. Zanozdry w sprawie otrzymania stanowiska asystenta katedry terapii Kijowskiego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn