Strona · s. 15strona oryginału ↗
Księżna i Barbie: symbol narodowy i wytwór globalizacji
Слово Просвіти, №23 за 2012 рік
Oleksandr NAJDEN, doktor nauk o sztuce. Z czasem, badając tę i podobne lalki, odkryliśmy, że krzyż i węzłowa budowa wewnętrzna są typowymi cechami lalek ludowych całego regionu Środkowego Naddnieprza. Zatem od dawnych czasów w tym regionie istniała pewna kultura lalkarska. Jej podstawowy typ wyobrażeniowy to lalka węzłowa z krzyżem na twarzy lub z „pustą” twarzą, ale obowiązkowo węzłowa. Obecnie w naszej kolekcji znajduje się kilkadziesiąt tradycyjnych lalek węzłowych, stworzonych w latach 1960—1970 we wsiach w pobliżu Czerkas, Czehrynia, Kaniowa, Złotonoszy, Drabowa, Obuchowa nad rzekami Roś, Złotonoszka, Supij. Lalki wytwarzano bezpośrednio dla dziecka (autentyczne) lub na naszą prośbę — „zrób taką samą lalkę, jaką robisz dla wnuczki, jaką kiedyś robiono dla ciebie”. Wszystkie nasze babcie-lalkarki miałyby dziś 100, 110, a nawet 120 lat. Ich lalki przechowywane są tylko u nas, ale wielokrotnie były reprodukowane i opisywane w artykułach oraz książkach. Dziś Hanna Rudenko (ur. 1908) ze wsi Dumanci czy Kateryna Laszko (ur. 1910) ze wsi Chreszczatyk byłyby zdziwione i oszołomione, gdyby zobaczyły, że typ wyobrażeniowy lalki, który zachowały i przekazały, a który robiły im jeszcze ich babcie, dzisiaj w wielkiej ilości wytwarzają w całej Ukrainie. Prezentują go na licznych wystawach, jarmarkach, dniach miast, różnych świętach folklorystycznych. Jeszcze bardziej zdziwiłaby je dziś rozpowszechniona nazwa tej lalki — „motanka”. Wyrażenie „kręcić lalkę” jest podstawowe w leksykonie tych i wszystkich innych lalkarek, a nazwa wszystkich lalek jest jedna — Księżna. Nawet matka z niemowlęciem to Księżna, i młoda mężatka w czepcu to Księżna. Zatem będziemy nazywać je Księżnymi. Jednak Księżna to nie tylko nazwa czy typ lalki, to pewien obraz, symbol, którego rozpowszechnieniu sprzyjały nasze publikacje w prasie w latach 1970—1990 oraz ukazanie się książek „Ukraińska zabawka ludowa. Historia. Semantyka. Osobliwość wyobrażeniowa. Cechy funkcjonalne” (1999) i „Ukraińska lalka ludowa” (2007). Tymczasem w ostatnich latach, równolegle ze wzrostem zainteresowania społecznego Księżną, w Internecie pojawiają się liczne sądy, interpretacje, praktyczne porady dotyczące sposobów wytwarzania, różne domysły o charakterze mitycznym dotyczące tej lalki, które zawężają jej funkcje wyobrażeniowe, nierzadko, spekulując na popularności, nadając jej wymyślone szamańskie właściwości. Rozbieżności poglądów na Księżną w kwestii jej obrazu i funkcji w Internecie oraz w naszych (napisanych z pomocą żony) książkach stały się powodem zwrócenia się do nas licznych mistrzów i miłośników tradycyjnej lalki. Ostatnim listem, który, jak to mówią, skłonił do wzięcia za pióro, stał się list ze Lwowa od pedagoga-psychologa, autorki wielu lalek Oleny Bohdaniwny Tarasenko. Przytaczam wybrane, najistotniejsze dla dalszej rozmowy fragmenty tego listu. „Nie tak dawno odważyłam się nie tylko tworzyć lalki, ale i po trochu nauczać innych — zaprosili mnie do przeprowadzenia warsztatów. Zdecydowałam, że warto, zanim zacznę uczyć ludzi tworzyć lalki, trochę opowiedzieć o ich historii i osobliwościach. Aby się przygotować, zwróciłam się do Pańskiej książki i z przyzwyczajenia do Internetu. Przeglądałam różnorodne artykuły i coraz bardziej zauważałam rozbieżności. 1. Co do terminów. Dzisiaj o lalce węzłowej prawie nikt nie wie. Wszyscy wiedzą tylko o motance. Tak nazywają i tradycyjną lalkę węzłową, i z krzyżem zamiast twarzy, i z pustą twarzą, i lalkę z nici. Mało kto zastanawia się, że cały ten szum rozpoczął się od lalek węzłowych, odnalezionych przez Pana i Pana żonę w latach 70. 2. O pochodzeniu. Motanka (dalej będę używać właśnie tej nazwy) wywodzi swoją historię od kultury trypolskiej. Cytat: „Pierwszym odkrywcą lalki-motanki można nazwać Wikientija Chwojkę, który w 1893 roku po raz pierwszy odkrył pozostałości dawnej cywilizacji w pobliżu osady Trypole”. Znalazłam zdjęcia i rysunki figurek znalezionych podczas wykopalisk, jednak wyraźnego podobieństwa do tych lalek węzłowych, które dotrwały do naszych czasów, nie zobaczyłam. Każda lalka wywodzi swoją historię jeszcze od paleolitu, od antropomorficznych wyobrażeń kobiecych, tak zwanych „paleolitycznych Wenus”. Bardzo przypomina to zwykłą spekulację na dwóch modnych tematach — lalka-motanka i kultura trypolska. 3. Lalka-motanka — nie jest amuletem. W Pana książce żadna z opisanych ukraińskich lalek nie figuruje jako amulet. Zatem ten, kto twierdzi, że motanka to tradycyjny ukraiński amulet, po prostu kłamie? Przy czym szczególnie podkreślają to ci, którzy tworzą lalki masowo i na sprzedaż. 4. O symbolice. Krzyż zamiast twarzy u lalki — to symbol solarny (tutaj jeszcze Dadźboga wplątali — to, mówią, jego znak), skręt u podstawy głowy — swarga (nieskończoność). 5. O osobliwościach motania. Dzisiaj w Internecie „błąka się” mnóstwo „przepisów”, jak stworzyć lalkę — wątpliwy amulet. W liście jest jeszcze wiele pytań i komentarzy, ale te, które przytoczono, wydają się podstawowymi. Co prawda, częściowo odpowiedziała na nie sama autorka listu, jednak i moje przemyślenia nie będą tu zbędne. Od razu zaznaczę: jestem za tym, aby tradycyjne lalki, sprawnie i uczciwie zrobione, korzystnie się sprzedawały. Także zaznaczę, że nie uważam się za monopolistę w kwestii wykładni i interpretacji osobliwości wyobrażeniowych i funkcjonalnych lalki ludowej. Jestem naukowcem, który w swoich pracach trzyma się tylko faktów — historycznych, folklorystycznych, etnograficznych. Przecież prawda, którą zawiera w sobie fakt (jednocześnie i artefakt) — to najcenniejszy dorobek kultury narodowej. Jednak lalki badam prawie 45 lat. Po wspomnianym sierpniowym dniu w Dumancach zaczęły się wędrówki po wsiach, znaleziska, niepowodzenia, rozczarowania, sytuacje bez wyjścia, bezowocne poszukiwania w zbiorach dziesiątek muzeów krajoznawczych, praca w bibliotekach, archiwach, w zbiorach Muzeum Zabawki w Zagorsku (obecnie Siergijew Posad) pod Moskwą, dokąd jeździłem trzykrotnie. Pracowałem też w zbiorach ówczesnego Leningradzkiego Muzeum Etnografii Narodów ZSRR, gdzie byłem dwukrotnie. Miałem mnóstwo spotkań z ludźmi, szczęśliwe znaleziska, nieoczekiwane odkrycia, artykuły w prasie, wreszcie książki, w których częściowo wszystko opisano. Dlatego uważam, że mam prawo wyrazić swoje przemyślenia dotyczące lalki jako superzabawki ludzkości (drugą superzabawką jest piłka) i antropomorficznego obrazu-symbolu. Najlepiej to zrobić poprzez porównanie naszej Księżnej z alternatywną amerykańską lalką Barbie (nazwa uogólniona). Ta ostatnia opanowała cały świat. Uosabia obraz sukcesu — finansowego, politycznego, technologicznego, przemysłowego, designerskiego...
go. Jakieś piętnaście lat temu spotkałem w czasopiśmie (w jakim, nie pamiętam) informację o tym, że gdyby wszystkie Barbie, które zostały stworzone i sprzedane w latach 1960—1980, położyć jedna za drugą, to można by kilkakrotnie opasać kulę ziemską. Masowa produkcja maszynowa tej lalki opiera się na wysokotechnologicznej podstawie. Geniusz projektanta stworzył atrakcyjną, tajemniczą, ale nieco wyobcowaną piękność, która dostaje się jako nagroda zwycięzcy. Jej życie to nieustanne święto nieskończonych festiwali, rautów, wybiegów, światowych imprez. Pracują na nią najlepsi krawcy i jubilerzy. Można powiedzieć, że Barbie przewidziała lub nawet w pewnym stopniu zainspirowała powstanie realnego typu kobiecego, który stanowi naturalnie stylizowany model lalkowego ideału. Być podobną do niego powinna marzyć każda kobieta cywilizowanego świata. Jednak taka lalka nie zawiera w sobie idei macierzyństwa, nie jest przeznaczona do pełnienia roli córki dla dziewczynki, a jest raczej przyjaciółką, towarzyszką, nauczycielką życia. Jestem za tym, aby ukraińskie dziewczynki miały za przyjaciółki prawdziwe (nie podrabiane, tanie) Barbie, one też są godne wybiegów, festiwali, rautów. Ale jestem też za tym, aby ukraińskie dziewczynki w duszy trzymały obraz lalki Księżnej, obraz zakorzeniony w historycznej przeszłości, napełniony duchowością, obraz oczekiwań, nadziei na lepszą przyszłość. Dla obiektywizmu zaznaczę, że po opublikowaniu w czasopiśmie „Diekoratiwnoje iskusstwo SSSR” (1987 r., czyli 25 lat temu) mojego artykułu „Kukły i ludi”, gdzie obok ukraińskich Księżnych zostały opisane i zreprodukowane rosyjskie (jarosławskie i archangielskie) lalki, i, co najważniejsze, wyłożone metodyczne zasady badania lalki (poprzez wewnętrzną budowę), w Rosji lalkarstwo zaczęło rozwijać się szybko, intensywnie. Powstały towarzystwa lalkarskie im. Paraskiewy Piątnicy, rozpoczęła się aktywna działalność wystawiennicza, wzrosła armia kolekcjonerów i entuzjastów lalki ludowej, wychodzą książki, broni się dysertacje. W Rosji szczególnie widoczne jest dążenie do przyłączenia się do świata przodków, przeciwstawienia swojej tradycyjnej narodowo-regionalnej lalki cudzej kusząco-atrakcyjnej piękności Barbie i stylizowanym lalkom autorskim. Ale w Rosji, w odróżnieniu od Ukrainy, nie ma ogólnonarodowego lalkowego obrazu, jakim jest węzłowa lalka Księżna. Zatem krótko scharakteryzuję, co to za obraz, czym różni się od obrazu ucieleśnianego przez Barbie, co w nim pozytywne, a co — negatywne, co w tych dwóch typach lalek jest podobne i przeciwstawne. 1) Barbie — typ lalki, w którym przeważają elementy realno-konkretne, naturalne, typowo-standardowe. Księżna — typ lalki, w którym przeważają elementy umownie-uogólnione, dekoracyjne. 2) Barbie — wytwór czysto miejskiego środowiska, środowiska globalnej urbanizacji, dziecko maszynowo-technologicznych osiągnięć. Jej historyczne korzenie sięgają kultury szlachecko-mieszczańskiej XVII—XVIII w. Księżna — wytwór wiejskiego środowiska. Chcemy tego czy nie, a punktem wyjścia ukraińskiej kultury, gdziekolwiek by ona nie powstawała, jest wieś. Ukraińska nauka, sztuka, kultura w ogóle zawierają w swoich głębiach elementy duchowości, moralno-etyczne zasady, wypracowane w wiejskiej przestrzeni kulturowej. W związku z tym lalka Księżna robiona jest ręcznie w warunkach domowych. Nie standard, a kanon wyznacza cechy jej obrazowości. Kanoniczno-tradycyjne czynniki przenikają i w historyczną, i w prehistoryczną przeszłość. 3) Barbie — stemplowana, powielana i standaryzowana konkretność (chociaż są kolekcjonerskie, mało nakładowe Barbie w cenie ponad 15 tys. dolarów). Księżna — rękodzielnicza, indywidualna umowność. 4) Barbie — wytwór procesów globalizacyjnych. Księżna, jej popularność — rezultat wzrostu etnicznej samoświadomości, jeden z czynników ochrony i zachowania narodowo-kulturowego dziedzictwa. 5) Barbie — produkt rozpowszechnionej obecnie tendencji konsumpcji przyjemności, co stało się celem i sensem życia wielu ludzi na całym świecie. Księżna — bytowo-kosmologiczny obraz macierzyństwa, przedłużenia rodu, którego historyczne korzenie sięgają czasów poznawania świata poprzez agrarno-erotyczne paradygmaty. Jednak element nadziei w jej obrazie związany jest z czynnikiem idealizacji przeszłości, czyli pewnego sceptycyzmu wobec współczesności. Jednocześnie Księżna symbolizuje nie powrót do pierwotnej przyrody, a drogę przebytą przez Ukrainę od dawnych czasów, drogę, na której póki co nadziei było więcej niż dokonań. Właśnie te, oznaczone wyżej cechy Księżnej, jej obrazowe podstawy są obecnie potrzebne narodowi, który ciężko, z wysiłkiem, wyrywa się z sideł kolonializmu — fizycznego, ideologicznego i duchowego. Zawarte w Księżnej ludowe duchowe i humanistyczne podstawy podnoszą jej obraz do stopnia symbolu narodowego. Jednak niemożliwe jest przewidzenie, jak długo Księżna będzie istnieć w swojej dzisiejszej obrazowej hipostazie. Więc dziękując Olenie Tarasenko, bez listu której ten artykuł nie zostałby napisany, występujemy za tym, aby wycierpiany przez naród, ogólnie optymistyczny obraz-symbol Księżnej był oczyszczony z różnorodnych spekulacji i mistyfikacji. Wszystko zaczęło się od tego sierpniowego dnia 1968 roku, kiedy my, ja i moja żona Ludmiła Semeniwna Orłowa, zobaczyliśmy pierwszą lalkę z krzyżem na twarzy. Było to we wsi Dumanci nad rzeką Tiasmyn w pobliżu Czerkas. Uderzył właśnie krzyż, ułożony z różnokolorowych nici — czerwonej, białej, zielonej, żółtej, przeplecionych tak, że pośrodku tworzył się czworokąt.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
