Strona · s. 6strona oryginału ↗
Szczególne wyczucie historyka i głęboki patriotyzm
Слово Просвіти, №23 за 2017 рік
Mykoła ŻULYŃSKI, akademik, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Ponad dziesięć lat temu napisałem przedmowę do książki Wołodymyra Melnyczenki o pobycie zesłańca politycznego Mychajła Hruszewskiego w Moskwie w latach 1916—1917. Była to jego pierwsza monografia naukowa z zakresu ukrainoznawstwa w rosyjskiej stolicy, ale od razu poczułem ogrom rozpoczętej przez uczonego pracy: „Wołodymyr Melnyczenko „wykroił” niejedno jeszcze badanie „ukraińskiego Arbatu”, szczęśliwie stymulowany zarówno swoją bezpośrednią pracą jako dyrektor generalny Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, jak i szczególnym wyczuciem historyka na nowe, perspektywiczne z naukowego punktu widzenia znaleziska oraz głębokim patriotycznym dążeniem do odkrywania ukraińskich stron „napisanych” w Rosji, przede wszystkim w Moskwie… I jeszcze wiele nowego odkryje ten niestrudzony, emocjonalny, wrażliwy na wszystko, co ojczyste, ukraińskie w Moskwie historyk…”. Ale któż mógł pomyśleć, że będą to dwie dziesiątki kapitalnych monografii ukrainoznawczych, wydanych w języku ukraińskim (!) w Moskwie, w tym wyróżnionych Narodową Nagrodą Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki! Zresztą po powrocie do Kijowa Wołodymyr Juchymowycz nie zwolnił tempa — w ubiegłym roku w wydawnictwie „Łybid” ujrzała świat autorska encyklopedia-chronoskop „Mychajło Hruszewski w Moskwie”, a tej wiosny w tym samym miejscu — nowa, niezwykle ciekawa książka. Autor postawił sobie za zadanie ujawnić znaczącą pracę badawczą i popularyzatorską Mychajła Hruszewskiego, skierowaną na sławienie i honorowanie Tarasa Szewczenki, oraz pokazać historyczną zasługę uczonego w głębokim zakorzenieniu imienia i dzieła Kobziarza w ukraińskiej mentalności. Cieszę się z jego powodu, z powodu naszego literaturoznawstwa, ponieważ bardzo ważne zadanie zostało wykonane po mistrzowsku. Przede wszystkim powiem, że praca jest dobrze ustrukturyzowana, kompozycja podania materiału, który ku mojemu zdziwieniu okazał się tak bogaty i różnorodny, jest niezwykle przemyślana. Przyznam się, że dotąd nie wyobrażałem sobie, jak szeroko i obszernie Mychajło Hruszewski bada twórczość Tarasa Szewczenki. Jasna sprawa, nie poświęcał szczególnej uwagi poetyce utworów Szewczenki, systemowi obrazowania, stylowi itp. I jest to zrozumiałe, ponieważ jednak główne zainteresowanie Tarasem Szewczenką przypada na okres szczególnej aktywności społecznej wybitnego historyka, który nie mógł nie uświadamiać sobie, że postać Tarasa Szewczenki we wszystkich procesach społeczno-politycznych powinna odgrywać szczególną rolę. Gruntowna przedmowa, a dokładniej „Przedsłowie” — to swoisty klucz do dalszego odbioru stu historii i opowieści, z których każda, nawiasem mówiąc, nazwana jest słowami samego Hruszewskiego. Doskonale uzasadniono każdy z trzech rozdziałów, które łączą opowieści. Pierwszy — „Tarasie mój dobry, mój ojcze jedyny!” — poświęcono ujawnieniu potężnego wpływu twórczości Szewczenki na kształtowanie światopoglądowej, politycznej, państwowotwórczej istoty Hruszewskiego, przede wszystkim, co szczególnie interesujące, poprzez postrzeganie i uświadamianie złowrogiej roli Moskwy i Moskowszczyzny w historii Ukrainy. Tytuł drugiego rozdziału — „Szewczenkę uznaje za proroka cała Ukraina” — mówi sam za siebie, o trzecim powiem dalej. Zaznaczę, że badacz kładzie nacisk i przekonująco dowodzi, że „obecność” Tarasa Szewczenki w wydarzeniach, które rozegrały się w imperiach Rosyjskim i Austro-Węgierskim, jest po prostu nieunikniona, a nawet obowiązkowa, wyjaśniając, co właściwie „wywołało” Szewczenkę na czołowe rubieże ruchu narodowowyzwoleńczego Ukrainy.
Szczególne znaczenie semantyczne mają strony pracy, które opowiadają, jak Hruszewski — oczywisty zwolennik autonomii Ukrainy w składzie federacyjnego państwa rosyjskiego — na początku 1918 r. doszedł do wniosku, że orientacja na Moskowszczyznę, na Rosję jest przeżyta i przestarzała, a pod „federalizmem” radzieckiego typu „leży w rzeczywistości najgorszy, terrorystyczny centralizm”. Co więcej, Przewodniczący Ukraińskiej Centralnej Rady uważał, że „teraz w najbardziej oczywisty sposób mamy walkę samych narodów — wielkoruskiego i ukraińskiego. Jeden napada, drugi się broni”. Takie dramatyczno-prorocze maksymy, wypowiedziane na tle antymoskiewskich poezji Szewczenki, wypalają dusze i uzbrajają duchowe siły współczesnych Ukraińców. Bardzo ważne jest to, że wszystkie rozważania, przemyślenia, oceny autor przedstawia na tle najważniejszych wydarzeń historycznych i znaczących postaci nie tylko ruchu narodowo-kulturalnego Ukrainy, ale i ogólnorosyjskiego, w którym Mychajło Hruszewski był ważną postacią. Tym bardziej, że jego pobyt w Rosji i próby jak najaktywniejszego uczestnictwa w jej życiu naukowym i literackim były uwarunkowane przede wszystkim narastaniem zmagań narodowowyzwoleńczych. I to Mychajło Hruszewski uświadamiał sobie, a nawet gotów był iść (i szedł) na pewne kompromisy po to, by przebywając na zesłaniu w Symbirsku i Kazaniu, trafić do stolicy imperium. Bo tam już w XIX wieku działały znaczące postacie — rosyjscy Ukraińcy, których działalność, zwłaszcza Osypa Bodianskiego, Mychajła Maksymowycza i innych, zaświadczała również dla Mychajła Hruszewskiego, że dość autorytatywne grono działaczy było przejęte troskami o los Ukrainy. Wołodymyr Melnyczenko poświęcił im osobny rozdział „Działalność rosyjskich Ukraińców”, w którym wykazał unikalną wiedzę na temat, nie w pełni dostępny nawet Mychajłowi Hruszewskiemu. Nie bez podstaw autor przedstawił także kilka opowieści — ciekawych rozważań o Mykole Gogolu. Jego duchowa tragedia wybrzmiała w tym okresie, w którym powstała maksymalna duchowa potrzeba, kiedy stało się oczywiste wszystko to, co zostało wypracowane, przemyślane przez Ukraińców. Cenną jest historia pod tytułem „Gogol zaczyna skłaniać się ku ukraińskiemu nacjonalizmowi”, w której, w odróżnieniu od rosyjskich gogoloznawców, odkryto prawdziwą głęboką treść jego szkicu „Rozmyślania Mazepy” (połowa lat 30. XIX w.). Jak wszędzie w swoich pracach, autor uwzględnia dorobek poprzedników, w tym przypadku Wołodymyra Panczenki, Jurija Barabasza, Jarosława Dzyry, który nawet nazwał ówczesnego Gogola „mazepińczykiem”. W tym kontekście umotywowanie wprowadza się do obiegu naukowego ważny wniosek Mychajła Hruszewskiego: „Nie tylko ze względu na wpływ, jaki miały opowiadania Gogola z ukraińskiego życia (ludzie naszych pokoleń, zapewne, pamiętają, ile zawdzięczali im w rozwoju i uświadomieniu swoich ukraińskich sympatii!), ale i ze względu na jego ukraińskie uczucia nie mamy żadnego powodu wyrzucać go z historii ukraińskiego ruchu narodowego, rozwoju ukraińskiej świadomości. Nie całą swoją twórczością, nie całą swoją gigantyczną postacią, ale niektórymi stronami swoimi on należy tutaj. I najmniej można zgodzić się na to, żeby go przeciwstawiano ukraińskiemu ruchowi jako coś zasadniczo mu przeciwnego”. Razem z tym Hruszewski rok później napisał niezauważoną przez badaczy dokładną frazę o historycznej, istotnej różnicy między Ukrainą Szewczenki a Ukrainą Gogola: „Ukraina Szewczenki, z jednej strony, z drugiej — Ukraina, czy bezpieczniej powiedzieć — „Małorosja Gogola”…” Przykuwają uwagę rozważania autora dotyczące stosunku Szewczenki do hetmana Iwana Mazepy, utrwalone słowami Hruszewskiego, który utrwalił unikalność fenomenu Mazepy w obu hipostazach — ciemnej i jasnej: „…Ogólnie poglądy na Mazepę jako na człowieka pozostały niepochlebne i nieprzyjazne; ale jako działacz historyczny, jako idea — był on otoczony wysoką czcią…” Wołodymyr Melnyczenko słusznie uważa, że temat „Mazepa jako idea” zasługuje na współczesną monografię z historycznie pogłębionym odczytaniem działalności hetmana. Bardzo interesującą jest propozycja stworzenia naukowego zbioru artykułów „Ukraina i Moskowszczyzna — różnice i kontrasty”, zaplanowanego przez Mychajła Hruszewskiego i Maksyma Gorkiego w Moskwie pod koniec 1916 r. — na początku 1917 r. Oczywiste jest, że pierwszą jego część powinny stanowić artykuły samego Hruszewskiego oraz uczonych wskazanych przez niego — Serhija Jefremowa, Fedora Wowka, Wiaczesława Prokopowycza, Mykoły Wasylenki i in. A drugą — większą — część książki powinni napisać dzisiejsi autorzy, którzy mają wszechstronnie odkryć na współczesnym poziomie naukowym fundamentalny wniosek Hruszewskiego o „wielkiej historycznej, kulturowej, psychologicznej, jakiej chcecie, granicy, która od wieków oddzieliła Ukrainę od Moskowszczyzny…” Wśród licznych osób historycznych, ocenionych przez Szewczenkę i Hruszewskiego, zapamiętał się Mychajło Juzefowycz, jego Taras Hryhorowycz nazwał „zdrajcą” w sprawie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, podczas gdy Mychajło Serhijowycz emocjonalnie i dokładnie napiętnował, wielokrotnie wspominając „haniebne prawo Juzefowycza z 1876 r., które zakazało ukraińskiego słowa”. Wołodymyr Melnyczenko stworzył bardzo potrzebną pracę. Nikt przed nim nie zdobył się na tak uzasadnioną i wszechstronną analizę ocen Mychajła Hruszewskiego dotyczących twórczości Tarasa Szewczenki oraz jej aktualności w każdym okresie historii Ukrainy, zwłaszcza w czasach wzlotu ruchu rewolucyjnego i narodowowyzwoleńczego, kiedy słowo Szewczenki stawało się ideowym stymulatorem uświadomienia konieczności walki o wolność i niepodległość. W tym planie artykuły Mychajła Hruszewskiego o twórczości Szewczenki odegrały decydującą rolę. Swoją monografią Wołodymyr Melnyczenko wszystkie te problemy zaktualizował — i w tym jego wielka zasługa. Osobno odnotowuję wysoki poziom poligraficzny monografii: chwała wydawnictwu „Łybid”! ___________________ 1 Żułynski M. Wielki Ukrainiec na Arbacie // Melnyczenko W. Mychajło Hruszewski: „Ja osiedliłem się w Moskwie, Arbat 55”. — M.: OLMA-PRESS, 2005. — S. 3-6. 2 Melnyczenko W. Mychajło Hruszewski: „Szewczenko — święty narodowy sztandar”. 200 historii i opowieści o dwóch ukraińskich geniuszach. — K.: Łybid, 2017 — 400 s. Zdjęcie Heorhija Łukianczuka
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
