Strona · s. 7strona oryginału ↗
«Wrócę do swojej ojczyzny z milionami moich braci i sióstr…»
Слово Просвіти, №23 за 2017 рік
Środowisko naukowe wita ukazanie się książki „Językowy wszechświat Iwana Bahrianego. — Zbiór prac naukowych, poświęcony 110. rocznicy urodzin Iwana Bahrianego / oprac. S. Kozak. — Kijów: Ukraińskie Wydawnictwo im. Iwana Bahrianego, 2016. — 364 s.”. Tetiana KOC, kandydat nauk filologicznych, starszy pracownik naukowy Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Historia języka literackiego to historia osobowości językowych. Aby ocenić wkład pisarza w rozwój standardu literackiego, potrzeba czasu, który selekcjonuje i zachowuje wszystko, co ważne, znaczące, wartościowe, estetyczne, a pozostawia w tyle to, co jednodniowe, niepozorne, nieakceptowalne. Dziedzictwo literackie twórców, którzy byli zmuszeni żyć i tworzyć poza granicami Ukrainy, przechodzi próbę nie tylko w czasie, ale i w przestrzeni, odnajdując swoje zagubione w realiach historycznych miejsce, odkrywając nieznany dla wielu pokoleń sens wypowiedzianego i zapisanego w wieczności słowa. Twórcze dziedzictwo Iwana Bahrianego (naocznego świadka strasznych, brzemiennych w skutki wydarzeń ukraińskiej historii) to nie tylko oryginalna karta historii języka literackiego, ale i źródło badania świadomości językowej ukraińskiego społeczeństwa początku XX wieku. Pisarz, przebywając poza granicami Ukrainy, poprzez refleksję nad językiem miał możliwość swobodnego wyrażenia myśli milionów Ukraińców, synchronicznego przedstawienia całemu światu oceny zjawisk nieakceptowalnej dla większej części społeczeństwa ideologii komunistycznej. Iwan Bahriany powrócił na Ukrainę w swoich utworach, które już stały się nową kartą ukraińskiej literatury i otworzyły Ukraińcom prawdę o tragicznych stronach historii. Artysta przez całe życie walczył o państwowość Ukrainy, walczył z totalitarną władzą, reżimem komunistycznym jedyną bronią, którą zabrał ze sobą w dalekie światy — słowem. Nowe oblicza języka pisarza po 110 latach od dnia jego urodzin odkrywa zbiór prac „Językowy wszechświat Iwana Bahrianego”, który ujrzał światło dzienne w wydawnictwie o tej samej nazwie. Dzięki S. Kozakowi — znanemu badaczowi ukraińskiej diaspory, zebrano, uporządkowano i opublikowano znaczną część dorobku naukowego językoznawców na temat leksyki, frazeologii, organizacji stylistycznej i składniowej artystycznych utworów prozatorskich, poetyckich i publicystycznych znaczącej postaci ukraińskiej kultury. Taki format wydania pozwala podsumować osiągnięcia i jednocześnie zaktualizować ważne, ale jeszcze nieoświetlone problemy współczesnej lingwistyki w badaniu twórczości językowej Iwana Bahrianego. Podkreśla to autor przedmowy P. J. Hrycenko. „Wchodzenie tekstów I. Bahrianego, jak i innych klasyków ukraińskiej literatury zagranicznej — zaznacza językoznawca — ma bezpośredni wpływ nie tylko na rozwój piśmiennictwa — system środków i sposobów artystycznego odtwarzania życia, ale i na dynamikę języka ukraińskiego, jego formalną strukturę, możliwości wyrazowe” (s. 9—10). Badając język pisarzy, lingwiści tradycyjnie zwracają uwagę na ich słownik. Dla osobowości językowej słowo to swoisty punkt orientacyjny, za pomocą którego na różnych poziomach uświadomienia aktualizuje się pewna część jej wcześniejszego doświadczenia. Wskazującym dla twórczości językowej pisarza w kontekście ukraińskiego języka literackiego lat 40.—50. XX w. jest użycie leksyki biblijnej, która stanowi podstawę artystycznego obrazowania epoki, element pamięci kulturowej i świadomości językowej Ukraińców początku XX wieku. Funkcje stylistyczne leksyki sakralnej, która akumuluje zarówno wyobrażenia religijne, jak i ludowe odczuwanie świata, naświetlają prace N. M. Sołohub, M. I. Fiłon, A. Kowtun, I. M. Dyszluk. Autorzy zbioru proponują badania nad językiem utworów publicystycznych, który wyraźnie zaznaczał się w artystycznym myśleniu językowym Iwana Bahrianego. To właśnie zwroty publicystyczne nadawały ocenność, ekspresywność, przeważnie negatywnie nacechowaną konotację, kategoryczność w opisach tragicznych realiów ukraińskiej historii i były dla artysty środkiem rozszerzenia tradycyjnie ustalonej w literaturze pięknej emocjonalnej paradygmaty wypowiedzi. Znaczna część leksyki, która aktywnie funkcjonowała w języku na początku XIX w., a z czasem została wyłączona z użycia w granicach Ukrainy, kontynuowała życie w utworach Iwana Bahrianego i wraz z nimi powracała do języka mediów w latach 90. XX w. Słowa zneosoblenyj (bezosobowy), zmahun (zawodnik/rywal), litun (lotnik) znów otrzymały szansę na nowe życie, por.: „Cała jego Ojczyzna właśnie tak — na kołach, zmiażdżona, rozszarpana, zbezosobowiona” („Tyhrolovy”); „Współczesna młodzież nie zatrzymuje się na konstatacji problematyki egzystencjalnej, nie przekształca się w biernych obserwatorów niwelacji samoistnej osobowości w zarodku, co aktywnie działo się w procesie formowania zbezosobowionego społeczeństwa” („Kultura i żyttia”, 27.04.1995); „Kiedyś byli zmahunamy, a teraz stali się kibicami” (tytuł artykułu o zawodach sportowych, „Weczirnij Kyjiw”, 15.09.1997). Zbiór potwierdza ważność i aktualność gruntownego naświetlenia w literaturze naukowej kwestii wpływu twórczości językowej Iwana Bahrianego na dynamikę języka literackiego końca XX w. W proponowanym wydaniu różnorodnie zbadano użycie w języku artysty onimów: toponimów, antroponimów, chrononimów itp., za pomocą których można wyraźnie określić czasowe, przestrzenne i aksjologiczne parametry tekstów artystycznych. Autorzy zaznaczają, że toponimy w artystycznych utworach poetyckich i prozatorskich to nie tylko środki lokalizacji miejsca akcji, ale i stylistyczne markery autorskiej koncepcji, autorskiego stylu. Ważną dla zrozumienia ich symbolicznego sensu jest łączliwość leksykalna, która odkrywa asocjacyjny związek między historyczną przeszłością a współczesnością artysty (zob. artykuł E. W. Bojewej, s. 26—28). Badacze słusznie podkreślają, że w utworach pisarza wszystkie „imiona mówią” do Ukraińców jako narodu, który nie ma prawa zapomnieć swojej historii (studia H. D. Panczuk, N. M. Żurawlowej).
Badania semantykony osobowości językowej Iwana Bahrianeho uzupełniają dociekania H. Chomut i J. Markitantowa na temat stylistycznych funkcji całościowych i przekształconych frazeologizmów jako elementów ludowej świadomości językowej: ryć nosem ziemię; Bóg nie bez łaski, kozak nie bez szczęścia; strzegł i nie ustrzegł, pilnował jak oka w głowie — i na próżno (s. 124—125). Różnokierunkowe powiązania kognitywne, treściowe i semantyczne w zamyśle autorskim twórcy prześledzono w artykułach poświęconych konceptom „Ukraina”, „dusza”, „życie” itd. W. S. Kałasznyk zauważa, że obraz Ukrainy przenika całą twórczość Iwana Bahrianeho i odkrywa nieznane dla ukraińskiego społeczeństwa końca XX w. orientacje wartościujące bytu narodowego (s. 195—196). Ukraina lat 30.—50. XX w. w świadomości twórcy ma różne wymiary przestrzenne: „tamta Ukraina” (Ojczyzna) i „druga, nowa Ukraina” (Zielony Klin), por.: „Nie ma już tego cichego kraju, Ukrainy tej jasnej, słonecznej” (Tygrysie łowy); „To była nasza druga Ukraina, nowa Ukraina, ale szczęśliwsza” (Tygrysie łowy). Ojczyzna dla autora powieści to różne, lecz jednakowo bliskie ukraińskie dialekty, które łączy jeden język narodowy: „Wagon mówił wszystkimi dialektami jego — Hryhorija — języka: połtawskim, chersońskim, czernihowskim, odeskim, kubańskim, charkowskim, podolskim… Główny kontyngent jego pasażerów — Ukraina, ta wyrwana z miejsca i rzucana po całym świecie. Eksterytorialna Ukraina. Ukraina „bez steru i bez żagli” (zob. rozprawę L. P. Zełenko, s. 168—169). Przeciwstawienie Ojczyzny (Ukrainy) i „rodiny” (ZSRR) zostało wyraziście i ekspresyjnie zrealizowane w utworach publicystycznych, np.: „Dla nas słowo „Ojczyzna” również jest wypełnione świętą treścią i, być może, większą niż dla kogokolwiek innego. Ale nie stalinowska „rodina”. Mnie moja Ojczyzna śni się co noc…”; „My wolimy umrzeć tutaj, na obczyźnie, ale nie wracać do tej „rodiny”… To słowo obce, z takim niezrównanym cynicyzmem narzucane nam przez radziecką propagandę” (zob. badania O. K. Konowała, s. 357). Semantyka jednostek językowych pisarza odzwierciedla indywidualne rozumienie, które aktywuje się jednostkami słownika języka narodowego. Dlatego dla przyszłych badaczy pierwszorzędną sprawą, jak zaznacza P. J. Hrycenko, jest „leksykologiczne opracowanie tekstów pisarza w celu wykrycia tej leksyki, semantyki, frazeologizmów, które nie trafiły do „Słownika języka ukraińskiego” (T. I — XI, K., 1970—1980)” (s. 17). W polu widzenia autorów zbioru znajdują się także jednostki syntaktyczne języka Iwana Bahrianeho. Analiza strukturalna różnych typów zdań (prostych, złożonych, rozwiniętych, nierozwiniętych, złożonych itd.) jest ważna dla wyjaśnienia organizacji gramatycznej języka, wykrycia rytmomelodyki utworów artystycznych twórcy. Twórca wchodzi do historii języka literackiego także dzięki ekspresyjnym aforyzmom, które utwierdzają wartości jego epoki — ludzką godność i niezłomność ducha: Lepiej umierać, biegnąc, niż żyć, gnijąc!; Odważni zawsze mają szczęście i in. Dzisiaj są to już rozpoznawalne poza kontekstem i czasem słowa twórcy powróconego do Ojczyzny. Recenzowany zbiór prac naukowych, reprezentując wyniki analizy językoznawczej twórczości językowej Iwana Bahrianeho, jednocześnie stawia przed badaczami nowe zadania. Aby wyjaśnić cechy dyferencyjne idiolektu osobowości językowej w historii języka literackiego, ważne jest przeprowadzenie kompleksowej analizy pragmalingwistycznej i funkcjonalno-semantycznej jednostek językowych, wykrycie utrwalonej w nich refleksji autora, która ma swoje określone cechy na tle ogólnych procesów literackich i kulturowych. Pisarz, używając utrwalonych jednostek języka, rozwija ich potencjał funkcjonalno-semantyczny, aktualizuje środkami językowymi wartości swojej epoki (pojęcia jądrowe idiolektu), tworząc nowe znaki językowo-estetyczne kultury narodowej. Proponowane studia podsumowują osiągnięcia, zapoznają szerokie kręgi ukraińskiej społeczności z różnorodnością problematyki analizy językoznawczej tekstów znaczącej osobowości w historii języka literackiego i zaświadczają, że współczesna nauka lingwistyczna pewnie pokonuje drogę, zgodnie z definicją P. J. Hrycenki, „od drobnych elementów do całości idiolektu Iwana Bahrianeho”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
