Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Sklep dla inwalidów

Слово Просвіти, №23 за 2017 рік

Jurko ŁOHWYN Jeśli wyszliście z metra „Złote Wrota”, przeszliście przez skwerek i Złote Wrota zostały za waszymi plecami, to trafiacie na ulicę Jarosławów Wał. Jej prawdziwa historyczna nazwa to Wielka Podwalna. A w czasach mojego dzieciństwa — Woroszyłowa. Wyobraźcie sobie, po tej niezbyt szerokiej ulicy jeździł tramwaj. Przy Złotych Wrotach tramwaj się zatrzymywał. Wychodziła motornicza, przestawiała zwrotnicę. I wtedy tramwaj skręcał w lewo, na Włodzimierską, wyjeżdżał na Plac Bohdana Chmielnickiego. Teraz to plac Sofijski. Tam, przy pomniku, robił koło, a potem tą samą Wielką Podwalną wracał z powrotem na dworzec. Ulica Wielka Podwalna, a teraz Jarosławów Wał, nie należy do najdłuższych w Kijowie. I kiedy idziemy nieparzystą stroną, to pierwsze, na co zwracamy uwagę, to budynek numer trzy. Słynny dom ze szpicem i rzeźbami dwóch skrzydlatych psogłowców! Zawsze zwalniałem kroku, przechodząc obok domu nr 3. Bo to był pierwszy dom, w którym zamieszkaliśmy, właściwie żyliśmy, przybywszy do Kijowa. Gdzieś miesiąc czy półtora, w 1945 roku. My z mamą i babcią przyjechaliśmy ze wsi, kiedy ojciec wrócił z armii. Idziemy obecną ulicą Jarosławów Wał. Oto i drugi budynek, którym kijowianie i goście miasta też się interesują. Zwalniam kroku. Kienesa karaimska. Zbudowali ją jeszcze w czasach przedrewolucyjnych. Zdaje się, że bracia Koenowie, którzy byli, że tak powiem, oligarchami w biznesie tytoniowym. Przechodzimy troszkę dalej i, po lewej stronie, schody w dół. Na tym kończy się pierwszy kwartał. A w dół biegnie ulica Iwana Franki. Po drugiej jej stronie — narożny budynek, jedną stroną wychodzi na Jarosławów Wał, drugą na Iwana Franki. Tam w czasach mojego dzieciństwa był sklep spożywczy. Wyróżniał się od innych sklepów tym, że w nim wszystko było na kartki. Ale często zdarzało się, że masz kartki, a towaru nie ma. Tak więc ten sklep był właśnie z tego znany. Tam zaopatrywali się dwa razy w miesiącu inwalidzi. A my w tym czasie mieszkaliśmy już na ulicy Strzeleckiej, która wychodziła prosto na ten sklep, granicząc z ulicą Żytomierską i Woroszyłowa, która teraz jest Jarosławów Wał. I tak mieszkaliśmy w budynku, który należał do Metropolii Kijowskiej. W tym budynku często zatrzymywali się, jak w hotelu, księża z różnych parafii, czekając na rozpatrzenie swoich spraw w konsystorzu. Po wojnie budynek był zasiedlony od piwnicy aż po strych. Tak, że nie było już gdzie się przytulić. Mieszkaliśmy w części piwnicznej, a nasza podłoga była o 4 metry niżej od poziomu podwórza. Wtedy ulica Strzelecka była bardzo cicha. Chyba raz czy dwa razy przejeżdżał jakiś samochód — z reguły ciężarowy GAZ. To mogli dowozić produkty albo przywozili chorych do szpitala, który mieścił się akurat naprzeciwko słynnej Bramy Zaborowskiego. Hałas na ulicy robili chyba tylko dzieciaki i stukot ich samorobnych hulajnóg. Huk od nich był straszny. Bo kółka z łożysk kulkowych, zdjętych nawet nie wiem skąd, może i z samolotów, a może z rozbitych samochodów. I kiedy jechali nimi po chodniku, a on przy naszym długim budynku 7/8 był wtedy — wyobraźcie sobie! — z cegły postawionej na sztorc; gdzieś już się starła, gdzieś wypadła, nawierzchnia była nierówna, huk był straszny! Dozorca Iwan Iwanowicz gonił chłopców za to. Ja takiej hulajnogi nie miałem. Koledzy czasem dawali przejechać się w jedną stronę i z powrotem, albo wokół budynku. Jeszcze ostrzejszy hałas od takich łożysk kulkowych powstawał dwa razy w miesiącu. Bo dwa razy w miesiącu chodnik przy naszym domu wypełniał się hukiem ciągliwym, powolnym. I dopełniał się stukotem drewnianych płyt po chodniku. To beznożni inwalidzi na swoich wózkach-platformach ciągnęli do sklepu na Woroszyłowa. I dzieci na hulajnogach, i ci inwalidzi nie mieli kółek z gumą, cichych. A były zwykłe osie, na które nakładało się właśnie te łożyska kulkowe. I kiedy chodnik, zrobiony z cegły, wykrzesywał właśnie te ciągliwe dźwięki, to one zawisały gdzieś na dwie-trzy godziny. Ze wszystkich stron, w szczególności z Reiterskiej, Osipienki, Strzeleckiej oraz zaułka Michajłowskiego zjeżdżali się inwalidzi, którzy nie mieli obu nóg. I oni, żeby się odpychać na tych platformach z łożyskami kulkowymi, w prawej i lewej ręce trzymali po takiej deseczce, jak to murarze, którzy wygładzają ściany. Tymi deseczkami z całej siły uderzali o chodnik, odpychali się — i turlali się w wózku dalej i dalej. I piskliwy, i dźwięczny odgłos łożysk kulkowych, rzecz jasna, dopełniał się jeszcze tymi uderzeniami o chodnik, wywołując dodatkowe monotonne „Stuk! Stuk! Stuk!”. Szli także ludzie niewidomi z przewodnikami. Bywało, szli lekkim krokiem, ale nie mieli obu rąk. Z reguły to saperzy, którzy gdzieś wysadzili się na tajnych niemieckich minach. Działania fryców były podstępne. Oni gdzie mogli, tam i urządzali pułapki naszym ludziom: uciekając, zatruwali wino i napoje w zakładach. A potem nasi ludzie tysiącami ginęli od zatrutego oranżady czy wina. Także rączki podrzucali czy zabawki ze zmaskowaną materiałem wybuchowym. Dlaczegoś o tym, prawda, mało mówią, ale ta wojna była naprawdę totalna. …Zaopatrzywszy się w to, co było, inwalidzi nie rozchodzili się. Rozlewali wódkę. Po sto gramów. Dlaczego dobrze to pamiętam? Bo na rogu zaułka Gieorgijewskiego i Strzeleckiej siedział szewc Zacharycz. Z czarną brodą, bardzo bujną. Wtedy mówili — jak u Karola Marksa. Miał on okrągłe okulary w drucianej oprawie. Także nosił czapkę-ośmioklinówkę z guzikiem na górze. Siedział okrakiem na jednej skrzynce, a na drugiej — rozłożony rzemieślniczy sprzęt. Kopyto tamże stało, on je zaciskał kolanami, kiedy na to kopyto nakładał obuwie, które trzeba było podbić czy podszkolić. Czego wtedy wszyscy się bali? Milicjantów. Nazywali ich „psiarnią”. Ale największy strach i nienawiść wywoływali inspektorzy finansowi. Ci chodzili po wszystkich sklepach, przeszukiwali bazary i inne punkty handlowe, gdzie ludzie mogli coś sprzedawać. Także przeszukiwali podwórka, nasłuchując, czy ktoś nie szyje na maszynie do szycia. Bo jeśli obszywaliście siebie i u was znajdowali jeszcze dwie-trzy pary jakichś bluzek czy nawet majtek, to uważali, że pracujecie na sprzedaż. I nakładali na was ogromne podatki. Inspektorzy finansowi zbierali ze wszystkiego. Pamiętam, że mama mojego przyjaciela Żeni sprzedawała na Żytnim bazarze aluminiowe samorobne łyżki. Dlatego rodzina cały czas bała się, żeby ich nie złapali. Kiedy na ulicy w oddali tylko pojawiał się inspektor finansowy, ktoś z chłopców przybiegał i zawiadamiał Zacharycza. Swoją drogą, chodzili po dwóch, a czasem i po trzech, bo bali się, że mogą im skręcić karki. I jak tylko zawiadamiali Zacharycza, on otwierał kieszeń na piersi swojej marynarki, wyciągał medal partyzancki i przypinał go. Kiedy groźna sytuacja mijała, on go zdejmował i znowu wkładał do kieszeni. Zacharycz miał tragiczny los. Jego żonę i dziecko, nie przypomnę sobie, chłopca czy dziewczynkę, Niemcy spalili w chacie. Dlaczegoż zostawali inwalidzi po tym, jak zaopatrzyli się? Bo w sklepie spożywczym sprzedawali wódkę na rozlew. W tym czasie, o 12 godzinie w dzień, Zacharycz podnosił się ze swojej skrzynki i prosił kogoś z chłopców, żeby popilnowali narzędzi, w szczególności kawałków skóry i kleju, bo to przecież wtedy deficyt był straszny! I oto on też szedł do tego inwalidzkiego sklepu. I my zawsze między sobą ustalaliśmy kolejkę, kto będzie w jaki dzień pilnował o 12 godzinie w dzień rzemieślniczego sprzętu Zacharycza. Dlaczego? Bo kiedy Zacharycz wracał, dożuwając truskawkowy cukierek, to z kieszeni wyciągał i dawał nam „szachtiora” — to „rubel”, na którym był przedstawiony pracownik kopalni. Ale wróćmy do inwalidzkiego sklepu. Kiedy inwalidzi spożywali po sto gramów, a wszyscy oni byli ciężko ranni, zaczynał się prawdziwy horror. Ktoś zaczynał płakać, śpiewać, ktoś krzyczał, ktoś wyjaśniał stosunki, przeklinał, używał wulgaryzmów... Szybko tracili ludzkie oblicze. A z drugiej strony, czego od nich wymagać — poranieni, kontuzjowani. Urazy na tyle ciężkie, że człowiek nie mógł opanować się, nie mógł sobą już kierować. A te sto gramów wódki w ogóle zdejmowały jakiekolwiek hamulce. Jesienią i ja poszedłem do szkoły. Z nostalgicznym smutkiem wspominam, jak spadały i pękały kasztany. Wtedy kijowskie ulice po prostu bombardowały kasztany. Lśniące, brązowo-czekoladowe kasztany, które zasypywały wszystkie chodniki. …Idziemy z babcią. Przed nami tramwaj do placu Bohdana Chmielnickiego. Przechodzimy przez tory. Huk tramwaju ucichł. I usłyszałem jakiś bardzo dziwny dźwięk żelaznych kół. Patrzę na przeciwną stronę, na parzyste numery ulicy Woroszyłowa. A tam, bliżej placu Lwowskiego idzie kobieta w chałacie. Jest rozchełstany, bez wiązań. Spod chałatu wygląda kufajka, spódnica, na nogach ma ogromne, w rozmiarze 44 albo nawet 45, kirzowe buty. Sama kobieta też jest potężna, pcha przed sobą wózek-platformę. A na tym wózku, bez żadnego podkładu, leżą dwa ludzkie kadłubki, czyli dwóch inwalidów bez rąk i nóg. Babcia, widząc to, ciągnie mnie za rękę w stronę Złotych Wrót. Cały czas się oglądam, bo ta kobieta właśnie zaczyna ich przeciągać przez tory tramwajowe do sklepu dla inwalidów. Ten obrazek bardzo dobrze zapamiętałem. Wbił mi się w pamięć niczym straszny kadr z jakiegoś filmu o moim życiu. Teraz na Jarosławowym Wale pod numerem 13 urządzili w tym miejscu „Coffee House”. Jak widzicie, czysto ukraińska nazwa. A obok, w półpiwnicy, kawiarnia „Jarosławna”. No, ja tak myślę, że nikomu do tych inwalidów sprawy już nie ma, bo nie ma ich, i pamięci o nich też nie ma… A jeszcze — o salcie, które zrobiła władza w 1947 roku. Pod koniec roku ogłoszono zniesienie systemu kartkowego i reformę pieniężną. W styczniu 48-go i do połowy lutego do sklepu przypełzały te niedobitki, które jeszcze nie umarły od ran i innych swoich nieszczęść, a potem oni wszyscy, jednego dnia, gdzieś zniknęli. I dopiero po wielu latach, przeczytawszy okrutne opowiadanie Jurija Nagibina o Wałaamie, dowiedziałem się, że wszystkich tych ułomków czy kadłubków z całego Związku Radzieckiego spławiono na Wałaam. Kiedyś dawno był tam klasztor i jest on tam znowu, nawiasem mówiąc. I Patriarchat Moskiewski nosi się z nim jak z jajkiem, wszędzie go promuje. Lecz o podobnych czynach, które działy się na Wałaamie, z jakiegoś powodu milczą. Jeśli i słychać coś, to chyba tylko przelotnie. Mówią, że niby to był dom inwalidów. Ale o tym, że to była pułapka, leprozorium, dokąd ich wszystkich zebrano, aby tam wyginęli — o tym nikt nie mówi. Najpodstępniejsze jest to, że uczyniono to na dwa-trzy dni przed Dniem Armii Czerwonej, 23 lutego 1948 roku. Oto taki prezent dla tych, którzy stracili na wojnie i części ciała, i duszę… Ludzi tam spławiono jak na śmietnik. Ludzki. To już teraz o tym wiem, a wtedy nie wiedziałem. Po prostu stał się cud. Nagle nie było krzyków, nie było pijanych, nikt nie jeździł na stalowych kółkach. A kiedy i jak zniknął Zacharycz, już nie pamiętam. Gdzieś, chyba w 1959-tym, go zabrakło. Nie wiem, czy był stary, ale był człowiekiem udręczonym. Był prawdziwym partyzantem. Straciwszy na wojnie to, co najcenniejsze — swoją rodzinę, za największe oparcie miał te sto gramów i cukierek. Truskawkowy. I co zrobisz?..

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn