Strona · s. 12strona oryginału ↗
Przykarpackie amazonki. Debiutancka powieść Hałyny Maksymiw zaprezentowana w Dolinie
Слово Просвіти, №23 за 2017 рік
Natalija MATOLIŃEC, członkini NSPU. Kiedy mówimy o literaturze, zazwyczaj wyobrażamy sobie, że żyje ona w dość zamkniętym kręgu, rodzi się gdzieś pomiędzy kawiarniami, starodawnymi murami i pałacami. Jednak — i na szczęście! — od dawna jest jej już ciasno tylko tam, gdzie wszyscy przywykli do wydarzeń i imprez artystycznych. Właśnie dlatego lwowscy pisarze pojechali do Doliny — zaprezentować Ogólnoukraiński konkurs literacki rękopisów prozy na najlepszą książkę roku „Skrzydlaty Lew”, zwyciężczynię konkursu z 2016 roku Hałynę Maksymiw oraz jej debiutancką „Księgę amazonek” w rodzinnym mieście autorki. Miasteczko Dolina na Frankiwszczyźnie według legendy zostało założone jeszcze w 979 roku. Malownicze krajobrazy, długa historia, bliskość mistycznych Karpat — takie miejsce nie mogło nie stać się bogatym w talenty. Jednym z nich jest pisarka Hałyna Maksymiw, której pierwsza książka ujrzała światło dzienne pod koniec 2016 roku we lwowskim wydawnictwie „Apriori”. Po tym, jak powieść fantasy dolinianki zdobyła pierwszą nagrodę „Skrzydlatego Lwa”. Znakomicie czy nie, ale konkurs, który odbył się po raz pierwszy, zakończył się zwycięstwem młodej autorki, a więc odkryciem nowego nazwiska. A także — zwycięstwem powieści w gatunku fantasy, który dopiero zdobywa popularność wśród ukraińskich wydawców. Za to na Zachodzie od dawna zbiera on zarówno laury nagród, jak i serca czytelników. Taka droga może czekać również „Księgę amazonek”, która zdążyła już odwiedzić prezentację we Lwowie i rejonowym Mikołajowie w ramach festiwalu literackiego „Książkowa tołoka”. A przed nią — lwowski Forum Wydawców we wrześniu. Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy. Tak nazywa się jedna z nowelek kolejnego zbioru prozy Mykoły Petrenki „U Boga za pazuchą” (Lwów: Apriori, 2017). Nowelka zaczyna się słowami, które określają temat całego zbioru: „To dorosłym strasznie — a kiedy już i dzieciom przychodzi żyć pod znakiem bezprawia — to gorszego nie wymyślisz”. W zbiorze jest ponad sto krótkich nowel, etiud, przypowieści, w których opowiada się o losach przede wszystkim dzieci w czasie wojny i po wojnie — podczas walk wyzwoleńczych na zachodzie Ukrainy w drugiej połowie lat 40. ubiegłego wieku. Ponad pół wieku minęło od tamtego niepokojącego, tragicznego czasu. Ówczesne dzieci teraz już wnuki bawią. Po co by, zdawałoby się, to wspominać, Co dawno minęło, Budzić nie wiadomo co dawne — Dobrze, że zasnęło, — pytał kiedyś Taras Szewczenko w „Chłodnym Jarze”. Ale w posłowiu do „Hajdamaków” odpowiedział twierdząco sam sobie: „Serce boli, a opowiadać trzeba”. Trzeba opowiadać, aby ostrzec przed lekkomyślnością, aby nie powtórzyły się dawne biedy już teraz, kiedy mamy swoje państwo. Nie łatwo, oj nie łatwo przyszła niepodległość Ukrainie! A niepodległość była potrzebna Ukraińcom jak samo życie. Przed narodem wtedy stało pytanie (ono i teraz jest jeszcze aktualne): być czy nie być? Dobrze to czuje i rozumie Mykoła Petrenko, który jako ośmioletnie dziecko osobiście przeżył przerażający hołodomor-ludobójstwo Ukraińców w latach 1932—1933 na Wschodniej Ukrainie. I nie tylko hołodomor. Przez przedwojenne niepełne dwa lata Ukraińcy Zachodniej Ukrainy dobrze odczuli naturę „wyzwolicieli”, których w 1939 roku witali kwiatami: aresztowania, deportacje, niszczenie ośrodków kultury, ogniska na podwórkach bibliotek. To powtórzyło się, jeszcze w większych skalach i z większym rozmachem, po wojnie. Do tego doszło przymusowe wprowadzanie najnowszego pańszczyźnianego ustroju — kołchozów: uspołeczniano wychuchanego przez gospodarza własnego konia, nierzadko zabierano też żywicielkę rodziny — krowę, nie mówiąc już o narzędziach i tych kilku dziesięcinach ziemi, na które chłop harował przez całe życie. Na spotkaniu w dolińskim domu „Proświty” zebrało się wielu chętnych, by porozmawiać o samym Konkursie, literaturze oraz pogratulować autorce udanego debiutu. Ze Lwowa przybyli członkowie jury oraz organizator projektu, pisarz Ołeś Djak. Według jego słów, zadaniem „Skrzydlatego Lwa” jest wpisywanie w nowoczesną literaturę ukraińską nowych nazwisk. I pierwszy konkurs zrobił to bardzo skutecznie. Redaktor naczelny czasopisma „Dzwin” Jurij Kowal, będący również członkiem jury, zaprezentował także wydanie czasopisma, które w całości poświęcone jest młodej literaturze. W tym numerze znalazła się piątka z dziesięciu najlepszych konkursowiczów, z których każdy został wyróżniony przez jury „Skrzydlatego Lwa”. Wśród nich — zwyciężczyni konkursu Hałyna Maksymiw, zdobywczyni drugiej nagrody Natalija Dewjatko z Dniepru oraz zdobywczyni trzeciej nagrody Roksołana Żarkowa z Lwowszczyzny. Mówiono dużo zarówno o książce Hałyny Maksymiw, jak i o konkursie, który w tym roku odbędzie się po raz drugi. Pogratulować autorce przybyli także mer Doliny Wołodymyr Harazd, przy wsparciu którego odbyło się wydarzenie literackie, oraz dolińscy poeci Jarosław Sawczyn, Nadija Dyczka i Oksana Spodar. Członkowie jury, doktor nauk filozoficznych Ihor Derżko oraz pisarz Wasyl Stefak dzielili się własną twórczością, dyskutowali o fantasy i realizmie magicznym, które wyraźnie brzmią w powieści zwyciężczyni. Brzmiały różne opinie — zarówno od zwolenników gatunków fantastycznych, jak i od tych, którzy uważają je za zbyt rozpowszechnione pod wpływem kultury zachodniej. W każdym razie jury, które wybrało „Księgę amazonek” spośród kilkudziesięciu innych rękopisów, odnotowało mistrzowskie władanie słowem, oryginalność oraz życiowe doświadczenie już ukształtowanego autora. A także — bezwarunkowe poczucie związku historii dawnych amazonek z nowoczesnością, z ukraińskimi realiami. Sama autorka przyznała, że praca nad powieścią w nowelach zajęła około dziesięciu lat. Wykorzystywała źródła historyczne, teksty biblijne oraz własne fantazje, które przychodziły we snach. Amazonki Hałyny Maksymiw to silne kobiety. Ukraińskie kobiety. I pomimo fantastycznego składnika książki, bardzo łatwo przeprowadzić paralele między dawnymi wojowniczkami a wojowniczkami współczesnymi. Przecież w niełatwych dla Ukrainy czasach kobiety znów stają się silną podporą. A historie fantasy o potężnych amazonkach, które zainteresują zarówno czytelnika-nastolatka, jak i czytelnika-dorosłego, to w końcu bardzo potrzebny nam gatunek. Przecież Hałyna Maksymiw mistrzowsko strząsa ze swojego tekstu kurz stereotypów płciowych i ukraińskiej klasyki, gdzie kobieta jest przeważnie słaba, cierpiąca i zależna. Amazonki są przeciwwagą. Amazonki to synonim wolności i energii, to ciągłość tradycji od najdawniejszych czasów, to stwierdzenie: „My jesteśmy silne!”. To historia, którą warto czytać.
Inny Petryk już przygotował się, by iść do szkoły. I czytać trochę się nauczył, i liczyć umie prawie do dwudziestu, zna modlitewkę (no, w szkole to niepotrzebne), może nauczycielce, która przyszła do nich, nawet wiersz opowiedzieć na pamięć. Sierżant Woronow, który kwateruje w ich chacie, też się przysłuchuje. A wiersz kończy się słowami “Nas od nieszczęścia i od zguby chroni Święty Tryzub”. Wyrok sierżanta nie kazał na siebie czekać: “Nie pójdzie on do pierwszej klasy!.. A jeśli i pójdzie, to nie tutaj, do innej szkoły!”. Do “innej szkoły” prosto z lekcji zabrali Nastusię, której nijak nie udawało się zakorkować kałamarza. Wywożą razem z rodziną w nieznaną przerażającą Syberię Sofijkę, za którą bardzo będzie tęsknił jej kolega z klasy Andrijko. Niszczono młode życie dla zachłannych interesów obcego imperium. “Oto stało się tak, że wszystkie nieszczęścia świata nagle posypały się na jego małą głowę”. I naturalne, że Bohdanko “znienawidził karzących, kagiebistów, więzienników, śledczych, strażników, konwojentów”. Oczywiście byli i tacy, którzy “dla państwa wielkiego, dla łakomstwa nieszczęsnego”, a niektórzy, szczerze wierząc w natarczywą kłamliwą propagandę czy ze strachu, stawali się sługusami okupantów, donosili na swoich współmieszkańców. O nich Mykoła Petrenko nie pisze, tylko tu i tam wspomina o nich. Byli też nauczyciele, przysłani ze wschodu Ukrainy, żeby pod czujnym okiem kagiebistów wbijali do dziecięcych głów rosyjską imperialną ideologię: “— Panie Boże z tobą!.. — powiedziała matka i zawiesiła mi na szyi krzyżyk. — Boga nie ma!.. — powiedziała Tamara Mykołajiwna i zawiązała mi na szyi pionierską chustę”. Ale oto chłopcu wypadło zanieść mleko nauczycielce. Zapukał nieśmiało, wszedł nieśmiało, a “nauczycielka moja stała na kolanach i modliła się”. Nauczyciele wysyłali, przekazywali przy okazji żywność swoim krewnym na chlebną Połtawszczyznę. “Serce boli, a opowiadać trzeba”, — jeszcze raz powtórzę słowa Tarasa Szewczenki. I dobrze, że Mykoła Petrenko szczerze i prosto opowiedział o owej “banderowszczyźnie”, którą jeszcze i teraz straszą (są tacy!) ukraińskiego obywatela. Nie byłoby tego oporu, który wymagał wielkich ofiar (a on był kontynuacją i kozackiej odwagi, i heroizmu Republiki Chołodnojarskiej), nie byłoby niepodległego państwa ukraińskiego. Książka Mykoły Petrenki “U Boga za pazuchą” ma wielkie znaczenie wychowawcze. Powinna być rekomendowana do czytania uczniom całej Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
