Strona · s. 7strona oryginału ↗
«Mój duch jest z tobą, wołyński zakątku!»
Слово Просвіти, №23 за 2018 рік
Idąc do nierównej walki. Chłopca ze sobą woziliśmy, Zabawialiśmy w wolnej chwili… Kule nas w bojach kosiły, Ale my chroniliśmy chłopca. Szliśmy do ataku w czystym polu, My granaty, on — czapkę rzucił. …Nie zapomnę nigdy, nigdy, Jak umarło żołnierzem dziecko. 17.XI.1942 r.
*** Niezaśpiewana, szarooka, Przez góry i sine lasy Przynieś mi w sercu spokoju I miłość na usta przynieś. Nieosiągalna, nocami wymarzona, W wagonach towarowych, w boju, na wartach, Przynieś mi niebo pod rzęsami I jesienny smutek w warkoczach. Nierozpoznana, nierozgadana, Przynieś mi ciszy I miłość moją nie rozkradzioną Po rozbitych drogach wojny. 18.XI.1942 r.
*** Gdy oddali się szum, Zdejmie z szynela żołnierz, Nocą łzą zroszę Porzuconą armatę w polu. Za koło jej chwycę, Z piołunu na drogę zawołam, Wspomnę ognistą zimę, Moją przyjaciółkę buntowniczą. Wtedy z osady zaproszę Towarzyszy do siebie do chaty, I zaśpiewamy o armacie, Gdy oddali się szum. 7.XII.1942 r.
*** Moja miłość była taką, Jak letni wieczór w stepie, Jak płacz dziecka w noc ślepą, Jak ciche dzwony nad rzeką. Moja miłość była taką, Jak gniewne rokoty bandur, Jak smutek poety po burzach Za buntowniczą porą. Moja miłość była taką, Jak siny poranek na drogach, Jak opowieść o swoim życiu Mojej matki starej. 16.XII.1942 r.
*** Śniegi, śniegi… Koło grobli Zdrętwiałe ręce grzeje wiatr. I noc, jak do kołyski matka, Schyliła się nad czarnym światem. Spowite śniegiem, śpi wieś, Odpłakała i odszlochała… Wszystkie drogi zasypało. A do serca została. 1942 r.
*** Ukorzyły się rzeki i ucichły. Gdzieś wiatr beczy, jak owca. A nad polami chodzi licho, Wchodzi w wioski i serca. Przyjdzie wiosna, rozkute wody Uderzą gniewem w brzegi, Jak zniewolone narody, Gdy upiją się wrogowie. 1942 r.
*** Spotkaliśmy się jakoś przypadkiem, Ty szłaś z batogiem w rękach. Tam droga legła, jak podkowa, Urywając się ze stromego pagórka. Nie zapomnę, jak drgnęłaś Kłosami zakurzonych rzęs. Od tego dnia pod strzechami ulic Chodzi cieniem niepokój mój. Ja nie wiem, być może, tak trzeba: Staniesz się matką ty, a ja Pod obcym i chłodnym niebem Zagubię swoje serce w bojach. XI.1943 r.
H. TWARDOWSKA, pracownik literacko-memorialnego muzeum Łesi Ukrainki, m. Nowogród Wołyński
Od pierwszych dni zanurza się w działalność etnograficzną. „Jeszcze w gronie brata Mychajła zafascynowałam się etnografią — opowiada. — To zamiłowanie do zapisów etnograficznych przywiozłam ze sobą do Zwiahla. Ależ bogaty grunt znalazłam na Wołyniu!”. Według słów jej najmłodszej córki Izydory, Ołena Pcziłka to pseudonim, który mama przyjęła, gdy była jeszcze młoda. Wtedy młode małżeństwo (ich rodzice) mieszkali w Zwiahlu na Wołyniu, tam czasami Olgę nazywają Ołeną, a ponieważ mama bardzo zaangażowała się w zbieranie materiału etnograficznego (haftów, tkanin), to ojciec ich mówił, że ona jak ta pszczółka pracuje. Rezultatem jej wieloletniej pracy stał się zbiór „Ukrainskij ornament / Sobrała i priwieła w sistiemu Olga P. Kosaczewa” (1876). „Wzory haftów ukraińskich dawno zwróciły na siebie uwagę i ludzi uczonych — pisze Ołena Pcziłka, — bo i na takich wzorach sztuki ludowej, jak wzory wszelkiego zdobienia odzieży itp., można widzieć związek sztuki jednego narodu z innym, z jego oświatą i twórczością; a to stanowi całą historię związków oświatowych, — i pokazuje przy tym i osobliwości, właściwe odrębnemu narodowi w jego sztuce”. Oprócz ornamentów jej uwagę przyciągał zwiahlowski folklor. Często bywali u niej lirnicy. Przychodziła miejscowa babcia Korżynśka — „chodzący wielki zbiór wszelkich podań ludowych”. W zbiorze „Dumky-merezianky” (1886) jest rozdział „Z narodnich ust”, gdzie umieszczono podania tej babci. Poznała wybitnego etnografa Mychajła Łobodowśkiego. „[On] nauczał w prostej szkole, — opowiada ona. — W tym czasie, gdy go poznałam, miał już bardzo dużo zapisów z ust ludowych: pieśni, bajek, poszczególnych wyrażeń i słów do słownika. Jego zbiorami i ja się zainteresowałam. Materiał jego był wspaniały, oryginalny. Po nauczycielstwie wstąpił na posadę pisarza gminnego i zawsze utrzymywał pewne incognito w naszej znajomości: zjawiał się zawsze niby do mojego męża w sprawach i dopiero potem widywałam się z nim ja”. Do zapisu materiałów folklorystycznych Ołena Pcziłka jeździła do okolicznych wsi. W Żaborycy usłyszała pieśń „Bez tebe, Ołesiu”, ściślej — tylko pierwszą strofę. „Pewna żaborycka dziewczynka (matka nazywała ją Katerynką, a więcej nic nie wiem o niej) śpiewała, chodząc z nami po lesie, piosenkę na takie słowa: „Bez ciebie, Ołesiu, pszenicę wozić, bez ciebie, gołąbeczko, ciężko na świecie żyć! Jak dzień, tak noc, to rwie duszę, ja do ciebie przyjść muszę, chociaż i nie raniutko, Ołesiu, serduszko!” — wspomina Olha Petriwna. — Więcej słów Katerynka nie śpiewała, tylko tę strofę. Słowa mi się spodobały, ale piosenka była w takiej treści — bardzo już krótka, a i melodia jej szybka — niby rąbana — wydała mi się nieodpowiednią do słów smutnych…”. Kiedy O. Kosacz po raz pierwszy zaśpiewała tę strofę Mykole Łysence, poprosił ją, by „zdobyła słowa dalej”. Ale ciągu dalszego pieśni ona nie znała. „Po jakimś czasie Mykoła Witalijowycz przysłał list, że on koniecznie potrzebuje słów tej pieśni, — znajdujemy w jej wspomnieniach. — Trzeba wiedzieć, że on właśnie w tym czasie zaczął rozchodzić się ze swoją pierwszą żoną Ołhą Ołeksandriwną (czyli Ołesią); mieszkał w Kijowie, a tam przeprowadziła się i zaczęła uczyć się muzyki dalej pewna czernihowska panienka Ołha Antoniwna Łypśka, ładna i bardzo interesująca dziewczyna, później — druga miła Mykoły Witalijowycza. Wszystkim było widać, do czego sprawa zmierza, i kiedy znów otrzymałam od niego list, żeby jednak przysłać dalej słowa pieśni — „Ołesia”, a słów tych nie było, to jakaś szelmowska siła przywiodła mnie na pieśniowy żart: nawiązując do tych okoliczności, że żona Mykoły Łysenki mieszkała w Petersburgu, a w Kijowie przebywała taka miła wielbicielka, ja posłałam mu koniec pieśni z takimi słowami: „Rozważ, serce, rozważ, lubko, i do mnie przybądź prędko, bo będzie późniutko, Ołesiu, serduszko!” — Tak ono i wyszło w odniesieniu do pierwszej żony. Kiedy ja posłałam ułożony przeze mnie koniec, to mi się stało strasznie, że on obrazi się na mnie za ten żart… Myślałam, trafiwszy kiedyś do Kijowa, wyjaśnić swoją wymysły; ale niedługo otrzymałam od niego nowy zbiór pieśni, a w nim — pieśń „Ołesia”, ze wszystkimi słowami, które ja dodałam… Zostawało tylko milczeć!.. Nie dziwię się, że Mykoła Witalijowycz nie poznał podróbki: dodany 2. kuplet — „Bez ciebie, Ołesiu, bujny wiatr wieje, i t. d.”, a i 3. — „Żyliśmy z tobą, jak gołębi para, teraz rozeszliśmy się, jak czarna chmura” — w duchu ludowym. Ależ koniec — „Rozważ, lubko, i do mnie przybądź prędko”, — głupi i nie odpowiadał początkowi pieśni. No, tak wyszło!”. Ołena Pcziłka bała się rozczarować wielbicieli pieśni. „Myślę ja, że ten, kto śpiewał z lubością „Ołesię”, jako pieśń ludową, ochłonie do niej, dowiedziawszy się o jej pochodzeniu (ode mnie), ale mniejsza z tym! — Rozważa ona. — Gdzie granica, ostra granica między ludowym a nie ludowym? Kiedy mi się poszczęściło tak dobrze trafić w ludowy ukraiński styl, to jest właściwa mi zdolność, nie przypadkowa, a spokrewniona z moją bliską znajomością z pieśniami ludowymi”. Do Żaborycy woziła swoje dzieci, aby one przesiąkały ukraińskim duchem i nie odwykały od ojczystego języka. „…W dzieci chciałam przelać duszę i myśli, — pisała do O. Ohonowśkiego. — Nie wiem, czy staliby się Łesia i Mychajło ukraińskimi literatami, gdyby nie ja? Właściwie, ja „postanowiłam”, i zawsze otaczałam dzieci takimi okolicznościami, żeby język ukraiński był im najbliższym, — żeby one od małego poznawały go jak najwięcej. Życie ze mną, oraz pośród wołyńskiego ludu sprzyjało temu”. Aby rozpowszechnić ukraińskie słowo wśród zwiahlowian, organizuje bibliotekę społeczną wyłącznie z ukraińskich książek. W 1879 roku „zerwała się” jej „przyjaźń ze Zwiahlem”. Rodzina Kosaczów przeprowadza się do Łucka, dokąd na specjalny rozkaz przenoszą Petra Antonowycza na stanowisko przewodniczącego Łucko-Dubieńskiego zjazdu sędziów pokoju. W 1928 roku Ołena Pcziłka, przebywając w delegacji naukowej, ostatni raz odwiedziła Nowogród Wołyński. Przyjechała z córką Ołhą, wnukami Mychajłem Krywyniukiem i Ołhą Borysową, malarką Wirą Woljanśką (wnuczka Mychajła Komarowa). Ze wspomnień R. J. Herasymczuka o spotkaniu z Ołeną Pcziłką: „W budynku, w którym teraz mieści się muzeum-biblioteka Łesi Ukrainki, miałem szczęście mieszkać od 1924 do 1936 roku. W czasie mojego mieszkania w 1928 roku w miesiącu czerwcu zjawiła się do nas starsza kobieta z dwojgiem młodzieży — chłopcem i dziewczynką, widocznie wnukami, nazwała siebie matką Łesi Ukrainki i poprosiła o pozwolenie przychodzenia do nas na 2-3 dni i, jak ona się wyraziła, odpocząć po parę godzin. Prośba jej spełniona była przez nas z przyjemnością. W czasie pobytu u nas przy filiżance herbaty w rozmowie powiedziała: z przyjazdem do Nowogrodu Wołyńskiego po raz pierwszy zamieszkaliśmy w budynku ziemianina Uwarowa, mieszkanie w tym budynku było przestronne i dla nas drogie. Oto ja według własnego gustu wybrałam budynek, który należał do mieszczanina Okrużki nad rzeką Słucz, dokąd się przeprowadziliśmy. Z okien którego otwierał się cudowny pejzaż i rzeka oraz zielony park ziemianina Miezencewa”. Z jaką ciepłotą ona wspomina zwiahlowski okres w „Wołyńskich wspomnieniach”: Wy, Zwiahla skały, wzgórza wesołe! My z wami tak długo żyliśmy! Najlepsze lata z życia tego świata Moje pośród was przelatywały! Jedenaście lat życia Ołeny Pcziłki w Zwiahlu były jasną stroną jej życia i, razem z tym, nie minęły bez śladu dla naszego kraju. Tutaj ona rozpoczęła swoje naukowe badania folklorystyczno-etnograficzne, które rozsławiły Zwiahleńszczyznę jako kraj niepowtarzalnych haftów i oryginalnych pieśni. Zrobiła pierwsze kroki do zbliżenia inteligencji i ludu. Swoją działalnością społeczną kształtowała świadomość narodową zwiahlowian. Nie mniej ważne, że tutaj urodziły się jej starsze dzieci Mychajło, Łesia oraz Ołha, które całe życie pracowały na rzecz Ukrainy.
Przeszłość Nowogrodu Wołyńskiego jest ściśle związana z imieniem Ołeny Pcziłki. To właśnie tutaj, do miejsca służby męża Petra Kosacza, przyjechała latem 1868 roku. „Cały ten kraj, a zwłaszcza ten zakątek — Zwiagelsczyzna, po prostu mnie oczarowały — dzieli się wrażeniami. — Właściwie o Wołyniu miałam przed przyjazdem tam nie bardzo wyraźne wyobrażenie. Często przychodziło mi na myśl obiegowe stwierdzenie, że Wołyń to kraj ciężko spolonizowany, który już w znacznym stopniu utracił swoje ukraińskie oblicze. Ale od pierwszego zapoznania się ze Zwiagelsczyzną ujawniła się dla mnie głęboka właściwość jej: mowa wołyniaków wydała mi się przepyszna, czarująca. Coś niecoś i innego z wołyńskiego bytu żywiło to moje zachwycenie etnografa. Między innymi — hafty. To był dla mnie nieodkryty ląd!”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
