Strona · s. 10strona oryginału ↗
Wasyl Stus
Слово Просвіти, №23 за 2018 рік
Dmytro PAWŁYCZKO Kontynuacja. Pocz. w nr 22 z 2018 r.
O tym, kiedy i jak pisany był ten genialny list, opowiada Wasyl Szymański, galicjanin, nauczyciel języka ukraińskiego w Gorłówce. Ten absolwent Uniwersytetu Lwowskiego im. I. Franki mieszkał w jednym pokoju ze swoim rówieśnikiem i przyjacielem Wasylem Stusem. W jego opowieści ukryta jest odpowiedź na pytanie: skąd wzięło się ziarno ognistego daru poety. „Był taki przypadek — pisze Wasyl Szymański. — Gdzieś tak 8 grudnia 1962 roku — to właśnie górnicy otrzymują zaliczkę (24. każdego miesiąca otrzymują wypłatę) — my (ja i Stus. — D. P.) po lekcjach poszliśmy do stołówki nr 20 zjeść obiad na terenie kopalni… My, jak zawsze, zajęliśmy kolejkę. Wasyl jest wysoki, ja mały. On mnie przepuszcza do przodu. Podchodzę do okienka wydawania posiłków i mówię do tej kobiety, która wydaje dania: „Dla mnie, proszę, na pierwsze barszcz, na drugie sznycel z puree ziemniaczanym i kawę”. A z tyłu górnicy stali w kolejce. Jeden z nich: „Ty szto, padło, po-naszemu goworit’ nie umiejesz? Ty poczemu goworisz „na pierwoje”? Ty szto, nie możesz po-czełowieczieski skazać: „Daj nam pierwoje?” A ty goworisz „na pierwoje, na wtoroje!” Ta kobieta, która stała za wydawaniem, mówi: „Kak wam nie stydno, eto że uczitiela naszej szkoły!” A on nie wytrzymał, ten, co z tyłu stał: „A nam naplewac’, szto eto uczitiela. Eto bandierowcy. My ich w sorok piatom godu nie dobili, tak siejczas dobijom”. Wasyl nie wytrzymał, jak stał, odwraca się, chwycił tego łotra, podniósł go i mówi: „Zamknij się, łotrze, bo zaraz z ciebie mokre miejsce będzie!” Zostawiłem to danie, też podskoczyłem, zawiązała się taka walka… Po tym wieczorem Wasyl mówi: „Ja będę pisał list”. I zaczął pisać list do Andrija Samijłowycza Malyszki. O tym liście wiedziałem. Długo go pisał. Ten list pisany był w wielkich mękach. Kiedy był gotowy 12 grudnia 1962 roku, przeczytał mi go. List ogromny. Wysłał go. Odpowiedzi nie otrzymał… A w tamtym czasie taka nieprzyjemna sytuacja była z naszym językiem ukraińskim w szkołach. Choć w naszej 23. szkole nie było tak, żeby dzieci odmawiały nauki języka ukraińskiego, to bardzo go to niepokoiło. Przeżywał. Nie mógł nigdzie z wysokiej trybuny tego wyrazić, bo nie było takiej audytorium. Ale w tym liście do Malyszki w pełni wyraził swoją pozycję”. Myślę, że Wasyl Stus, młody nauczyciel, absolwent Donieckiego Instytutu Pedagogicznego, już wiedział, kim są banderowcy — nie z radzieckiej prasy, a z materiału, który on sam nazwał „Pamiątka dla ukraińskiego bojownika o wolność”. Moim zdaniem ten dokument trafił do Wasyla Stusa jeszcze przed jego znajomością z lwowianami we Lwowie. Byli przecież galicjanie w Donbasie w czasach niemieckiej okupacji, działali tam, o czym świadczy prawdziwa historia „Młodej Gwardii”, organizacji, która stworzona została przez banderowskie podziemie. Wasyl Stus delikatnie zredagował tę „Pamiątkę”, przystosowując ją do swojego czasu, do swojego światopoglądu: „Trzeba mieć twarde przekonanie, że twoja Prawda jest po twojej stronie. Dlatego pamiętaj: z tobą mogą uczynić fizyczną rozprawę, ale moralne zwycięstwo — jest po twojej stronie. Ci, którzy prześladują ciebie, trzymają Ukrainę w kolonialnym jarzmie drogą strasznego terroru, ludobójstwa, niszczenia najlepszych synów Ukrainy. Na twoim zaś sztandarze — Wolna Ukraina z wolnymi obywatelami, państwo, w którym nie będzie społecznego wyzysku i narodowego ucisku. Zatem, walcząc z ciemnością, niesiesz swojemu narodowi światło Prawdy”. Kostiantyn Moskalec, autor głębokiej, wszechstronnej naukowej przedmowy do zbioru utworów Wasyla Stusa w dwunastu tomach, uważa, że galicyzmy w jego poezjach „dodawały praktyce językowej specyficznego odcienia, wywołując u odbiorców skojarzenia z czymś takim elitarno-kramolnym i do tego skutecznie zapewniając mówcom kompletne, nieco egzotyczne frazeologizmy”. Ale to nie egzotyka. Dla mnie, jako czytelnika, galicyzmy w utworach poetyckich Wasyla Stusa — to znak, że narodowo-wyzwoleńcza zbrojna walka UPA, masowo wspierana przez naród Zachodniej Ukrainy, była w jego świadomości niezwykle żywa. „Pamiątka” — to jasne świadectwo tego, że w samym zarodku literackiego daru Wasyla Stusa płonęło pragnienie niezłomnego, gotowego umrzeć za wolność ukraińskiego powstańca. Wasyl Stus bywał we Lwowie, miał tam przyjaciół, kolędować przyjeżdżał tam; mamy informacje, że korespondował z Wiaczesławem Czornowołem. Przy wigilijnym stole siedział Stus u Romana Iwanyczuka i Mykoły Petrenki. Ale wiersz jego „Niedziela już nić surową snuje” — to pożegnalna rozmowa ze Lwowem, gdzie „pusto i goło, i czarno wokoło”, gdzie „złotem pisane jarzma”. Poeta czuje, że prawdziwy Lwów ukrywa się przed nim. Stus w radzieckim Lwowie czuje się jak w więzieniu. Przede mną biały jak śmierć grobowiec i rwą się w górę sobory. i niechby was gęś, i niechby was gęś, wszyscy jutro, wszyscy dzisiaj, wszyscy wczoraj. Ale w ostatniej, najłagodniejszej książce Wasyla Stusa „Palimpsesty” pojawiają się utwory poświęcone lwowskim przyjaciołom i wiersz „Już wtedy, kiedy zanurzyłem się w las”, gdzie rozłąka ze Lwowem nazwana jest „nadmiernym” pożegnaniem „z Ojczyzną, ze światem, z życiem”. Najważniejsza książka o Wasylu Stusie „Poeta i obywatel” przeczytana została przeze mnie za późno, dopiero po tym, jak wróciłem do Kijowa z dyplomatycznej służby. Jestem wdzięczny Wasylowi Owsijence, kompilatorowi tej pierwszej fundamentalnej biografii ducha Wasyla Stusa, napisanej przez wybitnych Ukraińców. Tam fenomen Wasyla Stusa odgadują, przemyśliwują, określają Jewhen Swerstjuk, Roman Korohodski, Wasyl Zacharczenko, Nadija Switłyczna, Jurij Pokalczuk, Ołeh Oracz oraz niektórzy inni dysydenci i pisarze. A wśród nich wyróżnia się Wasyl Owsijenko, moim zdaniem najdokładniejszy w swoich rozmyślaniach o filozoficzno-poetyckim darze i żywym, ludzkim obrazie niepokornego Wasyla Stusa. Myślę, że geniusz poety najgłębiej odkrył Iwan Dziuba w swojej pracy „Rzeźbiarz własnego ducha”. Pisze on: „Kiedyś Kant powiedział o dwóch dziwnych i wielkich rzeczach: gwieździste niebo nad człowiekiem i prawo moralne w człowieku. Gwieździste niebo nad twoją głową i prawo moralne w tobie. Wasyl Stus był jednym z tych nie tak wielu, których to dotyczyło w pełni i władczo. Był człowiekiem moralnego absolutu. Czy to samą naturą, jak szlachetny metal, był gwarantowany od utleniania, czy to tak silna była jego wola ukierunkowana na wysokie etyczne samopoczucie i działanie. Chyba i to, i to”. „Wysokie etyczne samopoczucie” Wasyla Stusa było wspierane przez jego zwolenników, ideowych współmyślicieli, czytelników, słuchaczy. Stus zaraz po swoim wystąpieniu 4 września 1965 r. w kinie „Ukraina” przeciwko aresztowaniom ukraińskiej inteligencji stał się prawdziwym bohaterem szestdziesiątników i studenckiej myślącej młodzieży. Wasyl Owsijenko pisze, że Stus dla niego stał się „jednym z niemal niebożelców poziomu Iwana Switłycznego, Iwana Dziuby, Jewhena Swerstjuka, Wiaczesława Czornowoła, Wałentyna Moroza, Łewka Łukjanenki, Mychajła Horynia, Iwana Kandyby…” Talent Wasyla Stusa jako poety krzepł i rozwijał się przy duchowym wsparciu ze strony jego pobratymców. Ale Stus posiadał tak samo odczutą sercem swoim siłę wsparcia jego twórczości i zachowania ze strony całego narodu. Wspomniany Wasyl Szymański opowiada o jeszcze jednej przyczynie pojawienia się listu Stusa do Andrija Samijłowycza. Była to książka „Prawda woła”, którą Szymański podarował w 1962 r. Wasylowi Stusowi. „W jeden wieczór — wspomina Szymański — Stus „przeczytał ją całą”. Rozmawialiśmy, dlaczego ten zbiór został momentalnie wycofany. Kiedy było spotkanie z Dmytrem Pawłyczkiem we Lwowie, kupiliśmy sobie każdy tę książeczkę. Wieczorem przychodzą „kuratorzy” z uniwersytetu do nas do akademika. Tak, towarzysze! Kto ma zbiór „Prawda woła”? Przyznajcie się, pokazujcie. Kto był w tym czasie w akademiku, temu pozabierali. Powiedzieli, że żaden student nie ma prawa jej czytać, bo będzie wykluczony z uniwersytetu. Mnie w tym czasie nie było w akademiku, to u mnie ona się zachowała”. Czy to nie dziwne? Wiedziałem, że książka „Prawda woła” była zakazana, ale nie wiedziałem, że na moim uniwersytecie odbierali „kuratorzy” studentom tę książkę, za czytanie której mogli wykluczyć z uniwersytetu. 1963 r. Wasyl Stus znalazł mnie w Związku Pisarzy. Powiedział mi, że wie, czytał książkę „Prawda woła”, ale nie powiedział ani słowa o swoim liście do Malyszki. Dlaczego? Dlaczego? Myślę, że nie powiedział dlatego, że Malyszko nie odpowiedział poecie na jego duchowy krzyk. W czasopiśmie „Wseswit” utrzymałem się na stanowisku redaktora naczelnego siedem czy osiem lat. Wasyl Kozaczenko, przewodniczący Związku Pisarzy Ukrainy, powiedział mi złożyć podanie i dobrowolnie opuścić czasopismo, inaczej wyrzucą mnie jako „wroga narodu”. Złamałem się, złożyłem podanie. A sumienie męczyło mnie. O Wasylu Stusie wtedy dowiadywałem się od lwowian. Gdyby w tamtym czasie ktoś z jego przyjaciół zawołał mnie, powiedział napisać list do niego, podziękować za uwagę do książki „Prawda woła”, zrobiłbym tak. Ale mnie dobrzy ludzie podrzucali wypowiedzi Wasyla Stusa o mnie, jako o nikczemnym pieśniarzu, tłumaczu, który nie jest zdolny wznieść się w swoich utworach na poziom tych rzeczy, które tłumaczy. 1982 roku, przebywając po raz drugi jako więzień na Kołymie, Wasyl Stus prowadził Zapiski, w których wysoko oceniał utwory W. Biełowa i Cz. Ajtmatowa i pisał, że w ukraińskiej literaturze niczego podobnego nie ma. On, wydaje mi się, niesprawiedliwie krytykował Linę Kostenko, Iwana Dracza, Mykołę Winhranowskiego, Wołodymyra Jaworiwskiego. W Zapiskach nr 8 pisze: „Wspominam list Pawłyczka do Jurija Badzia. To był list odpowiedź na replikę J. Badzia o tym, że na próżno Pawłyczko w którymś z publicznych wystąpień mówił o France jako bojowniku z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem — czy nie najważniejsza (po radziecku) cecha geniuszu Franki. Pawłyczko był skrajnie oburzony repliką. — Zdobył się na szczery gniew przeciwko obłudnej filozofii, której oddał daninę i Dziuba (to mowa Pawłyczka). Nigdy nie chwalcie mnie — zakończył Pawłyczko swój list, demonstrując swoją polarną wobec Badzia pozycję. To dotyczyło 1978 roku w przybliżeniu. Badzio był represjonowany jako autor nacjonalistycznej pracy „Prawo żyć”. Nacjonalistycznej dlatego, że, według Badzia, każdy naród musi oddychać, a nie wegetować pod imperialnym jarzmem. Ciekawe, jak czuje się Pawłyczko teraz, kiedy Badzio jest w niewoli?..” Przeczytałem ten Zapis Wasyla Stusa już po jego śmierci. Zatem, teraz nie jemu, a obecnemu czytelnikowi jego utworów i listów muszę wyjaśnić i powiedzieć, że broniłem Jurija Badzia jako świadek na sądzie radzieckim, na którym ode mnie oczekiwano negatywnego stosunku do książki „Prawo żyć”. Ja w ogóle szanowałem Jurija Badzia jako mądrego i odważnego dysydenta. 1990 roku z mojej inicjatywy Badzio napisał „Program ukraińskiej partii demokratycznego socjalizmu i państwowej niepodległości”. Badzio umiał tak pisać swoje antyradzieckie proklamacje, że niełatwo było czekistom nazywać je nacjona-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
