Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«Jestem kamieniem z bożej procy»

Слово Просвіти, №23 за 2018 рік

Tą metaforą znany poeta i działacz społeczno-polityczny Ołeh Olżycz, zamęczony przez hitlerowców w 1944 roku w obozie koncentracyjnym, scharakteryzował wielką kohortę ukraińskich niezłomnych patriotów, którzy w „dobie okrutnej jak wilczyca” bezpośrednio brali udział w zmaganiach wyzwoleńczych z okupantami różnych maści, pojawiającymi się na terenach Ukrainy. Do tej kohorty należy także dzielna poetka Kateryna Mandryk-Kujbida, o której Dmytro Pawłyczko we wstępie do drugiego wydania jej książki poezji „Błogosław ogniem” (Lwów: Litopys, 2010 r.) pisze: „Słowo Kateryny Mandryk-Kujbidy niesie w sobie ładunek takiej odwagi, niepokorności i człowieczeństwa, które stają się wzorcami wysokomoralnego życia dla współczesnych i przyszłych pokoleń ukraińskiego narodu. Jest to bez wątpienia poezja wielkiej natchnionej walki o ukraińską państwowość duszy, która uformowała się nie z uczniowskiego wymyślonego patriotyzmu, a z konkretnych wrażeń uczestniczki zbrojnych zmagań o naszą narodową wolność”. Mając talent poetycki, wielką pracowitość i szczególny twórczy zapał, ona z własnego wewnętrznego powołania w czasach banderowskich zmagań, zastojowych „breżniewowskich” lat i po nich pisze z czystego serca wiersze, o których nie mogła nawet myśleć, że mogą zostać opublikowane. A poezja jej jest ciekawa, poruszająca, narodotwórcza i szczera, jest w niej o realnym otaczającym świecie, o bólu i radości ludzkiej duszy. Mykoła WASYLENKO Kateryna Mandryk-Kujbida urodziła się w 1927 roku we wsi Sukil w obwodzie iwanofrankiwskim, gdzie niepowtarzalne w swoim zielonym pięknie góry, luksusowe lasy i wyrzeźbione przez naturę granitowe urwiska swoją malowniczością mimowolnie wyzwalają w człowieku miłość, przejmujące przywiązanie do rodzinnego kraju, wolności i poezji — a to już pierwsze fundamenty patriotyzmu, uświadomienie sobie bycia obywatelem ojczystej Ojczyzny: Oto one — moje Karpaty: Fale sosen i świerków — Pokrzepiające sonaty, Zapisane w mroku. Od dzieciństwa, jak źródlaną uzdrawiającą wodę, pielęgnuje w sercu miłość do rodzinnego kraju, dlatego nieprzypadkowo w latach młodości, kiedy w 1939 roku na zachodnie ziemie Ukrainy wkroczyli sowieccy okupanci i zaczęli antyhumanitarnymi, okrutnymi, barbarzyńskimi metodami pospiesznie utwierdzać swoją władzę terroru, na podstawie wątpliwych donosów więzić ukraińskich patriotów, którym przyklejano etykiety „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”, bezpodstawnie dokonywać rozpraw nad „niepokornymi”, masowo prześladować i całymi rodzinami wywozić w daleki syberyjski kraj, gdzie od przymusowej ponad siły pracy, upokorzenia, znęcania się i głodu szybko ginęli, a kiedy przyszli niemieccy okupanci i tak samo, jak poprzednicy, zaczęli terroryzować ludzi, ona bez wahania staje na ścieżce walki z okupantami. Ponieważ zna górski teren swojego kraju jak własną dłoń, znanymi tylko jej ścieżkami przeprowadza grupy marszowe żołnierzy UPA przez góry i lasy do miejsc dyslokacji — wypełnia obowiązek łączniczki. A pod koniec lat czterdziestych idzie do podziemia, opiekuje się rannymi powstańcami, zapewnia żywność, pierze ich odzież. Ołeś DIAK W 1950 roku zostaje aresztowana, wtrącona do cel więziennych, do których, jak myślano, nic nie może przeniknąć: ani słońce, ani bliskie jej słowo, ani nadzieja na przeżycie. Ale pomylili się. Przez kamienne ściany więzienia i zamknięte masywnymi zamkami metalowe drzwi przeszła Muza i przemówiła do niej słowami zwycięskiej poezji, optymizmu i wiary w zwycięstwo swojego narodu nad ciemiężycielami: Oj więzienie, oj więzienie Stanisławowskie… Siedzimy w piwnicy, Jak owe trupy, Nam więzienne ściany Zjadły rumieńce… Co śledczy pyta, Na wszystko mówimy: „Nie!”. A on pięściami Bije po głowie. A jeśli nie upadła, To bije w brzuch, A potem w piersi… Aż ciemnieje świat. 1950 r. Po długotrwałych przesłuchaniach i fizycznych torturach sąd wydaje wyrok — 10 lat więzienia w reżimowych stalinowskich obozach koncentracyjnych i pozbawienie praw obywatelskich na okres 5 lat. W 1951 roku w bydlęcym wagonie z innymi więźniami zostaje etapowana na Północ do kobiecego obozu koncentracyjnego nr 4, miasto Inta. W tym samym miejscu, w tych samych latach w obozie nr 2 odbywałem i ja swój wyrok więzienia. W obozie Katerynie Mandryk na więziennym buszlacie od razu przyszywają numer W-1-684 — nowe jej nazwisko, na które musiała odpowiadać. Tajga. Baraki jak groby; Druty wyszczerzyły się kolczasto. Śniegi dookoła wszystko zakryły. Beznadziejnie i nieuchronnie… ……… Przeżyję — nie przetrwam! Wycierpię, wyjęczę I was do sprawiedliwego sądu Kiedyś zawołam. 1954 r. Na Północy, doświadczając wyczerpującej pracy, upokorzenia i znęcania się strażników, duchowo nie złamała się, nie straciła wiary w sprawiedliwość, w ukraińską ideę narodową, o którą walczy. Komunikując się z osobami o podobnych poglądach, marzy o wyzwoleniu Ukrainy od stalinowskiej tyranii i, uduchowiona taką wiarą, wbrew obozowym zakazom, ryzykując, pisze wiersze o katorżniczej egzystencji więźniów politycznych, wylewa swoje poczucie sprzeczności, nieakceptacji narodowego uciemiężenia: Walka obróci się w legendy. A teraz — tylko krew i śmierć… Krzyże. Przeczytajcie nasze testamenty — Te pragnień znikające ślady. Z wiarą w Pana świętego, Z honorem, co sztandary podniósł, Szliśmy na śmierć dla tego, By Ukraina wolną była. 1950 r. Oprócz głębokiego uczucia miłości do rodzinnego kraju, Ukrainy, w nie mniej ciężkich warunkach życia wspierała ją wielka wiara w Boga. „Z modlitwą do Boga — pisze Kateryna Mandryk w autobiografii — ja wytrwale znosiłam wszystkie nieludzkie warunki etapów i obozów koncentracyjnych. Modlitwa do Boga pomogła przejść przez wszystkie męki komunistycznego piekła znęcania się”. 9 maja 1956 roku, wychodząc na wolność, pozwolenia na powrót do domu nie otrzymała. Pozostaje specjalną osadniczką w Incie. Tam wychodzi za mąż za dawnego znajomego Stepana Kujbidę, który odbywał dziesięcioletnie więzienie za udział w Ukraińskiej Powstańczej Armii. Tam rodzi trzech synów. Na Ukrainę wróciła w 1964 roku jako inwalidka drugiej grupy, zamieszkała z dziećmi w mieście Bolechów, dokąd po roku wrócił i Stepan Kujbida. Mając wielki patriotyczny cel i duchową wolę, którą mocno hartowała w katorżniczych stalinowsko-berijowskich obozach koncentracyjnych, Kateryna Mandryk-Kujbida nie porzuca literackiej działalności twórczej, zbiera folklor, ma aktywną postawę obywatelską. W latach 90., kiedy powstała niepodległa Ukraina, bierze udział we wszystkich procesach narodowo-społecznych, wiecach, kongresach, zjazdach, wzywa do wyższej europejskiej cywilizacji, do wolności politycznej i ochrony języka ukraińskiego przed rusyfikacją. Jej poświęcenie na życiowej ścieżce godnie ocenili znani współcześni pisarze i literaturoznawcy. „Zdumiewające, porywające wrażenie wywiera heroiczne życie i świat duchowy Kateryny Mandryk-Kujbidy! — pisze Mykoła Żułynskyj w artykule „Jakie wielkie szczęście — wierzyć!”. Rzadkie połączenie samopoświęcenia w walce o wolność Ojczyzny i twórczej samorealizacji. Ta odważna patriotka zdołała zrodzić i wyhodować w swojej duszy wolność. Wolność wyboru miejsca w narodowo-wyzwoleńczej walce oraz wolność twórczego samourzeczywistnienia”. 14 marca 2004 roku poetki Kateryny Mandryk-Kujbidy zabrakło, odeszła w wieczność. Wdzięczni rodacy w Bolechowie w 2007 roku wznieśli jej pomnik, jej imię nosi szkoła. Wydawnictwo Litopys: Lwów, 2012 r. wydało drukiem utwory poetki w trzech tomach: „My Ukrainę obronimy” T. 1, Poezja, autobiografia; „Pieśniami krzepimy wolność” T. 2, „Z pieśniarskiego skarbca Kateryny Mandryk-Kujbidy”; i „Rodowód ukraiński wieczny” T. 3, Artykuły, recenzje, wspomnienia, listy. Prawdziwie naród ukraiński trzyma się na poświęceniu swoich bohaterów, tytanów niezłomnego ducha, którzy w ciągłej walce z tyranami wywalczyli człowiekowi godne życie. Wspominając katorżnicze lata, łatwo mi pisać o pionierach niepodległości Ukrainy, cywilizacji i demokracji, bo nie z prasy dowiadywałem się o nich, a osobiście znałem się z wieloma w latach uwięzienia na Dalekiej Północy. Wtedy ja odbywałem swój wyrok w męskim obozie koncentracyjnym więźniów politycznych nr 2, a kobiety — w obozie nr 5, razem pracowaliśmy w kopalniach węgla. Później, wychodząc na wolność, aktywnie korespondowaliśmy, utrzymywaliśmy przyjacielskie stosunki. I do dziś pamiętam młode dziewczęta-więźniarki polityczne, ukraińskie patriotki: Darynę Masiuk, Sławę Kryżaniwśką, Olę Moroz, Sławę Latuszewśką, Romę Simkiw, Olę Maceluk, Lubę Palczewśką, Katerynę Mandryk, — ona pisała wiersze i konspiracyjnie przesyłała je do naszego obozu. Moi obozowi przyjaciele w swój konspiracyjny sposób, przekupując strażników tytoniem i papierosami, przekazywali dziewczętom moje wiersze. A 1 stycznia 1954 roku one przekazały nam (uwięzionym chłopakom) smaczny tort, który upiekły w obozie z przysłanych z Ukrainy domowych produktów. Tego dnia napisałem wdzięczny wiersz i zadbałem, żeby go przeczytały nasze dziewczęta: Powiedziano mi, że wasz tort miodowy, Z orzechów upieczony, kaszy i prosa, Że w nim cukier i migdał cudowny I nawet dobra kieliszek wina. Nie wiem, — w jedzeniu kiepski ze mnie znawca. Ale że w nim zapach mojego kraju, Miłość i święto, dobroć serc — O tym ja dokładnie wiem. 1 stycznia 1954 r. Niedługo w odpowiedzi przyjaciele przynieśli wierszowany czterowiersz szczerego podziękowania, który był podpisany inicjałami: K. M. Jestem pewien, że to był wiersz Kateryny Mandryk, która była najzdolniejszą spośród tych, którzy pisali wiersze w obozie, chowając je przed kagiebowskimi szpiclami, tak jak i ja, w zakorkowanych butelkach na terenie kopalni. 29 maja w sali konferencyjnej Lwowskiego Muzeum Historycznego odbyła się uroczysta ceremonia wręczenia nagród zwycięzcom III Ogólnoukraińskiego konkursu literackiego poezji patriotycznej imienia Kateryny Mandryk-Kujbidy oraz prezentacja drugiego tomu antologii liryki obywatelskiej „Świeca pod niebem burzowym”. Niestety, wśród obecnych nie było laureata drugiej nagrody tegorocznych zmagań poetyckich, pisarza z Chersonia Mykoły Wasyłenki. Zarząd organizacyjny konkursu nie zaryzykował zaproszenia ponad dziewięćdziesięcioletniego pana Mykoły w niebliską drogę, a postanowiono wręczyć mu wysoką nagrodę w rodzinnym Chersoniu na jednym z wieczorów literackich. Dziś proponujemy czytelnikom ulubionej gazety esej-wspomnienie Mykoły Wasyłenki „JESTEM KAMIENIEM Z BOŻEJ PROCY” o niełatwych czasach prób ukraińskich pisarzy-patriotów w radzieckich obozach koncentracyjnych, wśród których tworzyli historię „wolnej” literatury i Kateryna Mandryk-Kujbida, i Mykoła Wasyłenko.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn