Strona · s. 15strona oryginału ↗
Umiłowanie ojczystego kraju z przestrogą. Wijtyk-Juszczuk O. Dlaczego kwiaty rozkwitają. Juszczuk I. Pewnego ranka. — Tarnopol: Bohdan, 2018. — 128 s.
Слово Просвіти, №23 за 2018 рік
Oleg HRYNIW, profesor, Lwów
Autorami recenzowanej książki są znany naukowiec, pisarz, tłumacz Iwan Juszczuk oraz jego żona Olha, która, niestety, odeszła w zaświaty. Ich utwory można traktować jako kodeks piękna i moralności. Przygotowują one dzieci do rozumienia życia w społeczeństwie. W wydaniu zamieszczono utwory różne gatunkowo, ale o wspólnym celu. Poezja wzywa czytelnika do świata piękna, a opowieść-bajka „Pewnego ranka” przestrzega przed podstępnymi zasadzkami, które czyhają na ufnych ludzi. Wiersze O. Wijtyk-Juszczuk przywołają wiejskie dzieciństwo, gdy odczuwało się jedność z przyrodą. Już pierwszy wiersz „Świece na jeziorze” urzeka:
Migoczą, błyszczą świece,
Nad wodą lśnią.
Delikatne skrzydła wiatru
Cicho je kołyszą.
Poetyckie utwory O. Wijtyk-Juszczuk podzielone są na pewne cykle, co ułatwia ich odbiór i tworzy wszechogarniający obraz. Szkoda, że nazwy tych cykli nie zostały podane w spisie treści. Świadczą one o wszechstronności podejścia poetki do postrzegania różnorodności przyrody: „Bajeczna chwila”, „Jesień”, „Zima”, „Wiatr się kąpie”, „No i jakie dobre są te zwierzaki”, „Moje wnuczęta”, „Ogrodowy alfabet”. Osobno trzeba wyróżnić „Wędrówki z wnukiem” jako swoisty utwór, w którym proza opowieści jest nasycona poezją. Wiele utworów odbiera się jako kanoniczne. Oto wiersz „Przyniosła zima mróz”: obraz niemal prosi się o płótno, by oddać piękno ukraińskiej zimy. W pamięci wypływają zapomniane wiersze Leonida Głibowa, Jakowa Szczoholewa i innych naszych poetów. Jacy duchowo ograbieni są dzisiejsi uczniowie, którzy poznają rodzimą literaturę jedynie w kontekście literatury światowej! Czy nie jest obowiązkiem nie tylko literatów, lecz każdego Ukraińca bić na alarm, by powstrzymać próby sprowadzenia naszego narodu do zwyrodnienia? Jeszcze niedawno brodaty minister, wrogi narodowej edukacji, zakazywał czytania w szkole utworów żyjących pisarzy. Dlaczego? Nie wyjaśniał, a przyczyna jest prosta: uczciwi mistrzowie pióra nie mogli pogodzić się z antyukraińską polityką w sferze humanistycznej, którą narzucała donbaska banda. Sądzę, że szczególnej uwagi zasługuje krótki wiersz „Wielkie święto”:
Chrystus się narodził,
Radują się wszyscy ludzie.
A wkrótce Nowy Rok
Na ziemię przybędzie.
Raduje się maluch —
Śpiewa, tańczy.
Śnieg sypie i sypie —
Świętem wita.
Jakie lekkie słowa! Jak puch śniegu!
Miło zaskakują wiersze „Wróbel usiadł nad wodą”, „Chór drzew na grobli”, „Kołysanka dla słonka”, „Jesień porządkuje”, „Bociany”, „Wierzbowe gałązki”, „Jeżyk”. Proza „Wędrówki z wnukiem” zainteresuje pedagogów i psychologów, da możliwość wzbogacenia wiedzy o dziecięcej psychologii. Wnuk Michajlik dostrzega to, co pozostaje poza uwagą dorosłych: „Słoneczko tak świeci, jakby się zmęczyło”, „Mróz bierze pędzelek, nabiera na niego śniegu i maluje szyby”, „Babie lato przyjedzie w bryczce zaprzężonej w cztery konie”. Chłopiec opowiada babci, że zimą drzewa śpią, bo „kołysze je wiatr”. Radzi jej posłuchać, jak „cicho dzwonią” małe, białe dzwoneczki konwalii. Babcia wyznaje: „Każdy wierszyk obowiązkowo czytam Michajlikowi. On zatem jest moim pierwszym słuchaczem i recenzentem. Chcę, żeby Michajlik wyrósł na dobrego człowieka i, oczywiście, patriotę Ukrainy. Stosownie do tego dobieram tematy”. Tematów często podpowiada dociekliwy wnuczek. Chłopiec wie, że oprócz rodzonej mamy ma jeszcze jedną matkę: to Ukraina. Poetka pamięta o innych wnukach, które przebywają daleko od niej. Troskę o nie wyraża tak: „Kim staną się moje wnuki, pokaże czas. Ale chcę, żeby żyły w niepodległej Ukrainie, były patriotami, pomnażały jej sławę, żeby zostawiły po sobie tylko dobry ślad na ziemi. Życzę im, jak wszystkim dzieciom Ukrainy, szczęścia, dobrobytu, pokoju, spokoju”. Tworzenie nowego życia nie jest proste, co przedstawia w opowieści-bajce „Pewnego ranka” I. Juszczuk. Gdy czytamy, pojawiają się skojarzenia z przypowieścią-alegorią znanego brytyjskiego pisarza George’a Orwella, nazwaną przez naszych tłumaczy „Folwarkiem zwierzęcym”. Co ciekawe, pod utworem widnieje data — „rok 2013”. Rozpoczął pisanie jej nasz mistrz słowa w Skadowsku, gdzie latem zwykł wypoczywać po napiętej pracy nauczycielskiej. Zapewne nie mógł nawet dopuszczać myśli, że nie minie rok, a niedaleko tych miejsc przebiegnie tymczasowa granica z agresywną Federacją Rosyjską. Jednak pokazowe jest co innego: intuicja twórcy pozwoliła przewidzieć scenariusz, który zastosuje kierownictwo wrogiego państwa do zagarnięcia odwiecznej ukraińskiej ziemi. Już początek opowieści wzbudza w czytelniku przeczucie niepokoju. Uderza lakonicznie opisany obraz: „Pewnego ranka, gdy tylko słońce zapaliło gwiazdę na wschodzie, na podwórku zrobił się niesamowity harmider. Kury kudkudakały, gęsi gęgały, indyki gulgotały, nawet krowa w oborze się odezwała”. Co ciekawe, autor przenosi takie wydarzenia na poranek 22 czerwca, bo wtedy noc jest najkrótsza, a „na świecie zdarzają się wszelkie cuda”. Tymi słowami pisarz nawiązuje do tragicznych wydarzeń w najnowszej historii naszego narodu. Jednak wszystko zaczęło się pozornie zwyczajnie dla życia zwierząt wiejskich: pies Browko wypędził z gospodarstwa nienasyconego Wilka, który zwykł żywić się cudzym. Za taką odwagę psa zaczęto wychwalać jako bohatera, bo skutecznie chroni gospodarstwo przed drapieżnikami. Tylko Kot ocenia postępek
Bruczek powiedział powściągliwie: „Jego obowiązkiem jest strzec podwórka przed wszelkimi łobuzami i rozbójnikami”, bo przecież „wszyscy na podwórku robią to, co powinni robić: więksi — większą pracę, mniejsi — mniejszą”. Wychodzi zatem, że w działaniach psa nie ma nic szczególnego. Być może taka opinia zapanowałaby wśród tłumu ptaków, gdyby w tłumie nie pojawił się nagle „jakiś nieznany zwierz. Tu i ówdzie kręcił głową, machnął puszystym ogonem”. Jego pewność siebie zdziwiła obecnych. Jeszcze bardziej zaskoczyło to, że nieznajomy przedstawił się jako Rycht, „doktor wszystkich nauk”, i zaproponował „szanownemu panstwu” albo „wielce szanownemu towarzystwu”, jak zwracał się do mieszkańców podwórka, „uczynić” Bruczka królem. Rozpuszczony pies chwycił się tej propozycji i zaprosił do siebie „do gabinetu” doktora Rychta i Indyka. Nie minęło wiele czasu, a życie na wiejskim podwórku całkowicie się zmieniło: „Drzwi w domu z kolumnami (gdzie miała być psia buda) rozwarły się i w nich pojawili się obok siebie Bruczek i puszysty doktor Rycht, a za nimi, wysoko zadarłszy głowę, wyglądał Indyk, tak poważny i niedostępny”. Jak się okazało, rolę pierwszego skrzypka w tym tercecie odgrywał doktor Rycht, który wziął na siebie „ciężkie” obowiązki tworzenia „sprawiedliwych praw, które zapewnią porządek prawny i pomyślność”, to znaczy będzie parlamentem dla „wysoce szanowanych obywateli sławnego podwórka”, a Indyk jako najwyższy sędzia będzie kontrolował wykonywanie tych praw. Ma je wykonywać nawet „dożywotni król” Bruczkin, jak zaczęto go odtąd nazywać, bo tak szlachetne przekształcenie imienia wymagało „szlachetnego urzędu”. Podtekst nie budzi żadnych wątpliwości: nawet król wykrzywia swoje imię ku uciesze faktycznego dyktatora, bo w porównaniu z pysznym Rychtem formalny władca miał „zabawny wygląd”. O zmianach na „sławnym podwórku” mówi Kot: „Widzicie, nie zdążył Bruczek zostać królem, a już przy nim pojawiły się wszelkie możliwe władze”. Oczywiście, takie władze doktor Rycht dobierał spośród posłusznych „wielce szanownych obywateli” podwórka: rekrutowały się one z tych, którzy należeli do „miłych przyjaciół”. Tak więc wśród „władz” wypłynął jeszcze jeden bohater, nazwany Kuciapem. Temu „głównemu policjantowi” (nie policjantowi, jak przywykły nasze środki masowego przekazu) nie podoba się, że na podwórku mówi się nieprawidłowo, bo tam kwokają i gęgają. „Zwłaszcza to kukurykanie trzeba zakazać. Od niego aż mróz przechodzi po plecach”, — taki jest wyrok policjanta. Jeśli wziąć pod uwagę, że utwór I. Juszczuka napisano w czasie, gdy okupacyjna kompradorsko-rodzinna banda-oligarchia prowadziła walkę przeciwko naszemu językowi państwowemu, wszystko staje na swoim miejscu, bo „główny policjant” „będzie czuwał nad porządkiem i wykorzeniał ksenofobię”. Pod koniec bajkowej powieści wszystko się wyjaśnia. Bruczek skrucha się przed społecznością zwierząt i ptaków: „Popełniłem przykry błąd. Zawróciło mi się w głowie. Dlatego proszę was o wybaczenie. Ci dwaj osobnicy to wcale nie Rycht i Kuciap, to łasica i szczur. Oni mnie oszukali, a was oszukują. Wyganiajcie ich z podwórka!”. Tak zakończyło się panowanie tych, których mieszkańcy podwórka nazywali „obcymi”. Sama powieść to nic innego jak sen chłopca Michajlika. Mama tłumaczy mu: „To chyba łasica zalęgła się na podwórku albo przemykały szczury. Powiem tacie, żeby na nie zastawił pułapkę”. Taka jest fabuła, jeśli podchodzić do utworu powierzchownie. Jednak pisarz pozwala czytelnikowi wniknąć w istotę różnych wydarzeń, uzupełniając je bajkami i basniami, które bezpośrednio przenoszą się w życie, mają pouczającą treść, urozmaicają opowieść, pokazują jej ukryte oblicza. Mogą być uczone w szkole na pamięć jako alegorie, przypowieści, bo uczą analitycznego podejścia do trudnych sytuacji nie tylko w stosunkach międzyludzkich, ale i społecznych. Oto ostatnia „bajeczka” o Niedźwiedziu i Pszczołach, którą „opowiada” Kot, aby czytelnik mógł pojąć siłę jedności nawet „drobnicy”. Pisarz opisuje pozorną wszechmoc Niedźwiedzia, uwarunkowaną jego przebiegłością: „Niedźwiedź z lasu zaczął chodzić na pasiekę, która była niedaleko. Przebiegły był: podpatrzy, że strażnika nie ma albo strażnik chrapie — i do ula. Jednej nocy jeden ul rozbije, drugiej — drugi”. Pszczoły zobaczyły, że liczenie na szczęśliwy dla siebie przypadek („strażnik postrzeli Niedźwiedzia”) jest daremne. Doszły do jedynego słusznego wniosku: sprawa ocalenia jest wspólna dla wszystkich Pszczół, dlatego postanowiły, „jak tylko Niedźwiedź wyjdzie z lasu, zastąpić mu drogę wszystkie razem”. Pewny siebie Niedźwiedź nie posłuchał rady Lisicy, że Pszczoły „mogą, broniąc się, zbiorowo na niego napaść”, i lekceważąco nazywał je „drobnicą”. Wszystko skończyło się dla Niedźwiedzia tragicznie: „Ledwie wyszedł z lasu, a Pszczoły chmarą go otoczyły, zagrodziły mu drogę do pasieki: żądliły w nos, w pysk, w oczy. Niedźwiedź odpierał je obiema łapami, wiele ich zginęło, ale on, spuchnięty, wyczerpany, prawie ślepy, musiał wracać z powrotem do lasu”. Morał jest oczywisty: jeśli taka „drobnica” mogła obronić się przed Niedźwiedziem, to tak właśnie należy postępować zawsze w podobnych sytuacjach. Z tego Kot wysnuwa wniosek: „Dobrze, że dobrze się kończy”. Oczywiście, mądre rady niczego nie dadzą, jeśli „społeczność jest gadatliwa”. Zaciekawiają inne wstawione bajeczki w utworze. Oto znów opowieść o Niedźwiedziu, który walczył z złodziejami, a sprawę złodziejki Lisicy powierzył przypadkowo napotkanemu „z sąsiedniego lasu Wilkowi”. Przebiegła złodziejka tak pokierowała sprawą, że ucierpiał niewinny Zając, którego aresztowano za kradzież kur, a Niedźwiedź nakazał go „sądzić surowo według prawa”. Teraz pieczone mięso było nie tylko u złodziejki Lisicy, ale i u policjanta Wilka. Nie mniej pouczająca bajeczka o tym, jak Żaby, które bały się Bociana, obrały swoim królem „poważnego dwunożnego ptaka” Bociana, a on ogłosił: „Jestem szczęśliwy, że widzę szczęśliwe żaby”. W rezultacie „potem żaby zaczęły znikać jedna po drugiej…” Niezdarne Żaby nie domyśliły się, że Bocian to tylko inna nazwa Czarnego Bociana. Wychowawcze znaczenie takich bajek jest bezsporne. Uczniowie zapamiętują podobne opowieści na całe życie, a rodzice przekazują je swoim dzieciom i wnukom. Recenzowana książka to świetny prezent dla dzieci w wieku przedszkolnym i młodszych uczniów. Zainteresuje tych, którzy wychowują nasze maluchy. Wiersze O. Wijtyk-Juszczuk staną się ulubionymi wśród naszej dziatwy. Będzie się je nie tylko deklamować, ale i śpiewać jak pieśni ludowe autorskiego pochodzenia. Poza tym powieść-bajka będzie przydatna dla nauczycieli, którzy pomagają uczniom wniknąć w tajemnice ojczystego języka, pokazują jego wartość wśród języków narodów świata.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
