Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Samotny biskup na tle ukraińskiej historii

Слово Просвіти, №23 за 2021 рік

Recenzja książki: Marta Bohaczewska-Chomiak. „Hromada. Biskup. Cerkiew. Konstantyn Bohaczewski i formowanie się ukraińskiej metropolii katolickiej w USA”. Instytut Historii Kościoła, Ukraiński Uniwersytet Katolicki, Lwów, 2021. – 520 s. – Przekład z angielskiego Romana Skakuna. Jurij SZCZERBAK Kaja się: z wielkim lękiem wziąłem do rąk ten ciężki (w wymiarze fizycznym) tom, wydrukowany według najlepszych zachodnich standardów poligraficznych w Drohobyczu przez prywatne przedsiębiorstwo „Koło”. Z lękiem i pewną niechęcią, wszak na wpół zapomniana karta historii Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej w USA w latach 1924–1961 wydawała mi się bezgranicznie daleka od tej paląco aktualnej problematyki (wojna z Rosją, działania rosyjskiej piątej kolumny w Ukrainie, niekończące się waśnie w ukraińskim społeczeństwie i polityce, błaznowie i ignoranci u władzy), którą żyję w ostatnich latach. Jednak zacząłem czytać to monumentalne badanie naukowe dlatego, że autorka Marta Bohaczewska-Chomiak – to znana ukraińsko-amerykańska pisarka, badaczka ruchów feministycznych, wykładowczyni historii, dyrektorka programów Fulbrighta w Ukrainie w latach 2000–2006, której dzieła znacząco wzbogaciły naszą literaturę społeczno-polityczną. Był jeszcze jeden – osobisty – motyw, który skłonił mnie do czytania: Marta Bohaczewska-Chomiak i jej mąż Rostysław Chomiak (niestety, świętej pamięci) – to moi najdawniejsi, najbliżsi przyjaciele w USA. Znając naukowo-publicystyczny talent pani Marty, jej wysoką erudycję i odpowiedzialne podejście do tworzonych tekstów, z należytym zainteresowaniem odniosłem się do jej najnowszego dzieła, o którym wiele słyszałem od niej w ciągu ostatnich lat. Książka przerosła moje oczekiwania. Formalnie – to biografia rodzonego wuja autorki Konstantyna Bohaczewskiego, którego wielki portret wisi w jej mieszkaniu w Waszyngtonie; to przegląd życia i działalności księdza, pobożnego samotnego człowieka, skromnego biskupa, który został metropolitą UCGK w USA. Faktycznie zaś – to porywająca epicka historia zmagań, porażek i wzlotów samej Cerkwi greckokatolickiej, nieodłącznej części narodu ukraińskiego w czasie tragicznych prób XX wieku: polskiej pacyfikacji Zachodniej Ukrainy, sowieckiego zniewolenia i niemieckiej okupacji, powojennej ruiny i totalnej wojny Moskwy z masowym oporem ludowym OUN-UPA oraz bezprzykładnym w swoim okrucieństwie wyniszczeniem Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej pod obłudnym hasłem „zjednoczenia” jej z imperialno-kagiebowską rosyjską cerkwią prawosławną. Oto wymiary tego „zjednoczenia”: trzech biskupów UCGK zostało zabitych przez moskiewskich czekistów, 2950 księży uwięziono, 3040 parafii zlikwidowano, 4600 cerkwi zamknięto, wszystkie organizacje katolickie zniszczono (z przemówienia metropolity K. Bohaczewskiego 1 listopada 1958 r.). Tylko dzięki istnieniu zjednoczonej, wolnej i prosperującej Cerkwi w USA, którą przez 37 lat niezmiennie kierował Konstantyn Bohaczewski, stało się możliwe samo przetrwanie UCGK w Ukrainie, odnowienie jej struktur w niepodległym państwie. Badanie M. Bohaczewskiej-Chomiak opiera się na mnóstwie nieznanych dotąd źródeł archiwalnych. Początkowo wydaje się, że można pogubić się w tych licznych detalach życia cerkiewnego, obyczajów religijnych i życiorysach księży – ale z każdą stroną czuje się, jak rośnie zainteresowanie opisanymi przez autorkę wydarzeniami. Okazuje się, że wszystko, co działo się wiele lat temu z UCGK i jej działaczami, ma swoje echo we współczesnej Ukrainie: czytając o polskim urzędniku, który krzyczał na młodego księdza Bohaczewskiego: „Tym świńskim (czyli ukraińskim – J. Szcz.) językiem ja mówić nie będę!” – od razu przypominasz sobie współczesnych ukrainożerców, myśląc ze smutkiem o głębokich korzeniach nienawiści do wszystkiego, co ukraińskie, wpajanych przez szowinistów od dawnych czasów… Przestrzegając surowego prawa naukowej obiektywności, M. Bohaczewska-Chomiak nie idealizuje ani swojego bohatera-krewniaka, ani otoczenia, do którego trafił w 1924 roku, Marta Bohaczewska-Chomiak przybyła na kontynent amerykański zgodnie z decyzją papieża. Pojawiła się w Filadelfii w czasie, gdy społeczność ukraińsko-amerykańską toczyły „chroniczne waśnie między biskupami, księżmi a wspólnotami”, gdy wśród świętych ojców, według słów jednego znanego działacza, niemało było „mściwych, zawistnych, kłótliwych, demagogicznych, pozbawionych jakiejkolwiek dyscypliny materialistów”, ponieważ ludzie ci w większości wegetowali w nędzy. Ze swojej strony nowy biskup, niemal fanatyczny w swojej pobożności, okazał się człowiekiem oschłym, skrytym, dalekim od patriotyczno-romantycznej retoryki, której oczekiwała od niego upolityczniona społeczność. Jak pisze autorka, „jego żelazna wola trzymała w ryzach romantyczny sentymentalizm”. Bohaczewski wolał jasną organizację pracy, porządek, staranne prowadzenie dokumentacji, efektywne zarządzanie parafiami. Ku zdziwieniu wielu podległych mu księży, biskup bronił niezależności Kościoła od świeckiej kontroli organizacji społecznych, w tym ultrapatriotycznych organizacji nacjonalistycznych – i te jego cechy zaostrzyły konflikt z licznymi parafiami. Biskup wzywał księży, by „ciągnęli ludzi do Nieba”, służył Wieczności i polegał na Opatrzności Bożej (czyli, innymi słowy, na tajemnym losie, wpisanym w geny procesu historycznego), a jego owczarnia wymagała od Kościoła bezpośredniego udziału w działaniach politycznych, skierowanych na budowę niepodległego państwa ukraińskiego, wzywała do aktywnego oporu wobec polskich władz w Zachodniej Ukrainie oraz moskiewskiego niszczenia Ukrainy Naddnieprzańskiej. Kulminacją konfliktu ukraińskiej społeczności USA z biskupem Bohaczewskim stał się zakaz tego ostatniego przeprowadzenia nabożeństwa żałobnego w dziesiątą rocznicę śmierci Iwana Franki, którego biskup nazwał „zdrajcą swojego narodu” – za ateizm i radykalno-rewolucyjne poglądy. W sprawę wmieszał się metropolita Andrzej Szeptycki, który skierował do swojego upartego i nieugiętego biskupa list z mądrą dialektyczną oceną postaci Iwana Franki, podkreślając, że „wierni mojej jurysdykcji szanują Frankę wyłącznie ze względu na jego wielkość jako narodowego patriotycznego pisarza”. Szeptycki dowodził, że zakaz udziału duchowieństwa w uroczystościach upamiętniających Frankę byłby nie tylko bezcelowy, ale i szkodliwy dla Kościoła. Była to surowa, ale sprawiedliwa lekcja, dana wielkiemu duchowemu przywódcy Ukrainy swojemu zbyt dogmatycznemu biskupowi – i lekcja ta została przez niego uwzględniona. Jednocześnie stopniowo ujawniały się lepsze cechy charakteru biskupa: Bohaczewski-konserwatysta uparcie i wytrwale realizował swoją strategię budowy scentralizowanej, zdyscyplinowanej, wypłacalnej organizacji kościelnej, poświęcając główną uwagę rozwojowi ukraińskiej edukacji w USA – sieci szkół podstawowych i średnich, stworzeniu college'u i seminarium, centrum kulturalno-oświatowego, biblioteki i muzeum. Wielką wagę biskup przywiązywał do zachowania i szerzenia języka ojczystego wśród ukraińskich imigrantów w USA, mówiąc, że „język ukraiński jest jak krew, bez której organizm narodowy nieuchronnie zginie”. Bohaczewski był nieprzejednanym wrogiem moskiewskiego komunizmu, który dokonał jednej z najstraszniejszych zbrodni w historii świata – zorganizował Hołodomor na Ukrainie. „Szatan z całym piekłem naparł, by po diabelsku zetrzeć z powierzchni ziemi naród ukraiński” – mówił biskup UKGK, który ogłosił niedzielę 24 grudnia 1933 roku Dniem żałoby za ofiary głodu. Należy wziąć pod uwagę, że na ten śmiały gest Bohaczewski pozwolił sobie w czasie, gdy tuż przedtem – 16 listopada 1933 roku prezydent Roosevelt, ignorując protesty ukraińsko-amerykańskich organizacji, nawiązał stosunki dyplomatyczne z ZSRR. Pragmatyczne pragnienie zarobienia radzieckiego złota, zdobytego kosztem milionów ukraińskich istnień, zwyciężyło wszelkie świętoszkowate kazania zachodnich polityków w obronie moralności i demokracji. Faktycznie, Hołodomor stał się próbą generalną monachijskiej kapitulacji Zachodu przed krwawym totalitarnym reżimem. Wiodące kraje świata zignorowały zjawisko Hołodomoru nie dlatego, że nie wiedziały o zbrodni Stalina i jego kamaryli, a dlatego, że nie chciały usłyszeć jęków ukraińskich chłopów. I jeśli dzisiaj dziesiątki krajów uznały Hołodomor za ludobójstwo (niedawno stan Teksas stał się dwudziestym szóstym stanem, który przyłączył się do uznania Hołodomoru), to jest w tym cząstka wysiłków niewielkiej grupy ukraińskich działaczy religijnych i społecznych, wśród których był biskup Bohaczewski. Jednocześnie biskup z goryczą zauważał, że „niebywała w historii Ukrainy katastrofa zagłodzenia na śmierć… milionów dusz przez bolszewicką władzę na Wielkiej Ukrainie, nie mogła nas zjednoczyć i zmusić do takiego protestu i takiej przeciwdziałania, na jakie zasługuje nasz wielki naród i jakich od niego oczekiwał cały świat” (1934). Te słowa i dzisiaj brzmią aktualnie w sytuacji politycznego i moralnego rozłamu, podsycanego przez sługi Putina na Ukrainie i poza jej granicami. Jak mówił z apostolską surowością i bezpośredniością biskup Bohaczewski: „Najbardziej zawzięty wróg nie wyrządził nam tyle nieobliczalnej szkody, co wieloletnie głoszenie nieposłuszeństwa, buntu i nieufności do swoich niby przywódców” (1935). Straszną próbą dla Ukrainy i Ukraińców, rozproszonych po całym świecie, stała się druga wojna światowa. Około 38 tysięcy mężczyzn i kobiet z ogólnej liczby 303 000 wiernych UKGK w USA służyło w Siłach Zbrojnych Stanów Zjednoczonych, zwalczając niemiecki nazyzm i japoński militaryzm. Znacznie większa liczba Ukraińców pracowała w kompleksie obronno-przemysłowym, dzięki którego produkcji zostało odniesione zwycięstwo nad wrogiem. O tym nam, Ukraińcom, trzeba pamiętać, kiedy słyszymy kłamliwe oświadczenia kremlowskich propagandystów o „rosyjskim” zwycięstwie w globalnej wojnie. Po tej wojnie w Europie znalazło się do 3 mln Ukraińców-uchodźców, wśród których – ponad 300 greckokatolickich księży. Wysiłkami K. Bohaczewskiego zostało zorganizowane przesiedlenie do USA ukraińskich księży i wiernych. W sumie ze 100 000 Ukraińców, którzy przenieśli się do Stanów Zjednoczonych, około 60 000 znalazło bezpieczne schronienie za oceanem dzięki wsparciu ukraińskich katolików Ameryki. M. Bohaczewska-Chomiak rejestruje najdrobniejsze szczegóły życia codziennego i relacji nowych imigrantów w USA, przez co jej opowieść staje się bardziej pełna i wiarygodna, co nie dziwi – wszak sama autorka należy do tej fali Ukraińców-przybyszy na amerykańską ziemię. Wspomina ona, że i tutaj biskup Bohaczewski pozostał wierny swoim zasadom dalekim od

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn