Strona · s. 8strona oryginału ↗
Porozmawiajmy o Skoworodzie
Слово Просвіти, №23 за 2021 рік
– Im bliżej nam do 300-lecia urodzin Skoworody, tym uważniej staramy się przyjrzeć jego postaci. Natalio, opowiedz, jak się na to odważyłaś – wszak w naszej literaturze jest niemało utworów, w których zgłębiane jest to wybitne imię. Dlaczego wybrałaś ten temat do swojej książki? – Dla mnie to utwór etapowy. Wielki i złożony temat. Wielki ciężar odpowiedzialności. Wszak mowa o centralnej postaci naszej historii i kultury XVIII wieku. Oczywiście denerwuję się, jak odbiorą go czytelnicy, lecz jeszcze bardziej niepokoi mnie treść dyskusji, która rozgorzała w przededniu jego 300-lecia, gdyż poziom zrozumienia życia i twórczości Hryhorija Skoworody bezpośrednio zależy od zdrowia psychicznego społeczeństwa. Taka jest osobliwość filozoficznego i literackiego daru wędrownego filozofa, który przez stulecia był stałym przekaźnikiem głębokich postulatów etycznych i estetycznych, bezpośrednio wpływał na procesy narodowej i kulturowej samoidentyfikacji. A to, że jego główne traktaty filozoficzne przez stulecia nie były tłumaczone, nie były badane, znajdowały się pod nieformalnym zakazem carskiej, a potem radzieckiej cenzury, doprowadziło do naturalnego nawarstwienia różnorodnych domysłów, które od częstego powtarzania przeszły do rzędu faktów dokonanych. Obecnie jego imię owiane jest legendami, podaniami ludowymi, przypisuje mu się myśli, których nie wypowiadał, idee, których nie popierał, zamiary, których nie da się udowodnić. Obecnie Skoworoda to zazwyczaj zestaw krótkich, treściwych wypowiedzi, pouczeń. Czasami są one wyrwane z jego utworów i listów, a w większości – w ogóle nie da się ustalić ich pochodzenia. Zbierałam po okruszku z rzetelnych źródeł naukowych, opierałam się tylko na tych faktach jego biografii, których jestem pewna. Moim celem było zrozumienie życia i twórczości Hryhorija Skoworody z punktu widzenia człowieka XXI wieku. A poza tym wiem, jak niełatwo jest obecnie wykładowcom twórczości Skoworody na uczelniach, nauczycielom polonistom, gdyż aby choć trochę wyjaśnić rolę i znaczenie tej wybitnej postaci w naszej kulturze, trzeba przeprowadzić kilka kursów specjalistycznych z historii Ukrainy, ukraińskiego Kościoła, teologii, księgarstwa. A Hryhorij Sawycz jest przerabiany na jednej-dwóch lekcjach. Kilka krótkich tekstów. „Wszaki horod nraw i prawa”. Wszystko. Mam nadzieję, że mój poemat stanie się choć jakąś pomocą, mój poetycki życiorys Skoworody wyszedł nie tak prosty, jak planowałam, zbyt wiele warstw trzeba było poruszyć, lecz mimo to, kto zechce, odważy się, będzie miał okazję powędrować ścieżkami Skoworody, zajrzeć razem ze mną w jego skryte marzenia i zamyślenia. Nasz wielki mędrzec wart jest naszych intelektualnych i duchowych wysiłków. Lecz analizując kolosalne osiągnięcia intelektualne filozofa, poety, nie możemy nie brać pod uwagę także jego najbardziej doskonałego dzieła artystycznego – samego jego życia, które nie tylko przeżył, ale stworzył z wielką cierpliwością oraz niezwykłą mądrością i odwagą. Nieprostego życia, pełnego zmagań, kataklizmów, gorzkich rozczarowań. I nie raz, nie dwa zdrętwiejesz ze zdziwienia – to kim on jest, jaki on jest? Stoik czy sybaryta? Człowiek, który nigdy nie wziął do ręki ani grosza, przeżył w niewyobrażalnej nędzy, czy wyrafinowany esteta, który wyprasza zamorski ser, drogie wino? Poszukiwacz Boga czy buntownik przeciw Bogu? Człowiek, który znalazł własną drogę do Chrystusa i wychwalał go w swoich utworach, czy zakochany w pogańskich wierzeniach i antycznej filozofii nihilista, który odrzucił główne postulaty nauki chrześcijańskiej? I skierował swoje główne wysiłki, aby wychować oświeconych, wykształconych swoich naśladowców tutaj, na ziemi. Lew Tołstoj jakoś zaznaczył: „Wiele w jego światopoglądzie jest zadziwiająco bliskiego mi. Niedawno jeszcze raz go przeczytałem. Chcę napisać o nim. I zrobię to. Jego biografia jest chyba jeszcze lepsza niż jego utwory, ale jakie piękne są też utwory”. Lew Tołstoj rzeczywiście napisał szkic o Hryhoriju Sawyczu Skoworodzie. Wprawdzie jako źródło naukowe trudno go traktować, podobnie jak wiele z naukowych czy pseudonaukowych rozpraw, a jest ich już dziesiątki tysięcy, nagromadzonych przez rosyjską myśl intelektualną. Dla rosyjskich filozofów i teologów Skoworoda długo był swój, „rdzenny”. Cała wielkoruska filozofia wyszła z jego dziurawej siermięgi. I Lew Tołstoj, a za nim dziesiątki, setki rosyjskich teologów, pisarzy, badaczy, filozofów z całych sił starali się dopasować jego twórczość do swoich własnych koncepcji filozoficznych. Nie wyszło. Skoworoda tak i nie wpadł w te podstępne sieci, bo ze swojej natury, organicznie jest spadkobiercą właśnie ukraińskiej kultury i ukraińskiej mentalności. Bez uświadomienia sobie tego pojąć go nie sposób. Bardzo niechętnie, ale przyznają to teraz także mniej lub bardziej przytomni Rosjanie. Nie poruszam tutaj głębokich warstw jego idei filozoficznych – to nie jest język na krótką rozmowę. Podkreślę jedynie, że syn czornuchowskiego kozaka Pułku Łubieńskiego Hryhorij Skoworoda wchłonął w siebie nie tylko mądrość ludu, ale i ogromną warstwę właśnie kultury książkowej i edukacji Ukrainy, która ma swoją ciągłość od czasów Rusi Kijowskiej, której fundamentem służył język cerkiewnosłowiański, oraz Hetmanat, w kancelariach którego kultywowano już język staroukraiński. Skoworoda był może najbardziej wykształconym człowiekiem swoich czasów. Starożytna greka i łacina, którymi władał doskonale, były w tamtym czasie językami wszystkich wykształconych ludzi Europy, w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej był to język komunikacji. Naturalnie, że Skoworoda posługiwał się nimi przy pisaniu swoich utworów. Uświadamiał sobie swoje rozdwojenie i starał się w swoich pieśniach, bajkach samodzielnie rozwijać język ukraiński, transformować go do użytku naukowego. Jednak brakowało terminologii, zasobu leksykalnego, być może – odwagi, bo ze swojej natury był konserwatystą, neoplatonikiem, mistykiem. Te ciężkie kody wkrótce rozerwie jego uczeń Iwan Kotlarewski, który w warunkach upadku wszystkich odmian staroukraińskiego języka pisanego swoją słoneczną „Eneidą” rozpocznie nowy etap literatury ukraińskiej, przy tym zwiąże ją mocną nicią ciągłości i dosłownie wtopi w kulturę europejską. A wielki Taras odnosił się do Skoworody w różnych okresach różnie. Nie akceptował mistycyzmu oraz „łaciny i moskowszczyzny” utworów Skoworody. Jednak analiza twórczości Kobziarza świadczy o kolosalnym wpływie, jaki przez całe życie wywierała na niego twórczość ukraińskiego filozofa. Żałował, że Ukraina mogła mieć swojego Burnsa, gdyby nie jego „zaciemnienie”. W swoim poemacie starałam się wyjaśnić środkami poetyckimi naturę tego dylematu, opisać stan ówczesnego ukraińskiego społeczeństwa, które po klęsce Mazepy wpadło w krwawe kleszcze moskiewskiego samodzierżawia. Jako autorka, która długo wędrowała śladami Skoworody, ja, oczywiście, nie mogłam nie pokochać tego unikalnego człowieka, naturalnie, że jestem po jego stronie, uświadamiając sobie, jaki niewyobrażalny ciężar wziął na siebie Hryhorij Sawycz w swoim dążeniu do oświecenia ludu i światłem wiedzy uwolnienia go od moskiewskiej niewoli. Oczywiście znam utwory ukraińskich poetów, wśród których są geniusze literatury ukraińskiej, którzy zwracali się do postaci Skoworody. Kocham je za filozoficzną nasyconość, obrazową i emocjonalną siłę. Wydaje się, co nowego można powiedzieć po klasykach?
Te wątpliwości również mnie dręczyły i męczyły. Ale nie spróbować nie mogłam, ponieważ wciąż przebywam w zupełnie innych współrzędnych czasowych. I jestem przekonana, że każde pokolenie ma prawo do swojego spojrzenia, do swojego zrozumienia tego, kogo nazywano ukraińskim prorokiem, Pierworozumem. Wiele wydarzeń z jego życia tak ściśle przeplata się z naszą teraźniejszością, wiele problemów, które stały przed nim, w całej swojej tragiczności i nieodwracalności stoi również przed nami, że tylko poprzez powrót do własnych źródeł można zobaczyć ten boski ogród Ducha, który zasadził w ukraińskich duszach Skoworoda. A jeśli całkiem krótko – pisałam „Skoworodę”, bo go pokochałam. I poprzez swoją miłość spróbowałam zrozumieć natchnionego, promienistego młodzieńca, sławnego muzyka, wybitnego pedagoga, cierpiącego, wielkiego mędrca, mojego Skoworodę. – Twierdzisz, że skupiłaś się na biografii… – Nie wszystko jest takie proste. Ja przede wszystkim skupiłam się na jego tekstach. Stąd tak obszerne cytaty Hryhorija Sawycza. Właśnie od niego się odpychałam, próbując przeniknąć do jego laboratorium twórczego, jego światopoglądu. A dopiero potem w jego pełne trudów życie. Świat Skoworody jest zadziwiający. Jest złożony i jednocześnie prosty, wyrazisty, zrozumiały. To wielkość i genialna prostota. W swoich traktatach stale odwołuje się do biblijnych obrazów, przemyśliwuje je na nowo, przekształca. To czas, który jest skończony, przemijający i jednocześnie nieskończony. I człowiek, który jest boskim początkiem i Bożą świątynią, ale często odchodzi od tego rdzenia, stąd – próżność, pycha, pogoń za ziemskimi dobrami. Stąd też oset zabobonu, którym zarasta dusza – małość, nicość. Bo prawdziwym przeznaczeniem człowieka jest jego realizacja w pracy, w tym, co on nazywał „zgodną” pracą. I jeszcze jedno odkrycie, które naświetliła mi praca nad poematem – duchowe poszukiwania sensu życia, oświecenia, duchowej wolności. Wszystko to jest Skoworoda, którego czystość myśli jest dla nas dokładnym i wiecznym drogowskazem w naszych duchowych poszukiwaniach. – Spróbuj sformułować posłowie do naszej rozmowy. – Już mówiłam, że postrzegam samo jego życie jako wysokoartystyczne dzieło, które stworzył poprzez bolesne straty, cierpienia. I jest w tym dziele niemało tajemnic, które wymagają osobnego badania i przemyślenia. Na przykład, poważnie myślał o rozwoju edukacji ludowej, faktycznie jest dla nas pierwszą akademią ludową. Właśnie jego uczniowie i naśladowcy stworzyli własnym kosztem Uniwersytet Charkowski. W ogóle po nim edukacja na Ukrainie nabrała jakościowo nowego rozwoju. Przecież nie możemy zapominać, że właśnie spadkobiercy kozackiej starszyzny, starych kozackich rodów w perspektywie stali się narodową elitą kulturalną. I to wpływ Skoworody, którego traktaty rozchodziły się po Ukrainie, przepisywano je ręcznie, transmitowano, przenikały całą naszą przestrzeń intelektualną. Wszak zagadka jest tu inna. Właśnie jego uczniowie byli w najbliższym otoczeniu ostatniego ukraińskiego hetmana Kyryła Rozumowskiego, „Historia Rusów” napisana została pod jego bezpośrednim wpływem. Żył i tworzył w czasach okrutnego poddaństwa ukraińskich chłopów, bezlitosnej rusyfikacji, której głównym narzędziem była moskiewska cerkiew prawosławna, przeciwko której dogmatyzmowi, scholastyce, ciemnemu zabobonowi namiętnie występował. Był to bezlitosny konflikt wybitnego oświeciela i imperialnego Lewiatana, światła i mroku. Ale nie w pełni zrozumiałam, jaki wpływ polityczny Skoworoda miał na swoich uczniów, wszak jasno wynika z jego utworów, jak wysoko cenił działalność Bohdana Chmielnickiego, utrata państwowości Hetmańskiej Ukrainy była dla niego osobistą tragedią. Czytając dokumenty, czuję, że opór był, że był znaczący. Imperatorowa Katarzyna przeprowadziła totalną czystkę ludzi i archiwów, nienawidziła wszystkiego, co „małorosyjskie”. Ale poczucie jakiejś tajnej ukraińskiej wspólnoty wyraźnie daje się zauważyć. Więc śladów działalności Skoworody trzeba szukać w petersburskich, moskiewskich archiwach, w osobistych papierach dworzanina Bezborodki. Jeśli kiedyś wyjaśnię sobie tę kwestię, obowiązkowo wrócę do tego poematu i znacznie go rozszerzę. Bo Skoworoda był nie tylko wybitnym oświecicielem, który uważał za najważniejsze dla każdego człowieka jego własne samostworzenie, ale także wybitnym mężem stanu, myślicielem politycznym. Pytała Lubow HOŁOTA 4 czerwca w Domu Pisarzy Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy odbyła się prezentacja nowego zbioru Natalii Dziubenko-Meys „Skoworoda”. Do zbioru weszły poezje filozoficzne, które dotykają kontekstu historycznego i są współbrzmiące z teraźniejszością. Zakres tematyczny zbioru poetyckiego jest dość szeroki. Na stronach książki czytelnik znajdzie recepcję tragedii Czarnobyla, horroru Hołodomoru, obrazy sławnych czasów książęcych i złotego wieku Kozaczyzny… Każdy wiersz to przemyślenie na nowo naszej niełatwej teraźniejszości, w nich – niepokorna dusza samotnej, ale silnej kobiety – obserwatorki, filozofki. Jak zauważyła Natalia Dziubenko-Meys, współautorem książki został artysta Wałerij Franczuk, reprodukcje jego obrazów organicznie zamieszkały wśród tekstów poetyckich. Zainteresowanymi rozmówcami stali się Wałerij Franczuk i jego żona Polina, aktorka Łarysa Kadyrowa, literaturoznawczyni, poetka, prozaiczka Ałła Dyba, pisarka Nina Szawarska, literaturoznawca Jurij Kowaliw, pisarka i wydawczyni Lilija Maksymenko, pisarka, dziennikarka radiowa Łarysa Nedin i inni. Od siebie dodam, że epicko-liryczna poezja Natalii Dziubenko-Meys odznacza się potężną muskulaturą, czyli znaczącymi tematami i głębokim obrazowym przemyśleniem opowiadanego. Ona rzeczywiście „za czasem idzie, jak za pługiem” (Lina Kostenko). Każdy poetycki wers – to przemyślenie na nowo przeszłości i teraźniejszości naszego państwa, ucieleśnione w echu autorskiego czucia, obserwacji i życiowej filozofii. Zbiór otwiera poemat o Hryhoriju Skoworodzie, na tle postaci którego autorka przemyśliwuje i interpretuje życie wielkiego ukraińskiego filozofa, jego rolę i znaczenie w dalszym losie Ukrainy. W przeddzień prezentacji porozmawialiśmy z Natalią o nowej książce i dotknęliśmy jej najważniejszego utworu – poematu o naszym wybitnym filozofie, pisarzu, wizjonerze.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
