Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz
W przededniu Święta Trójcy w miasteczku Brusiłów na Żytomierszczyźnie w ciągu dnia, z udziałem szerokiego zgromadzenia ludzi, odbyły się dwa znamienne wydarzenia: poświęcono świątynię i złożono życzenia laureatom. Znamienne są te wydarzenia dlatego, że ze względu na swoje znaczenie w współczesnym kronikarstwie ukraińskiego odrodzenia narodowego wykraczają daleko poza granice tego kraju.
Dlaczego to wydarzenie jest wyjątkowe i godne zapamiętania? Bez przesady można powiedzieć, że Brusiłowska Cerkiew Świętego Zmartwychwstania przy zamku (taka jest jej historyczna nazwa) jest wyjątkowa, legendarna, sakralna. Zarówno ze względu na swoje losy i miejsce w ogólnoukraińskiej kulturze, jak i ze względu na architekturę oraz historię powstania, wielokrotnego niszczenia aż do fundamentów i kolejnego odrodzenia. Spośród ogólnie nieznanych, a zarazem sławnych kart historii tej starożytnej świątyni wyróżnię jedną: tu został ochrzczony, a następnie ślub wziął przyszły budowniczy państwa ukraińskiego, minister dwóch resortów rządu UNR, jego przewodniczący, uczony-encyklopedysta i działacz religijny światowego formatu Iwan Ohijenko (metropolita Ilarion). Aby wymazać to imię z pamięci narodowej Ukraińców, ideolodzy imperium moskiewskiego w latach 30. XX wieku wydali władzom lokalnym polecenie, by świątynię nie tylko zamknąć, ale i zniszczyć, zrównać z ziemią. Jakby za sprawą złego ducha, na jej miejscu wzniesiono budynek szkoły. Jednak po wielu latach duchowy amulet całego kraju został odrodzony dzięki powszechnemu zrywowi ludowemu (tołoce). I odtąd, już na zawsze, świątynia nazwana przez lud imieniem Ohijenki stała się jednym z symboli niezniszczalności ducha ukraińskiego, nieugiętości Ukraińców w ich odwiecznym dążeniu do posiadania we własnym domu „swojej prawdy, siły i woli”.
Ciąg dalszy na str. 4
Uroczysty przemarsz na ojczyźnie Iwana Ohijenki
Wspólne zdjęcie po poświęceniu Cerkwi Zmartwychwstania Chrystusowego w Brusiłowie
NESTOR MYZAK
10–11
JARYNA CZORNOHUZ
PRENUMERATA—2023
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy »Prasa pocztą« na 2023 rok (II półrocze)” z dostawą: 1 mies. – 28,39 hrn. 3 mies. – 80,17 hrn. 6 mies. – 154,34 hrn. Także można zamówić prenumeratę naszej gazety na stronach „Ukrposzty” https://peredplata.ukrposhta.ua/ oraz DP „Prasa” http://presa.ua/
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
okazała się już zdolna zrobić to, co wcześniej wydawało się nie do pomyślenia – trafione zostały WSZYSTKIE, absolutnie wszystkie cele, i żaden – nawet ich wunderwaffe – nie osiągnął celu. Chcieli nas zastraszyć, złamać naszą determinację w przededniu kampanii ofensywnej Sił Zbrojnych Ukrainy i jednocześnie wyczerpać naszą obronę powietrzną w starciu z tymi zmasowanymi i skoncentrowanymi atakami z przebiegłymi taktykami ich przeprowadzania. W rezultacie nie zastraszyli, a jedynie jeszcze bardziej przekonali Ukraińców w tym, że jedyne wyjście – to pokonać wroga. To po pierwsze. Po drugie, wyczerpanie naszej obrony powietrznej nie nastąpiło. „Patriotów” wróg też nie upolował, choć jak szalony próbował to zrobić. Zamiast tego, wręcz przeciwnie, nastąpiło rakietowo-dronowe wyczerpanie właśnie sił wroga. Bardzo stosowne dla naszej przyszłej ofensywy. Bardzo się też pomylili w Bachmucie, gdzie rzucili w histerii do „ostatniego i decydującego boju” swoje główne siły, aby pochwalić się przed swoim „nasieleniem” choćby jakimś „zwycięstwem”, jednocześnie licząc na zadanie tym demoralizującego ciosu ukraińskiemu społeczeństwu. Ale i tutaj dla wroga „pyrr” wydarzył się chyba tylko w sensie zwycięstwa pyrrusowego. Nasze wojska w sposób zorganizowany wycofały się, aby skoncentrować się na wysokościach flank, które górują nad miastem zarówno od północy, jak i od południa, co daje dobrą perspektywę na przyszłość. Ale najważniejsze, że bitwa o Bachmut w całości wykonała swoje główne zadanie – wyczerpać i wielokrotnie – 1 do 7 – zmniejszyć siły przeciwnika. I to jeszcze nie wszystko, bo nasi nieliczni, ale heroiczni obrońcy Bachmutu, związali tutaj na długo wiele dziesiątek tysięcy ordyńców do czasu rozpoczęcia naszej letniej kampanii ofensywnej. Wszystkie zadania tutaj zostały pomyślnie wykonane! A oto co robić i jak postępować ze swoją obwodem biełgorodzkim – Kreml zagubiony i bezradny nie wie. Tak, jest tam wiele nieokreślonych i mętnych czynników, ale co można dokładnie powiedzieć już teraz, to to, że te nagłe wydarzenia zmuszają nie tylko do denerwowania się Kreml, ale i do odwracania swojej uwagi i sił zbrojnych, których i tak im brakuje w przededniu ofensywy SZU. I nawiasem mówiąc, zamiast oczekiwanego przez ordyńców „wstawaj strana ogromnaja, wstawaj na smiertnyj boj” w Moskowii stało się nieprzewidziane: fala złorzeczenia lub całkowitej obojętności na wszystkich ich szerokich przestrzeniach nieogarnionego kraju. W ostatnich dniach faktycznie na całej długości frontów SZU prowadzą wielką mnogość lokalnych kontrataków, mini-ofensyw, rajdów grup dywersyjno-rozpoznawczych, rakietowych „oczyszczeń” zaplecza wroga na całą jego głębokość – aż do granic państwowych z ordą. A tutaj jeszcze z niespodziewaną wizytą w Kijowie zawitał minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii – państwa, które właśnie w ostatnich miesiącach i tygodniach jest najaktywniejszym promotorem pomocy Ukrainie. Także sekretarz stanu USA Blinken wygłosił jasno wyartykułowane przemówienie, w którym głównym motywem stała się jego pełna pewność w zwycięstwo Sił Zbrojnych Ukrainy w przyszłej kampanii ofensywnej. Wszystko to powyżej powiedziane, a także wiele innych czynników i sygnałów, – jawnych, mniej jawnych i ukrytych, o których nie będę mówić, – wszystko to świadczy i przemawia za tym, że operacja ofensywna zacznie się niebawem – w ciągu dni lub tygodni. Powiedzmy tak, ja to wewnętrznie czuję. Dlatego muszę podkreślić właśnie teraz, że podczas szeroko zakrojonej ofensywy wszystkim ważne jest, aby zważać na uświadomioną konieczność przestrzegania zasad bezpieczeństwa operacyjnego (OPSEC), czyli uświadomionych własnych ograniczeń w upublicznianiu i wymianie ważnych lub nawet krytycznych informacji, aby nie zaszkodzić sukcesowi naszych wojsk. Zrozumiałe i naturalne, że ludzie będą próbować zrozumieć i wyjaśnić co się dzieje, i na tym gruncie będzie i morze plotek, będą i niesprawdzone informacje lub nieuzasadnione twierdzenia oraz wypaczone domysły, a także złośliwa dezinformacja. Włączcie swoją krytyczność i ostrożność! Trzymajcie szyk i przestrzegajcie świadomej higieny informacyjnej. Hype, „pożyteczny” idiotyzm i hurra-brednie – pod społecznym zakazem. Złośliwą dezinformację – pod areszt! Wszystko to dotyczy wszystkich – i przeciętnych obywateli, i czytelników, i autorów wpisów
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor SKORYK, obserwator „SP”
Jeszcze o tydzień staliśmy się bliżsi rozpoczęcia wyzwoleńczej ofensywy Sił Zbrojnych Ukrainy, a zatem – Zwycięstwa. O tym, że według moich ocen optymalne warunki do rozpoczęcia kolejnej pełnowymiarowej ofensywy Sił Zbrojnych Ukrainy dojrzeją nie wcześniej niż latem, informowałem czytelników jeszcze na przełomie listopada i grudnia 2022 roku, kiedy zakończył się poprzedni marsz bojowy ukraińskiego wojska, w wyniku którego wyzwolono prawobrzeżną Chersońszczyznę. Niedojrzała ofensywa była możliwa już pod koniec maja, ale niedojrzały owoc jest kwaśny lub nawet gorzki, co mogłoby zaszkodzić zdrowiu, więc rozsądnie było poczekać na odpowiedni czas na rozpoczęcie zbiorów już wystarczająco dojrzałych wyzwoleńczych plonów: zgodnie z przysłowiem, na każde warzywo i owoc przychodzi czas. A o tym, kiedy plony dojrzeją i kiedy rozpocząć ich zbiór, decydują specjaliści i tylko oni, a na wojnie – Sztab Generalny musi określać, kiedy, co i jak. Czy będzie to w czerwcu, czy w lipcu, gdzie będzie ofensywa, w jakich i ilu kierunkach, jakimi środkami i siłami zostanie przeprowadzona – wszystko to jest prerogatywą specjalistów wojskowych, dowództwa Sił Zbrojnych Ukrainy. Taka praca, mimo głośnych dźwięków wojny, wymaga ciszy informacyjnej. Fachową pracę powinni wykonywać tylko fachowcy, bez ingerencji i nacisków liderów państwa czy liderów opinii publicznej, albo potoku wyrafinowanych przemyśleń mnóstwa ekspertów i propagandystów, którzy zyskali swoją wagę dzięki sztucznej rotacji w źródłach masowej informacji. Dlatego nie warto, powiedzmy, ministrowi spraw zagranicznych wypowiadać się o gotowości Sił Zbrojnych Ukrainy, zresztą prezydentowi też nie warto, jest to niefachowe ani w sprawach wojskowych, ani politycznych, ponieważ jest to politycznie niefachowe działanie – ingerować w sprawy, które wymagają innej, specjalistycznej wiedzy i dziesiątek lat praktycznej pracy w wojsku. Każdy powinien robić swoje. Co więcej, w ukraińskim społeczeństwie ukształtował się pozytywny konsensus zaufania wobec dowództwa Sił Zbrojnych Ukrainy, czym w żadnym wypadku nie mogą pochwalić się politycy obecnej władzy, gdzie często gęsto panuje amatorstwo, pragnienie politycznych dywidend, polityczne spekulacje, niezdrowe pragnienie przywłaszczenia sobie monopolistycznego statusu politycznego oraz banalny szum medialny, byle być na widoku. Tymczasem praca przygotowawcza do przeprowadzenia letniej kampanii wyzwoleńczej idzie pełną parą. Tak, nie jest ona hałaśliwa, nie jest zauważalna dla przeciętnego obserwatora, ale jest prowadzona, aby Ukraina mogła z powodzeniem zdać swój główny egzamin z dojrzałości i swoje prawo do bytu – wyzwolenie wszystkich swoich ziem (według stanu na 1991 rok) i zdobycie siły, która uniemożliwi w przyszłości jakiekolwiek zakusy imperium zła na nasze istnienie i wolność. Co dla Ukraińca zdrowe, to dla Moskala – śmierć. Wolna i odnosząca sukcesy Ukraina samym swoim istnieniem w tym godnym statusie z czasem nieuchronnie spowoduje ruinę Ordy, nieuchronnie zakończy istnienie tej pseudo-nacji – „russkije”, tego imperialnego „zbiorczego” przymiotnika, który oznacza wcale nie naród jako taki, a jedynie zbiorową przynależność do Ordy – tego złowieszczego, złośliwego ruskiego miru, jako eufemizmu ordy. Wszystko, co sztuczne, nie jest żywotnym organizmem zdolnym do samorozwoju. Tylko naturalne narody mają przyszłość i życiodajny potencjał. Na frontach już od kilku tygodni trwa napięta walka kontrbateryjna, w której (mam śmiałość to twierdzić) znacząca przewaga jest po naszej stronie, dzięki nowoczesnym środkom przekazanym przez naszych zachodnich partnerów oraz systemom do prowadzenia efektywnej walki. Trwa celowe i konsekwentne oczyszczanie pozycji wysuniętych wroga, niszczenie jego wysuniętych i tyłowych fortyfikacji oraz logistycznych możliwości oporu. Na różnych odcinkach frontów właśnie w ostatnich dniach Siły Zbrojne Ukrainy przeprowadzają liczne lokalne kontrataki, których celem jest rozpoznanie walką, sondowanie pozycji wroga, tworzenie fałszywych (mylących) i perspektywicznych kierunków uderzeń ofensywnych, przełamań i przemieszczeń. Który dokładnie kierunek nie będzie fałszywy, tego nie powinien wiedzieć przeciwnik, co więcej, właśnie poszukiwanie i tworzenie perspektywicznych kierunków określa się w trakcie takich lokalnych kontruderzeń, które w każdej chwili, w razie okazji, mogą stać się strategicznymi, głównymi – w zależności od możliwości i okoliczności.
Nasz wróg to wszystko, tak czy inaczej, rozumie. I on również się przygotowuje. Naszym zadaniem jest nie tylko zastosowanie wojennej sztuczki i bystrości, ale także sprawienie, by wróg, mimo całego swojego zrozumienia i gotowości, był skazany na porażkę, czyli stworzenie takich warunków, aby jego klęska była nieuchronna. W tym celu muszą zgodnie pracować wszystkie składowe tworzenia takich warunków: - wojna informacyjna, demoralizacja przeciwnika; - wykorzystanie instytucjonalnych słabości ordyńskich wojsk – ich pionowego podporządkowania bez możliwości poziomej inicjatywy, nieelastycznego, skostniałego charakteru działań, małej mobilności nie tylko w działaniach, ale i w myśleniu, dążenia do pokazowo-potiomkinowskich insynuacji i intryg faworytyzmu, właściwych ordyńskiemu ustrojowi, jego konserwatyzmu taktyk i strategii itp.; - wyposażenie naszego wojska w (zachodnią) wysokotechnologiczną, nowoczesną broń i amunicję, co coraz bardziej zapewnia znaczącą przewagę bojową nad wrogiem; - znacząca przewaga w możliwościach wywiadowczych, w tym także siłami naszych partnerów (satelity, BSP, Starlink, samoloty obserwacyjne, dalekie radiolokatory, optyka itp.), a także pomoc oczu i uszu naszych obywateli na tymczasowo okupowanych terytoriach; - praca dyplomacji, nie tylko państwowej, ale i dyplomacji ludowej, czyli obecność dużej liczby naszych obywateli w Europie, ich wpływ i nawet sam fakt przebywania tam; - ostatnie z listy, ale najważniejsze w treści: jedność na podstawie miłowania wolności przez naród ukraiński, jego niezłomna determinacja do prowadzenia walki aż do pełnego zwycięstwa, heroizm ludowej elity – tej, która nie ze względu na status, a z istoty jest elitą, która jest tym jądrem, wokół którego skupia się honor i godność narodu [to ważne cechy narodu ukraińskiego, które mają znaczącą przewagę nad „jednością ruskiego narodu”, tego ruskiego miru, który „jednoczy” w ordę podstępność, nieufność i nienawiść do wszystkich wokół, zwierzęcą potrzebę przemocy, chimeryczne połączenie butnej wyższości z instynktami poniżania, społeczny sadyzm i sadomasochizm (które tak jaskrawo są odzwierciedlone w „dumie” ruskiego narodu, w ich koine-języku – totalnej, nieprzeniknionej jak bagno wulgarności jako codziennym środku ich komunikacji)]. Nasze zwycięstwo – to nie tylko wyzwolenie wszystkich naszych ziem od okupantów, ale i stworzenie wszystkich czynników, które uczynią niemożliwymi w przyszłości zaborcze recydywy imperium zła. Oprócz tego, wyzwolenie naszych ziem da nam również możliwość legalnego wstąpienia do NATO, co znacząco poprawi nasze gwarancje na własną wolność i wolną państwowość oraz samo istnienie naszego narodu. Ale warto rozumieć, że dopóki będzie istnieć Moskiewszczyzna, to imperium zła, dotąd będziemy w potencjalnym niebezpieczeństwie. Dlatego musimy robić wszystko, aby obalić ten kolos na glinianych nogach antycywilizacji. Żadne podpisania pokoju z ordą nie są nic warte. Ani teraz, ani potem. Jest tylko jedna droga – celowa praca, która będzie rozchwiać tę chatkę Zalesia na krzywych kurzych nóżkach. Prowadzić skuteczną wojnę informacyjną, inicjować rozłam tego zbiorowiska zniewolonych narodów i siać nieufność między sobą całej populacji imperium zła. Budzić wyzwoleńcze narodowe i regionalne apetyty na wszystkich zakątkach terytorium ordy. Ale, bez wątpienia, nasz główny atut – samemu być skutecznym państwem, bogatym i skutecznym, wolnym i szczęśliwym, zjednoczonym wartościami wolności – wbrew ordyńskim „wartościom”. Skutecznych i silnych kochają wszyscy. Dlatego wolny świat demokracji i wolności, oczywiście, pomaga nam szczerze i konsekwentnie w wojnie przeciwko światu przemocy, ale potencjał tej pomocy teraz jest bardzo zależny od naszych sukcesów w tej wojnie. Aby ten potencjał zachować i w przyszłości, musimy, po pierwsze, zachować ten poziom zaufania i wiary naszych partnerów do nas, do naszej walki. W tym celu musimy być wymagający wobec obecnej władzy, kontrolować ją i skłaniać ją do tego, co jest potrzebne społeczeństwu, nie dając możnowładcom ani chybić, ani skłamać, a także zachowywać swoją zwartość i nie pobłażać czyimś „zmęczeniom wojną” oraz odwracaniu uwagi na drugorzędne lub nawet trzeciorzędne problemy. Po drugie, nie przejawiać postaw konsumpcyjnych według zasady – „dajcie nam to, dajcie nam tamto!”. Temu, kto puka, temu otworzą drzwi, ale to wcale nie oznacza, że otworzą temu, kto wali, tupie nogami i stroi miny. Reżim trolli i konsumentów jest niedopuszczalny w relacjach z partnerami i dobrymi sąsiadami. A ze złymi i szalonymi sąsiadami już wiemy, jak postępować: ich można i trzeba tylko zabijać, innego wyjścia nie ma. Oto właśnie to robimy teraz w wojnie z imperium zła, i właśnie konsekwentne sukcesy w walce są trzecim czynnikiem zachowania potencjału pomocy dla nas od naszych partnerów. Sukces w nadchodzącej letniej kampanii ofensywnej jest najbardziej, żywotnie potrzebny nam, ale i naszych partnerów to zainspiruje i ożywi, którzy zobaczą, że ich pomoc sprzyja sukcesowi i nie jest daremna. Wtedy też zamilkną te fałszywe głosy, które wcześniej były przycichłe, a teraz znowu nudzą o pokoju za cenę kapitulacji Ukrainy, o swoim fałszywym pacyfizmie i podstępnie zalecają się do ruskiego miru. Zatem, konieczności sukcesu letniej kampanii nie da się przecenić. Dlatego nam nie wolno chybić. I właśnie dlatego do niej potrzebne jest staranne i doskonałe przygotowanie. Nie mamy prawa do błędu! Wszystkie wydarzenia ostatnich dni i ostatnich tygodni wskazują na zbliżanie się godziny W – czyszczenia naszych ziem od okupacyjnej nawały zbiorowych Putinów i wszystkich innych Nawalnych. To, oczywiście, rozumieją i w na Kremlu, o czym świadczy, w szczególności, ich histeria terrorystycznych ataków powietrznych na Ukrainę w ciągu ostatnich tygodni, skoncentrowanych głównie na Kijowie – według ordyńskiej leksyki, „centrum podejmowania decyzji”. Oni nie rozumieją, że Ukraina nie ma monopolowego autorytarnego centrum podejmowania decyzji, że ukraińska państwowość i ukraińskie społeczeństwo ma mnogość różnych podmiotów podejmowania decyzji, które w syntezie określają działania i decyzje narodu ukraińskiego, że nasze społeczeństwo nie jest niemym społeczeństwem, a decyzja o oporze agresorowi jest własną decyzją narodu, a nie ukazem „wodza” lub jakiegoś monocentrum na kształt imperialnego Kremla. Oni bardzo się pomylili, urządzając pokazowe „karne” naloty zastraszania na Kijów. OPL, która chroni niebo Kijowa, wy-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
czy wszechwiedzących gadułów na ekranach i monitorach, a przede wszystkim, jak pokazuje praktyka, polityków i urzędników wszelkiej rangi oraz funkcjonariuszy wszystkich szczebli. Taki jest nasz los i potrzeba chwili – być nie tylko silnymi, dzielnymi i wytrwałymi, ale także czujnymi, mądrymi i odpowiedzialnymi. To jest wojna.
*** Kiedy pisałem ten przegląd, nad Kijowem w nocy znów nalecieli powietrzni terroryści. Znów masowy atak rakietowy, znów wystrzały zostały oddane z strategicznych bombowców Tu-95MS. Wszystkie rakiety zniszczone, trafień nie było. Obrona przeciwlotnicza – mistrzowie swojego fachu i bohaterowie! (Skutki spadku odłamków są niewielkie, poszkodowanych nie ma). Bezradni terroryści nie mogą się uspokoić. Ale zwróćcie uwagę, że ten ostrzał znów bez tych rakiet – „wunderwaffe”, były tylko Ch-101 albo 555. A „wundery” już bezsławnie wystrzelali, zapasy się wyczerpały. Ale wszystko na próżno, ich wynik znów wynosi zero. Dobro pokonało zło. Dlatego znów gorąco dziękujemy naszej obronie przeciwlotniczej! Przed nami decydujące czasy. Wiemy, że zwyciężymy! Bo na to zasługujemy, my – naród ukraiński! Chwała Ukrainie!
P. S. W nocy z 5 na 6 czerwca rosyjskie wojska okupacyjne dokonały wysadzenia Kachowskiej elektrowni wodnej. Według informacji „Ukrhydroenerho”, w wyniku wysadzenia sali maszynowej od wewnątrz Kachowska elektrownia wodna została całkowicie zniszczona. Stacja nie nadaje się do odbudowy. 6 czerwca rano rozpoczęto ewakuację ludności z rejonów zalewowych. Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski przeprowadził nadzwyczajne posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony (RBNiO) w sprawie sytuacji na Kachowskiej elektrowni wodnej. Jak podano na oficjalnej stronie Prezydenta Ukrainy, z informacjami wystąpili: minister spraw wewnętrznych Ihor Kłymenko, minister spraw zagranicznych Dmytro Kuleba, dyrektor generalny „Ukrhydroenerho” Ihor Syrota, pierwszy zastępca ministra ochrony środowiska i zasobów naturalnych Ołeksandr Krasnołucki, prezes NAEK „Enerhoatom” Petro Kotin.
Członkom RBNiO przekazano, że około godz. 2:50 wróg dokonał wewnętrznego wysadzenia konstrukcji Kachowskiej elektrowni wodnej. Natychmiast poinformowano wszystkie służby ratunkowe i wojskowych. W strefie zalania znalazło się 80 miejscowości. Członkowie Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony wysłuchali informacji przewodniczącego Chersońskiej obwodowej administracji wojskowej Ołeksandra Prokudina, przewodniczącego Zaporoskiej OWA Jurija Małaszka, a także dowódcy OSUW „Odessa” Eduarda Moskalowa o aktualnej sytuacji. Ofiar wśród ludności cywilnej i wojskowych nie odnotowano. Wydano polecenia dotyczące ewakuacji cywilów z obszarów zagrożenia oraz zapewnienia wody pitnej miejscowościom zależnym od zbiornika kachowskiego. Członków RBNiO poinformowano, że do Dniepru dostało się co najmniej 150 ton oleju maszynowego, a istnieje ryzyko dalszego wycieku jeszcze ponad 300 ton. Uczestnicy posiedzenia uzgodnili kompleks działań międzynarodowych, wśród których – zwołanie posiedzenia Rady Bezpieczeństwa ONZ, zwrócenie się do międzynarodowych organizacji ochrony środowiska, do Międzynarodowego Trybunału Karnego, ponieważ takie działania Rosjan zawierają wyraźne znamiona naruszenia Konwencji genewskiej.
Członków Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony poinformowano także o bieżącej sytuacji na Zaporoskiej Elektrowni Atomowej. Ukraiński personel elektrowni kontroluje sytuację i dysponuje środkami na wypadek jakiegokolwiek rozwoju wydarzeń. Zdjęcie: ze źródeł otwartych
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor SKRYPNYK, honorowy krajoznawca Ukrainy
Słowiańsk – jedno z miast Doniecczyzny, gdzie okres ukraińskiego odrodzenia na początku XX wieku wiąże się z „Proświtą” – zaczęła ona działać wiosną 1917 roku.
Badacze W. Mikuszew i O. Dobrowolski, którzy studiowali archiwalne dokumenty Archiwum Donieckiego Obwodowego Zarządu KGB, twierdzą, że organizatorem Proświty w Słowiańsku był Dmytro Miliutenko – przyszły wybitny ukraiński aktor, ludowy artysta ZSRR. Przez pewien czas Proświtą kierował socjaldemokrata Iwan Zubaszew, dawny przewodniczący zarządu miejskiego. Wśród jej aktywnych członków była Maria Kwitka-Bilińska, którą aresztowano w 1937 roku. Protokół jej przesłuchania rzuca światło na działalność słowiańskiej Proświty w latach 1917–1918. Maria Mykołajiwna opowiadała, że działalność organizacji miała charakter oświatowy: prowadzono kursy języka ukraińskiego dla wszystkich chętnych, czytano wykłady z literatury ukraińskiej, organizowano wystawienia ukraińskich sztuk. Na pytanie, kto czytał wykłady, odpowiedziała: profesorowie z Charkowa – Pławako, Synjawski i Chotkewycz. Wyobraźmy sobie: znany ukraiński pisarz, reżyser, kompozytor, niedawno zwolniony z carskiego więzienia więzień polityczny Hnat Chotkewycz (1877–1938) wyrusza w niebezpieczną (trwa rewolucyjny 1917 rok!), prawie dwustukilometrową podróż do Słowiańska, by wygłosić przed proświtянami, wśród których jest wielu nauczycieli, wykład z literatury ukraińskiej! A tego człowieka bolszewicy nazwą wrogiem ludu i rozstrzelają. A przecież nie jego jednego… Tysiące patriotów zostało oskarżonych o „burżuazyjny nacjonalizm”, działalność antyradziecką i represjonowanych. Jednak, mimo trudności okresu wojny domowej i odbudowy zniszczonego gospodarstwa, wahania polityki narodowościowej rządzącej WKP(b), język ukraiński przebijał sobie drogę do codziennego życia republiki. Umocnieniu jego pozycji sprzyjała działalność Mykoły Skrypnyka na stanowisku komisarza oświaty URSR (1927–1933). W rezultacie w 1940 roku wszystkie szkoły Słowiańska, z wyjątkiem szkoły nr 3 im. Gorkiego, stały się ukraińskojęzyczne. W październiku 1941 roku Słowiańsk znalazł się pod groźbą niemieckiej okupacji. Wspominając tamte dni, profesor ukrainistyki Ługańskiego instytutu pedagogicznego Hryhorij Kostiuk, który „odtrąbił” w Workucie pięć lat (1935–1940) „za nacjonalizm” i pracował jako ekspedytor w słowiańskim miejskim szpitalu, pisał: „Ostatni miasto opuścili milicjanci i wojskowe oddziały podpalaczy-enkawudzistów. Teraz w mieście nastała prawdziwa bezwładność i bezprawie. Błyskawicznie tysiące ludzi rzuciły się do podpalonych punktów zaopatrzenia w zboże, piekarni itd. Kobiety i nastolatków, mężczyzn, którzy pozostali w mieście – wszystkich poganiał strach przed możliwym głodem”. Z 75 tysięcy ludności miejskiej, która liczyła się w 1940 roku, w okupacji znalazło się 20–25 tysięcy. Byli to przeważnie kobiety z dziećmi, starymi rodzicami, a także mężczyźni, których nie wzięto na front, nie ewakuowano wraz z zakładami, mieszkańcy, którzy próbowali uciec pieszo, ale Niemcy odcięli im drogę na wschód. Trzeba więc było jakoś żyć. A nowi gospodarze organizowali miejscową władzę, która musiała myśleć zarówno o pracy dla mieszkańców, jak i o ich wyżywieniu, leczeniu, nauczaniu. Jeśli ktoś uważa, że wszyscy, którzy pracowali w zarządzie, to zdrajcy, głęboko się myli. Byli tam także tacy, których martwił los rodaków, którzy pomagali im przetrwać. Wydział oświaty powierzono do utworzenia pedagogowi Piotrowi Szynkarowi. Oczywiście trzeba było opracować programy nauczania, podręczniki, i latem 1942 roku były już nowe „Abecadło”, „Czytanki” dla klas 2 i 3! A ponadto zaczęła działać Proświta, wydawano „Gazetę Donecką”. Okupanci sądzili, że i proświtianie, i dziennikarze będą wychwalać „nowy porządek”, a oni propagowali język i kulturę ukraińską, agitowali za samodzielną Ukrainą. Oczywiście nie spodobało się to faszystom i szybko nałożyli łapę na wszystko, co ukraińskie, aresztowali aktywistów, w tym Szynkarja – kierownika wydziału oświaty, przewodniczącego Proświty. Ci, którym udało się przeżyć niemiecką okupację, zaraz po wyzwoleniu miasta zainteresowali się enkawudziści. Prawie wszystkich oskarżono o przynależność do „kontrrewolucyjnej” nacjonalistycznej organizacji „Proświta”, o antyradziecką propagandę i wysłano na „przewychowanie” w miejsca bardzo odległe od Ukrainy. Dla przykładu przytoczmy fragmenty oskarżenia Dmytra Hrachowieckiego, nauczyciela języka i literatury ukraińskiej szkół nr 2 i nr 3 w Słowiańsku, a w okresie okupacji wykładowcy ukraińskiego języka użytkowego w szkole rolniczej, autora artykułu o Mykhajle Pietrence w „Gazecie Donieckiej”: „Podsudimyj Grachowieckij, prożywaja na wriemiennio okkupirowannoj niemecko-faszystskimi wojskami territorii w gorodie Sławiańsk, w awguste miesiace 1942 goda dobrowolno wstupił w czleny ukrainskoj nacjonalisticzeskoj organizacyi «Prosvita», kotoraja była organizowana ukrainskim nacjonalistom Szynkarem. Grachowieckij… priszutstwował na sobrianijach etoj organizacyi, po poruczeniju prawlenija «Prosvity» organizowywał kursy mołodioży i zanimałsia wowleczeniem nowych czlenow w organizaciju «Prosvita», Grachowieckij skryto wystupał w fasziskoj pieczati s antisowietskoj propagandoj, kleweta na sowietskuju własť, riezwieszywał w zdanii szkoły, gdie prochodili kursy mołodioży, nacyonalisticzeskije plakaty i łozungi, stawia celju «nacyonalnuju Ukrainu»”. Za swoje „zbrodnie” Dmytro Hrachowieckyj, który miał sparaliżowaną prawą rękę, zgodnie z Ukazem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 19.04.43 r. otrzymał 15 lat katorgi plus 5 lat pozbawienia praw. To już na podstawie art. 29 Kodeksu karnego URSR. Praca rzeczywiście była katorżnicza, bo marzyciel o niepodległej Ukrainie Dmytro Hrachowieckyj nie wytrzymał nawet trzech lat, zmarł w 1946 roku… Ukraińskich patriotów, którzy na różne sposoby, lecz uporczywie i celowo walczyli o odrodzenie ojczystego języka i kultury, o utworzenie niepodległego demokratycznego państwa, prześladowali zarówno niemieccy faszyści, jak i stalinowscy „internacjonaliści”. Przypomnijcie sobie, jak hitlerowcy wtrącili za drut kolczasty Stepana Banderę i jego współtowarzyszy z OUN, którzy 30 czerwca 1941 r. w okupowanym przez Niemców Lwowie ogłosili Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego, a zabił ukraińskiego chorążego (słowo „bandera” oznacza sztandar wskazujący przynależność statku do państwa, floty handlowej lub wojennej. Zob.: „Uniwersalny słownik-encyklopedia”. Kijów, 2003) w 1959 r. agent radzieckiego KGB. Przez katownie WCzK-NKWD-KGB przeszły setki tysięcy, miliony znanych i już bezimiennych bojowników o ojczyste słowo, o wolne życie. W niepodległej Ukrainie zaczęto czcić ich pamięć. Tablica pamiątkowa ku czci ofiar represji politycznych została odsłonięta także w Słowiańsku. Wiosną 2021 roku dołączyła jeszcze jedna – pamięci proświtian, którzy w warunkach niemieckiej okupacji bronili ojczystego słowa, walczyli o własne państwo, a zginęli w stalinowskich obozach dla „wrogów ludu”. Obok uczczono też tablicą pamiątkową bojownika o niepodległość Ukrainy, rodaka ze Słowiańska, podpułkownika armii UNR Atanazego Hontę. Stało się to możliwe dzięki staraniom Jurija Kosenki, przewodniczącego zarządu organizacji pozarządowej „Ukraińska inicjatywa”.
A te dni dzięki staraniom weteranów dziennikarstwa i członków Proświty Romana Czornobrowego i Wiktora Skrypnyka w przyfrontowym Słowiańsku odbyła się wystawa gazet z czasów wojny. Wśród kilku tytułów znalazło się także „Słowo Proświty”, które redakcja tygodnika przesłała na wsparcie tym, którzy pod wrogim ostrzałem bronili ukraińskiego nieba.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z nich kierowano do funduszu odbudowy świątyni Ogijenki. W swoim wystąpieniu w domu kultury w Brusiłowie podczas ceremonii wręczenia tegorocznym laureatom nagród ogłosiłem informację o takim swoistym „udziale” Iwana Ogijenki w odbudowie świątyni. Dane te co kwartał przygotowują do raportu pracownice muzeum Switłana Karaś i Hałyna Kozłowa. Łącznie na zasadach charytatywnych za książki Ogijenki zgromadzono 50 tysięcy 200 hrywien. Z nich na odbudowę świątyni przekazano 38 tysięcy 200 hrywien. Pozostałe 12 tysięcy hrywien przelano, zgodnie z czekami Oszczadbanku, na pomoc charytatywną dla Sił Zbrojnych Ukrainy. Od teraz, gdy odbudowa świątyni została zakończona, akcja ta będzie nadal skierowana na pomoc SZU. Niedawno w Brusiłowskim muzeum pojawił się nowy apel do zwiedzających: „Kup książkę Ogijenki – wesprzyj SZU!”. Tym razem charytatywny stolik z książkami w muzeum Ogijenki w Brusiłowie wzbogacił się o nowość – być może najbardziej współbrzmiącą z obecnymi ukraińskimi realiami pracę Wielkiego Ukraińca – „Metropolita-męczennik Arsenij Macijewycz”. Książka o tym, jak obdarzona przez Boga talentami Osobowość broni prawdy – wbrew silnemu oporowi najwyższych czynników władzy, na przekór obojętności i strachowi najbliższego otoczenia, w warunkach dominacji w środowisku społecznym niepatriotyzmu, przekupstwa, ugodowości. W tekście jest wiele autobiograficznych wątków z życiorysu samego autora. W przygotowaniu jest wznowienie kolejnych dwóch znaczących dzieł – „Twierdza prawosławia na Wołyniu – Święta Ławra Poczajowska” ze słowem wstępnym Pierwszego Hierarchy PKU metropolity Epifaniusza oraz „Kultura ukraińska” z dodaniem dotąd mało znanego tekstu z wydania Petlury z 1917 roku, tekstu referatu I. Ogijenki na otwarciu w Kijowie Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego. Parafrazując tytuły napisanych na obczyźnie dwóch głównych epopei poetycko-prozatorskich Iwana Ogijenki – „Nasze wiekowe rany” oraz „Nasza walka o państwowość”, można z pewnym posmakiem goryczy i nadziei powiedzieć: wiekowe rany narodu ukraińskiego jeszcze się nie zagoiły. Co więcej, znów zaczęły krwawić w milionach dusz przez pełnoskalową wojnę rosyjskiego agresora przeciwko naszej Ojczyźnie. I nasza walka o państwowość znów trwa… Zatem i jego, świadomego budowniczego państwa i pokornego modlitewnika o lepszy los narodu ukraińskiego – Iwana Ogijenki (metropolity Iłariona) walka o państwowość trwa…
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. Jeśli chodzi o uhonorowanie laureatów nagrody imienia Iwana Ohijenki, która pod względem prestiżu (choć nie pod względem wysokości nagrody pieniężnej) uważana jest na Ukrainie za drugą po Szewczenkowskiej, to stało się już tradycją, by honorować i nagradzać ich właśnie w Brusiłowie. Złożyło się więc tak, że dla tegorocznego grona laureatów, jak i dla licznych zwolenników ruchu ohijenkowskiego, ceremonia ta jest nie lada wydarzeniem. Szczególnego emocjonalnego przeżycia i, jestem przekonany, pamiętności w przyszłości te dwa wydarzenia nabrały jeszcze dlatego, że od początku do końca odbywały się pod omoforionem niemal całego kierownictwa Prawosławnej Cerkwi Ukrainy na czele z metropolitą kijowskim i całej Ukrainy Epifaniuszem. Tyle wysokich rangą metropolitów, hierarchów, księży w uroczystych, jasnych szatach, którzy zjechali z różnych stron państwa, Brusiłów zapewne nigdy nie widział. I tak natchnionej, wspólnej, wielo- i silnogłosowej modlitwy, wzmocnionej zgranymi chórami zbiorowymi i poruszonymi, otwartymi duszami setek parafian i gości w wypełnionej po brzegi świątyni oraz wokół niej, Brusiłów zapewne również nie słyszał. Jestem przekonany, że grono moich kolegów – dziennikarzy, pisarzy, naukowców, działaczy społecznych, członków Komitetu Ohijenki różnych lat, którzy mimo częstych w tym niepokojącym czasie syren wrogich zagrożeń zjechali do Brusiłowa, szczerze wyrazi w swoich tekstach własne przemyślenia i wrażenia. W niniejszej publikacji jedynie punktowo nakreślę kilka faktów, które doprowadziły do tego, wypełnionego po brzegi wielką treścią dnia. Obszerniej spróbuję przemyśleć je później – w starannie zbieranej przez ostatnie dziesięć lat kronice odrodzenia tej świątyni, która będzie osobnym rozdziałem obiecanej brusiłowskiej społeczności mojej nowej książki „Ohijenko i Brusiłów”. O tych, którzy nie dali wyschnąć życiodajnej wodzie dla spragnionych prawdy i światła. Z potężnego, niezwykle nasyconego nowymi, aktualnymi i głębokimi przesłaniami kazania młodego zwierzchnika PCU metropolity Epifaniusza, które wygłosił po akcie uroczystego poświęcenia świątyni, wyróżnię tezę o świątyni jako życiodajnej wodzie. W moim rozumieniu – dla spragnionych prawdy i światła, dla opętanych i zwątpiałych, dla silnych duchem i zabłąkanych w gąszczu własnych poszukiwań samych siebie. We wszystkich czasach i życiowych okolicznościach Bóg swoim palcem wskazuje na tych, którzy poprzez trudne wstępowanie na własną Golgotę powołani są, by zrobić wszystko, aby źródło tej życiodajnej wody nie zmalało, nie wyschło, nie zniknęło na zawsze. Kosztem własnych nadludzkich wysiłków, wbrew jawnym czy ukrytym nieżyczliwym, mimo szkód czynionych przez czarne siły, które zazwyczaj pojedynkiem towarzyszą dobremu dziełu i wyrządzają wszelkie przykrości czyniącym dobro. Takim, na którego los przypadł palec Boży, by ocalić życiodajną wodę w Brusiłowie, zdaje się, został Wołodymyr Habeneć – obecny przewodniczący brusiłowskiej społeczności. Syn chłopski, z poczuciem zakorzenienia w genetykę swojego prastarego rodu rolniczego, z miłością do ziemi żywicielki i do tych, którzy od rana do nocy w pocie czoła pracują na niej. Życiowy los dobrze hartował i wypróbowywał tę osobowość – na różnych stanowiskach, w nieuniknionych perypetiach zmiennego postępu społeczno-politycznego. Kiedy ponad dziesięć lat temu Wołodymyr Wasylowycz ogłosił swój zamiar podjęcia się odbudowy świątyni Ohijenki, wielu z jego otoczenia mało w to wierzyło. W zbyt skomplikowanym rejonie z czarnobylskimi przesiedleńcami? W warunkach narodowo wykastrowanej władzy, która na dodatek w terenie często się zmieniała? Na tle całkowitej ruiny gospodarki, bezrobocia, ostrości problemów społecznych? A na taką budowę potrzeba było nie jeden milion hrywien… Lecz on nie mógł się nie podjąć. Bo wcześniej nie tylko przeczytał, ale przeżył emocjonalnie liczny, zupełnie nieznany faktograf pierwszego życiorysu o wybitnym rodaku „Golgota Iwana Ohijenki”, przepuścił przez swoje serce wydane po raz pierwszy na Ukrainie, zakazane przez władzę radziecką dzieła Ohijenki. Tak pojawiła się pobudzająca teza: jeśli nie ja, to kto… Na urzeczywistnienie idei potrzeba było prawie dziesięciu lat. I oto – zachwycający każdego przechodnia gruntownie odnowiony plac Ohijenki w Brusiłowie. Dominantą wznosi się nad placem wykonana z wysokiej jakości czerwonej cegły majestatyczna budowla świątyni Zmartwychwstania Pańskiego. W niebieską wyżynę wyciągają się zwieńczone złotymi krzyżami trzy jaskrawozielone kopuły. Zrujnowany poprzednik był drewniany. Pierwotny kozacki styl został zachowany. Za podstawę architekci wzięli zdjęcie świątyni, które odnalazł w archiwum i umieścił w swoim badaniu historii tej siedziby wtedy jeszcze student uniwersytetu św. Włodzimierza Iwan Ohijenko. Od zachodniej strony budowli – oczyszczone z zarośli wzgórze dawnej Góry Zamkowej. To przyszły punkt widokowy. Stąd otwiera się czarujący widok na ujście Zdwyszu, do którego wpada mało wodna Brusiłówka. A z przodu, twarzą do głównej drogi – już przygotowany postument pod przyszły pomnik Iwana Ohijenki. To jeszcze jedna obsesyjna idea Wołodymyra Wasylowycza Habeneća. W urzeczywistnieniu jej w życie w niedalekiej perspektywie teraz już nikt nie ma wątpliwości… Oczywiście, że dobre dzieło pomagali popychać ludzie o podobnych poglądach. A tych u Wołodymyra Habeneća okazało się niemało. Nie przypadkiem końcowym akordem uroczystej liturgii z okazji poświęcenia świątyni stała się ceremonia nagrodzenia mecenasów i entuzjastów sprawy odrodzenia świątyni. Szereg z nich wprost w świątyni otrzymało z rąk Zwierzchnika PCU metropolity kijowskiego i całej Ukrainy Epifaniusza medale i dyplomy „Za zasługi dla Pomieстной Ukraińskiej Prawosławnej Cerkwi oraz za ofiarność i miłość do Ukrainy”. O tych, którzy nie są gotowi „kochać Ukrainę do głębokości swojej kieszeni”. Pierwsza publikacja w ogólnoukraińskiej prasie o położeniu kamienia węgielnego pod odbudowę świątyni Ohijenki w Brusiłowie pojawiła się w gazecie „Deń” dziewięć lat temu (numer z 19 sierpnia 2014 roku). Reportaż autora tych słów nosił tytuł „Powstanie z ruin cerkiew Ohijenki”. Powstawanie to zaczynało się w mękach – skrajnie brakowało środków. Na materiały budowlane, których koszt wzrastał wtedy w cenie niemal co tydzień, na opłatę wynajmu ciężkiego sprzętu, dźwigowego, układaczy cegieł itd. Garstka entuzjastów decydowała, jak ulżyć Wołodymyrowi. Ceremonia wręczenia nagrody imienia Iwana Ohijenki
Wasylowyczowi ten, wydawałoby się, nie do udźwignięcia dla jednej osoby ciężar. Tak narodził się pomysł zaangażowania w zbiórkę funduszy ukraińskiej inteligencji. Podstawą do tego był zwyczaj wznoszenia Domów Ludowych w Galicji i na Bukowinie, gdzie w warunkach przebywania tych ziem w innych tworach państwowych, znaczące dla Ukraińców projekty duchowo-oświatowe realizowano w sposób tak zwanej składki samej wspólnoty. W tym celu utworzono specjalne konto organizacji charytatywnej „Nasz dom – Brusyliwszczyzna”. I już 16 października 2014 roku jednocześnie w dwóch gazetach – „Słowo Proświty” oraz „Literacka Ukraina” – pod podpisami W. Habencia oraz autora tych wierszy wydrukowano apel „Odrodzimy Ukraińską cerkiew”. Podtytuł tego tekstu brzmiał: „Sprawą honoru ukraińskiej inteligencji jest przyłączenie się do akcji zbiórki funduszy na tę świątynię”. Wszakże ani po miesiącu, ani po pół roku ani jedna kopiejka na konto nie wpłynęła. Mówię to teraz nie z wyrzutem do kogoś, a ze świadomością rzeczywistości dotyczącej czynu i powołania obecnej ukraińskiej inteligencji, przede wszystkim budżetowej. W swej istocie – zwątpionej, skłóconej między sobą, zazdrosnej, mało czytającej i nie zawsze zdolnej zjednoczyć się dla jakiejś, choćby małej, wspólnej sprawy. Jakże aktualne są pełne bólu słowa wielkiego ukraińskiego mecenasa i patrioty Jewhena Czykałenki o tym, jak ważne jest kochanie Ukrainy nie tylko do głębi duszy (często taka miłość przejawia się jedynie w wygłaszaniu patriotycznych przemówień czy zakładaniu w określone dni wyszywanek), ale i do głębi własnej kieszeni. O tym, jak Ohijenko pomagał odbudowywać świątynię i jak teraz kontynuuje walkę o państwowość Wynikiem takiej sytuacji stała się inicjatywa Fundacji imienia metropolity Iłariona Ohijenki. Jej istota polegała na tym, aby skierować produkowane przez nią książki wydawniczego projektu „Spóźniony powrót” (niedrukowane na Ukrainie prace Ohijenki z kanadyjskich archiwów) na zbiórkę funduszy dla cerkwi. Od początku istnienia projektu (a jest to rok 2000) światło dzienne ujrzały 22 tomy dzieł Ohijenki. Większość nakładu zazwyczaj rozprowadzano na zasadach charytatywnych poprzez sieć biblioteczną. Teraz zaś książki kierowano do Brusyłowa i na takich samych zasadach charytatywnych rozprowadzano wśród odwiedzających muzeum. Wszystkie środki-darowizny za *** Na zakończenie warto powiedzieć ciepłe słowo o szefie Komitetu Ohijenkowskiego Pawle Mowczanie, jego niezmiennym zastępcy – dyrektorze Żytomierskiego Kolegium Sztuki imienia Iwana Ohijenki Mykole Pokropywnym oraz sekretarce komitetu Natalii Chomjak za emocjonalnie natchnioną i dynamicznie przeprowadzoną procedurę nagrodzenia tegorocznych laureatów nagrody na scenie Brusyłowskiego domu kultury. Nagrody laureatom wręczali Metropolita Epifaniusz, zastępca przewodniczącego Żytomierskiej Obwodowej Administracji Państwowej Jurij Denysoweć, przewodniczący oraz członkowie komitetu. Mykoła TYMOSZYK Zdjęcie ze źródeł otwartych
Tłumaczenie maszynowe
Pomniki Symona Petlury wzniesiono w Winnicy, Równem i Polsce. Teraz zostanie on zainstalowany także w Połtawie – mieście, w którym urodził się ten wybitny twórca państwowości. Taką decyzję zatwierdziła zdecydowaną większością głosów Rada Obwodowa w Połtawie. Na ostatnim posiedzeniu sesyjnym przewodniczący rady obwodowej Ołeksandr Biłeńkyj zaproponował włączenie kwestii finansowania budowy pomnika przewodniczącego Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej do obwodowego programu ochrony dziedzictwa kulturowego na lata 2021-2022. Oleg PUSTOWHAR, przedstawiciel regionalny Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim. Środki na zaprojektowanie, wykonanie i montaż 3-metrowej brązowej figury ukraińskiego działacza państwowego, wojskowego i politycznego, przewodniczącego Dyrektoriatu, Głównego Atamana wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury oraz na zagospodarowanie części skweru przy ul. Soborności 67 będą poszukiwane po redystrybucji budżetu. Pomysł wzniesienia pomnika zrodził się w 1992 roku. Propozycję sformułowano podczas Pierwszych naukowych Czytań Petlurowskich, zainicjowanych przez Połtawskie Obwodowe Zjednoczenie WUT „Proświta” na czele z Mykołą Kulczynskim. Obecnie on również, jako radny obwodowy, znajduje się wśród inicjatorów tej decyzji sesji. Na Połtawszczyźnie w czasach niepodległości ukształtował się lojalny, a nawet pozytywny stosunek do postaci Symona Petlury. Wiele w tym kierunku przez trzy dekady pracowało zarówno społeczeństwo, jak i władze. Począwszy od 1992 roku organizowano wieczory pamięci, pokazy filmów dokumentalnych na uczelniach, spotkania tematyczne ze studentami. W 2006 roku na budynku dawnego Połtawskiego Seminarium Duchownego, w którym uczył się Symon Petlura, umieszczono tablicę pamiątkową. A w 2018 roku staraniem ukraińskiego bohatera (wieczna mu pamięć!) Juliana Matwijczuka tablicę pamiątkową odsłonięto już na budynku przy ulicy Petlury 7/22. Dzięki działaczowi społecznemu Ołeksijowi Łohwinowowi stworzono tematyczną stronę internetową. W obwodowym muzeum krajoznawczym imienia Wasyla Kryczewskiego z inicjatywy „Proświty” oraz Departamentu Kultury Obwodowej Administracji Państwowej działa ekspozycja poświęcona Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 oraz w szczególności Symonowi Petlurze. Na szczeblu państwowym idea ta wybrzmiała po raz pierwszy po wydarzeniach pomarańczowych, w dekrecie prezydenta Wiktora Juszczenki. Ówczesny przewodniczący Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej (OAP) Wałerij Asadczew zaproponował wzniesienie pomnika w pobliżu OAP. Ustawiono tam kamień z napisem, że pomnik powstanie. Jednak oporu sił prorosyjskich, w szczególności partii komunistycznej, obwodowego związku „sowieckich oficerów” oraz Partii Regionów, niestety nie udało się wówczas przełamać. „Piąta kolumna” Moskwy zorganizowała masowe protesty, pikiety, histerie… Nawet… włączali syrenę alarmową! Ostatecznie w nocy, na polecenie byłego mera Matkowskiego, kamień został zdemontowany przez miejskie służby komunalne. Pomysł postawienia pomnika nabrał realnych kształtów po Rewolucji Godności. Zgodnie z ustawą Ukrainy „O statusie prawnym i uczczeniu pamięci bojowników o niepodległość Ukrainy w XX wieku” organy władzy państwowej zostały zobowiązane do dbania o utrwalenie pamięci wybitnych Ukraińców. Zwolennicy idei pojawili się także w OAP. Autor tych słów przygotował jako inicjatywę społeczną „Proświty” projekt rozporządzenia OAP w sprawie obchodów 140. rocznicy urodzin Petlury, gdzie między innymi w 2019 roku przewidziano punkt o konieczności wzniesienia pomnika. W 2020 roku na posiedzeniu trzydziestej szóstej sesji Rady Miejskiej w Połtawie radni poparli projekt decyzji „O uzgodnieniu miejsca instalacji pomnika Symona Petlury w mieście Połtawa”. Zagłosowała za nim większość przedstawicieli ludu – wyrazicieli interesów Połtawskiej Miejskiej Wspólnoty Terytorialnej. Decyzję poprzedziło posiedzenie Komisji ds. nazewnictwa i zmiany nazw elementów środowiska miejskiego i infrastruktury, utrwalania pamięci osób i wydarzeń przy miejskim komitecie wykonawczym. Komisja poparła rekomendację Instytutu Pamięci Narodowej, Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego oraz Obwodowego Muzeum Krajoznawczego imienia Wasyla Kryczewskiego, aby umieścić pomnik obok budynku Obwodowego Centrum Wychowania Estetycznego i ulicy imienia Symona Petlury, gdzie wcześniej stał dom, w którym urodził się i spędził dzieciństwo przyszły przywódca ruchu wyzwoleńczego. Zgodnie z rozporządzeniem przewodniczącego OAP w 2021 roku oraz z inicjatywy regionalnej „Proświty” i Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej przeprowadzono konkurs. Zwyciężyli rzeźbiarz Anatolij Kuszcz oraz architekci Serhij i Mychajło Sweć-Maszkary. Dla większości widzów rzeźba będzie odsłaniać się od północy, od ulicy Soborności i będzie wyglądać jak sylwetka w konturowym oświetleniu. Petlura zostanie przedstawiony w mundurze wojskowym – frenczu, bryczesach, butach, z pasem głównym. Prawą ręką będzie opierał się o krawędź stołu z dokumentami (papiery te można postrzegać nie tylko jako państwowe, ale także jako dorobek twórczy działacza – publicystyczny, dziennikarski itp.) i mapami, a lewą trzyma rękojeść szabli – symbol oporu wobec rosyjskiej agresji, zarówno „białej”, jak i „czerwonej”. Rzeźba wykonana jest z brązu, ma 3 metry wysokości i zostanie ustawiona na granitowym postumencie. Jak poinformował przewodniczący rady obwodowej Ołeksandr Biłeńkyj, pomnik zostanie zbudowany kosztem budżetu obwodowego i przekazany na bilans muzeum krajoznawczego. tworzenia i bezpieczeństwa; wcielenia efektywnej organizacji militarnej i mobilizacyjnej społeczeństwa oraz gospodarki kraju. Aby przetrwać w wojnie i zmaganiach z lichwiarzami oraz utrzymać zaufanie świata dla odbudowy Ukrainy, potrzebujemy nowoczesnego lidera ukraińskiego narodu politycznego. Lidera, który poprzez wartości wcieli nową mentalność zwycięzców… Prezydent musi mieć publiczne, jasno uargumentowane odpowiedzi na pytania o ukraińskie zasady i interesy wewnętrzno-polityczne oraz zagraniczne, sojusze wojskowo-technologiczne i gospodarcze. Jest dla nas niezwykle ważne, aby nasi ludzie, którzy wyjechali poza granice Ukrainy, wrócili. Jesteśmy po prostu skazani na życie dla Ukrainy. A Ukraina stanie się sukcesem wtedy, gdy każdy Ukrainiec – niezależnie od pochodzenia – będzie dążył do wolności, możliwości i zamożności. Przygotował Heorhij ŁUKJANCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Z inicjatywy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w Kijowie odbył się okrągły stół na temat „Piąta kolumna w Ukrainie i walka z nią”. W swoim słowie wstępnym przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan podkreślił aktualność wybranego tematu, ponieważ aktywizacja piątej kolumny w sferze kultury, edukacji oraz w przestrzeni informacyjnej Ukrainy hamuje nasz ruch ku zwycięstwie. W dyskusji wzięli udział i wystąpili deputowani ludowi poprzednich kadencji Stepan Chmara, Iwan Zajeć, Wasyl Kujbida, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy Heorhij Filipczuk, kandydat nauk filozoficznych Serhij Prysuchin, profesor Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia M. Drahomanowa Petro Czerneha, pisarz Łeonid Toma, artysta Dmytro Łomaczuk, szef ługańskiej organizacji obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Wołodymyr Semystiaha, przewodniczący iwanofrankiwskiej organizacji obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Stepan Wołkowecki, działacze społeczni Swiatosław Wasylczuk, Jewhenija Basałajewa, Jewhen Łupakow, Olha Kowpak oraz inni. Na podstawie podsumowania dyskusji przygotowywana jest odpowiednia uchwała. Całe spotkanie można obejrzeć na kanale YouTube. Własna informacja.
Tłumaczenie maszynowe
“Ukraińcy są stworzeni, by stać się szczęśliwymi!”. Jest o tym przekonany Pawło Żebriwski. Właśnie od tego zdania zaczyna się jego nowa książka “Manifest Ukraińców”: “Wolności, możliwości, zamożność”, wydana w Drohobyczu przez wydawnictwo “Koło”, której prezentacja odbyła się niedawno w Narodowej Bibliotece imienia Jarosława Mądrego. Na wydarzeniu byli obecni żołnierze Sił Zbrojnych Ukrainy, towarzysze broni Pawła Żebriwskiego oraz nieobojętni Ukraińcy, którzy pragną żyć w wolnym, niepodległym i szczęśliwym Kraju. Manifest-doktryna nie powstawał w ciszy gabinetu, lecz podczas wojny. Wpłynęło to bez wątpienia na styl wydania. Wizja, wartości, poglądy autora są bardzo skoncentrowane – niczym wiązka energii. W swojej pracy wykorzystuje on fakty historyczne oraz bezcenny własny dorobek. A Pawło Żebriwski ma go niemało: trzykrotny deputowany ludowy Ukrainy, przewodniczący Żytomierskiej Obwodowej Administracji Państwowej w 2005 roku oraz przewodniczący Donieckiej Obwodowej Administracji Wojskowo-Cywilnej (2015–2018), szef wydziału antykorupcyjnego Prokuratury Generalnej Ukrainy. Obecnie – prezydent związku wojskowo-cywilnego “Bojowe Braterstwo Ukrainy”. Autor książek: “Żyć po ludzku”, “Rozmyślania”, “Spojrzenie na ideę narodową” oraz “Manifest Ukraińców”. Książki te to własne przemyślenia i wizja tego, jak mamy tworzyć niepodległy i wolny ukraiński Świat. Bez ograniczeń i nakazów. Podczas prezentacji obecni usłyszeli przemyślenia Pawła Iwanowicza na temat budowy ukraińskiej Ukrainy, spojrzenie na ideę narodową, wojskowo-cywilny model istnienia państwa ukraińskiego, plan Zwycięstw i pokoju. Według słów autora, na Ukrainie są trzej wrogowie: raszyzm, oligarchia i lichwiarstwo. Lichwiarzami nazywa on obłudnych i pozbawionych zasad ludzi, którzy dla zysku sprzedadzą nawet własną matkę. I w rozdziale “Deoligarchizacja – wojna z lichwiarstwem” autor wykłada swój plan walki z tymi, którzy są gotowi handlować wszystkim. Wolności, możliwości, zamożność, godność i demokracja, zdobyte raz, zawsze wymagają czujności i ochrony. Wojna nie zakończy się wyjściem Sił Zbrojnych Ukrainy na granice z 1991 roku. Aby moskale nie mogli posunąć się w głąb Ukrainy, konieczne jest stworzenie na terytorium Rosji strefy wojskowo-sanitarnej o głębokości minimum 100 kilometrów w głąb FR. Dopiero wtedy można mówić o zwycięstwie. Ale najważniejsze – to formowanie Koalicji Zwycięstwa – inicjowanie opartych na wartościach sojuszy międzynarodowych na rzecz denuklearyzacji FR i powstrzymywania jej przed gromadzeniem broni. Za ostateczne zwycięstwo Ukrainy w tej ostatniej(?) wojnie rosyjsko-ukraińskiej Żebriwski uważa całkowity rozpad “moskiewskiego imperium”. Jednocześnie tak upragnione zwycięstwo nad wrogiem już dziś stawia pytanie: na jakich zasadach będzie budowana powojenna Ukraina? Za kroki na drodze do urzeczywistnienia “narodowej polityki szczęścia” Pawło Żebriwski uważa przejście do wojskowo-cywilnego modelu państwowości narodowej
Tłumaczenie maszynowe
Ołena BONDARENKO. Kontynuacja. Początek w nr 20 z 2023 r. Opowieść druga. Snitowscy: Anna – mama, ekonomistka; Ołeksandr – inżynier mechanik, ekonomista. Dzieci: Sofija, ur. 2005 r., Marija, ur. 2013 r. Marija: – Moją najlepszą przyjaciółką jest siostrzyczka Sofijka. Ona wszystko, wszystko rozumie. I jest bardzo mądra. Lubię rysować i oglądać bajki, zwłaszcza Disneya. Mam wielu przyjaciół, bo jestem towarzyska. Byliśmy w naszym domu, a potem chowaliśmy się w piwnicy. Przyszła też nasza krewna Alina, ma 18 lat, ale jest jak małe dziecko, ciągle się śmiała i biła mnie. Bałam się jej… Najpierw wyjechaliśmy do cioci na daczę, potem zabraliśmy rodziców mamy i ruszyliśmy do krewnych w obwodzie czerkaskim. Jechaliśmy aż 12 godzin. A potem zamieszkaliśmy w Kijowie. Siostrzyczka właśnie dostała się na uniwersytet – zdobyła aż 200 punktów! Nie mam ulubionych zabawek, bo wszystkie są ulubione. Zostały w domu, w Mariupolu. Chciałabym wrócić, ale tylko w bajce można przeskoczyć do minionego życia. Teraz tam nawet niebo, chyba, jest inne… Kim chcę zostać? To bardzo poważne pytanie, jeszcze się nad tym nie zastanawiałam. Anna Snitowska. Mama mówi, że najważniejsze to być uczciwym i odpowiedzialnym człowiekiem… Anna Snitowska: 1. Myśli na głos – Z mężem mieliśmy własny „mały i średni biznes”: piekarnię-kawiarnię i piekarnię-sklep. Kawiarnia spłonęła doszczętnie. Piekarnia-sklep prawie ocalała, było tam nowoczesne wyposażenie – piec, mieszałka do ciasta… Sprzęt cały rozgrabili – komputery, drukarki. Dokumenty, listwy przypodłogowe wrzucili do ognisk. Mój konkurent teraz na naszym dawnym miejscu prosperuje. Nie, nie przyszła nam do głowy myśl, że gdybyśmy zostali – to my bylibyśmy prosperować. Jaki sens zarabiać pieniądze, jeśli jesteś niewolnikiem, nienawidzisz siebie? (Płacze). Tak, ja też uważałam ich (Rosjan. – O. B.) za braci. Iluzje rozwiały się. Czy to są bracia? Czy to w ogóle ludzie – ci, którzy spalili moje miasto razem z dziećmi, zagonili nas do piwnic, zamieniali w zwierzęta?.. Nigdy nie będę mogła podporządkować się ich władzy, ich „prawom”, śpiewać ich „hymnu”. Nigdy nie poszłabym na układ z sumieniem. Jaki przykład dałabym dzieciom? Wrogowie zawładnęli moim majątkiem, ale duszy im nie oddam. Pieniądze dla mnie nigdy nie były celem, jedynie środkiem: by być wolną, czynić, jak chcesz. Ja i Sasza (mąż. – O. B.) lubimy podróżować. Chodzić do muzeów, poczuć kraj, jego ludzi, zobaczyć świat i życie w całej różnorodności – to jest prawdziwa radość. Oto po co istnieją pieniądze. Jakimi byliśmy szczęśliwymi!.. Mamy cudowną rodzinę. W każdą niedzielę spotykaliśmy się u mamy, dziesięcioro najbliższych. Na brzegu morza, w Biłosarajce (Mierzeja Biłosarajska. – O. B.) całą rodziną zbudowaliśmy dwupiętrową daczę, każdy miał swój pokój, a poddasze – dla gości. Rodzinne święta, podróże, w które wyruszało do dwudziestu osób. My z mężem kupiliśmy duży dom, z różami i tujami na podwórku, samochód „Mazda”… 2. Wstrząs – Piekłam chleb do 2 marca, dopóki nie wyłączyli prądu. Po chleb stało po sto osób. Miałam jeszcze jakieś produkty, mówię: „Bierzcie”, a oni tak dziwnie na mnie patrzą: „No, dobrze, wezmę sto gramów sera…” Ludzie nie mogli nawet przez chwilę przypuścić, że w XXI wieku można się nad nimi tak znęcać: zimno, ciemność, głód… Potem zaczęliśmy rozdawać produkty z tego, co jeszcze zostało w magazynie. Resztę zawieźliśmy bliskim, przekazaliśmy krewnym. Benzyny już nie było, transport w mieście nie kursował. Nosiliśmy pieszo, z osiem kilometrów, żywność mamie, rodzicom kumów. Po drodze ludzie rzucali się w poprzek: „Gdzie wy to wzięli?”. Raz idziemy z torbami obok supermarketu, a tam naród zagarnia wszystko jak leci. Biją się, oczy nieprzytomne. Mężczyzna ciągnie skrzynkę koniaku, szczęśliwy bezgranicznie. „Bracia” zmusili przytomnych ludzi do zamienienia się w zwierzęta, robienia tego, czego nigdy nie zrobiliby w czasie pokoju. Z gabinetów stomatologicznych wynosili fotele, wiertła, z salonów piękności – wszystko, co było, a czego nie wynieśli – zdewastowali. My za każdym razem, gdy szliśmy do rodziców, baliśmy się, że nas zabiją, żeby zabrać jedzenie… Dookoła wszystko wybucha, płonie, ludzie codziennie wyjeżdżają, a pod wieczór wracają, bo wyjechać nie ma jak. Wielu nawet nie wróciło – na ulicach rozstrzelane samochody, zabici ludzie. Straszne walki były, wydawało się, że wyjechać już się nie uda, tutaj i polegniemy wszyscy. Zabraliśmy rodziców z ósmego piętra – na tydzień przed tym, jak w ich mieszkanie trafił pocisk. I rodziców, i 97-letniego dziadka, i 92-letnią babcię. Rodzice podczas ostrzałów do piwnicy nie schodzili, nie mogli staruszków samych zostawić. Póki rodzice nosili rzeczy, w samochód leciały odłamki. Teściowa miała mieszkanie na pierwszym piętrze, więc zaprosiła moich do siebie, mówiąc, że bezpieczniej. Będziecie się śmiać, ale w jej mieszkanie też pocisk trafił, co prawda, nie wybuchł… Pewnego dnia wzięłam z naszego sklepu słodycze, które jeszcze zostały, niosę dzieciom – przecież wiecie, słodkim można trochę uśmierzyć strach, depresję. Przekraczamy wąwóz i widzimy: płonie nasza ulica. Za dymem nic nie widać. Czy nasz dom jest cały, czy to on płonie – nie wiadomo. A dzieci w domu. I ja nie wiem, czy żyją. Największego przerażenia w życiu doznałam w tych sekundach, kiedy biegłam do swojego domu i za dymem go nie widziałam… Okazało się, że było bezpośrednie trafienie w dom niedaleko. Tam mieszkali nasi przyjaciele. Mama – moja rówieśniczka, tata, dwoje dzieci –
chłopiec i dziewczynka, ich babcia i dziadek. Myśleliśmy, że zginęli. Całą noc płakaliśmy. A rano sąsiad powiedział, że wszyscy się uratowali – zdążyli wybiec, zanim ogień się rozprzestrzenił. Znowu płakaliśmy – z radości… 3. Wyjście Już mówiłam, że moi rodzice oraz dziadek z babcią znaleźli się w mieszkaniu teściowej. Nosiłam im jeść. Kiedy nie przyjdziesz – oni płaczą, wydawało się, że szlochają dzień i noc. Mama była zastępcą głównego lekarza, tata kierował „Azowliftem”, dziadek – weteran drugiej wojny światowej. Ludzie z kręgosłupem, nijak nie mogli otrząsnąć się z tego strasznego snu… Słowem, zaczęliśmy się zbierać. Najpierw do Jałty wywieźliśmy dzieci (Jałta – miasteczko w rejonie manhuskim obwodu donieckiego, na brzegu Zatoki Biełosarajskiej, 25 km od Mariupola. – O. B.), do krewnych, tam było światło i łączność. W Jałcie otrzymaliśmy na telefon zdjęcie płonącego mieszkania rodziców. My z Saszą pojechaliśmy z powrotem. Cały Mariupol był jak wielka pochodnia. Dotarliśmy do domu, zaczęliśmy się zbierać. Dokąd jedziemy, co dzieje się w Ukrainie – nie wiedzieliśmy absolutnie nic, bo nie było żadnej łączności. Wielu ludzi z Lewobrzeża jechało do centrum, z jakiegoś powodu panowało przekonanie, że centrum nie ucierpi. Ale właśnie centrum całe spłonęło. Dramteatr, szpitale, sklepy… Kiedy wyruszaliśmy, w mieście jeszcze byli nasi. Jeździły czołgi. Nasi wojownicy się wycofywali. Powoli, w strasznych walkach, jeszcze miesiąc po naszym wyjściu. Przeszli przez całe miasto i weszli na „Azowstal”… (Płacze). Mariupol odciągnął na siebie ogromne siły wroga. Okręty, samoloty, czołgi. Leciała niewiarygodna ilość rakiet, niebo świeciło jak w dzień. Chłopcy wzięli na siebie całą Ukrainę. To był wielki, bezmierny wyczyn. Póki się trzymali, Ukraina trochę odetchnęła. Wielu miejscowych poszło do Obrony Terytorialnej. Mój kum Serhij poszedł do OT, zaginął bez wieści, ostatni raz kontaktował się z rodzicami 18 marca. Nasi wolontariusze pod ciągłym ogniem do ostatniej chwili rozwozili ludziom wodę, ilu ich też poległo… Jeszcze przed wyjazdem, 2 marca, widziałam w mieście dwóch policjantów, zatrzymywali maruderów. A więcej ani strażaków, ani ratowników, ani policji nie widziałam. Ludzie płonęli żywcem, krzyczeli pod gruzami, i nie było komu ani gasić, ani rozbierać gruzów. Tu człowiek krwawi, a tu inni biegną po jedzenie… A na „Azowstali” był nie tylko „Azow”. Tam był niemal cały Mariupol. Piechota morska, Obrona Terytorialna, medycy, miejscowi, kto mógł trzymać broń, cywile… „Azowstal” – to forpoczta, która nie ma przykładu w historii… Tata przyjaciółki mojej starszej córki, w czasach pokoju – pracownik stacji obsługi, razem z towarzyszami broni z OT był otoczony w kinie „Savona”, które znajduje się przy prospekcie Budowniczych. Rosjanie wszystkich rozstrzelali. Dostał trzema kulami, jedna z nich – w kręgosłup. Wrogowie uznali, że wszyscy nie żyją. Kiedy odeszli, on pełzł do domu. Pełzł cztery doby, chował się w klatkach schodowych, ludzie dawali wody, coś do jedzenia (chociaż ani wody, ani jedzenia już prawie nie było). Jakimś cudem doczołgał się, odżył i wywiózł rodzinę oraz kota. Przejechał przez wszystkie wrogie posterunki, ratowało go to, że jest leworęczny – okupanci szukali siniaków od broni na prawym ramieniu, a on nosił ją na lewym. Dotarli do Czerkas (on pochodzi stamtąd) z kulą w kości ogonowej. Tam go zoperowali. Spotkałam go w Czerkasach, chodził o kulach… Jechaliśmy przez okupowane terytoria. Okupanci ciągle zatrzymywali, rozbierali mężczyzn i chłopców niemal do naga, szukali tatuaży i siniaków od broni. 4. Powrócić Kiedy nadejdzie Zwycięstwo i Mariupol stanie się nasz… Ja, chyba najpierw pojechałabym, żeby posłuchać siebie – czy będę mogła tam żyć. Ale… Ludzie, którzy będą wracać po wyzwoleniu, będą nienawidzić tych, którzy zostali: „Zdrajcy, żyli pod okupantem!”. Ludzie, którzy zostali, będą nienawidzić tych, którzy wyjechali: „Zdrajcy, zostawili miasto, by umierało!”. Wszystkie nieszczęścia, które musieli przeżyć, będą przerzucać jedni na drugich. Będą szukać winnego, i będzie to sąsiad… W rzeczywistości trzeba mieć nie lada odwagę i siłę ducha, żeby wszystko rzucić i ruszyć w nieznane. Wielu osobom ducha nie starczyło. Nie myśleli o przyszłości, nie budowali baterii słonecznych (O bateriach słonecznych i ludziach, którzy je budowali, – w jednej z kolejnych opowieści. – O. B.). Przyszli z pracy, wypili piwko i tak żyją. Oni nic nie wiedzą, nawet tego, dlaczego trwa wojna. Coś zrozumieć nie pozwala im poziom rozwoju. Teraz oni niczego nie chcą, jest im obojętne, jaka władza, mówią: „Drugiego wyzwolenia my nie przeżyjemy”… 5. Życie Moja starsza córeczka Sofijka ukończyła szkołę z wyróżnieniem; samodzielnie, bez korepetytorów przygotowała się i w wieku 16 lat dostała się na Uniwersytet Medyczny im. O. Bohomolca. Sama znalazła mieszkanie. Mówi tylko po ukraińsku. Uczyć się i żyć zamierza tylko w Ukrainie. Młodsza, Marijka, we wszystkim naśladuje starszą siostrzyczkę. A ja podejmuję próbę rozpoczęcia wszystkiego od zera. Pierwszy krok – @pan_cheese_cake. To adres na Instagramie, gdzie można zamówić coś pysznego – torty, ciasteczka. Ten projekt ma na celu, po pierwsze, zrealizować moje twórcze marzenia, po drugie, dać rodzinie stabilność finansową. A jeszcze pomagamy Siłom Zbrojnym Ukrainy – o tym jest informacja na naszej stronie. Chce się, żeby moi klienci choć na chwilę zanurzyli się w świat niewiarygodnych, różnorodnych smaków. Już mówiłam, że słodycze pomagają pokonywać strachy i depresje…
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
Ale już dwa tygodnie później, 7 lipca, przywódcy powstańców Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta zostali podstępnie aresztowani przez przedstawicieli rosyjskiego wojska. Kolejna, trzecia rada kozacka, która odbyła się w Fastowie, ogłosiła Moskali wrogami narodu. Działania bojowe poszczególnych oddziałów powstańczych przeciwko nim trwały do czerwca 1770 roku. Dzięki geniuszowi Tarasa Szewczenki Koliszczyzna stała się znana na całym świecie jako jedna z pierwszych rewolucji narodowo-społecznych, której celem było zbudowanie Ukraińskiego państwa narodowego, gdzie wszyscy obywatele mieliby równe prawa. Pięć lat temu Ukraina szeroko obchodziła 250-lecie Koliszczyzny, a obecnie, w warunkach stanu wojennego, miejscem przeprowadzenia uroczystości jubileuszowych stało się miasto Humań. 29 maja odbyło się spotkanie twórcze „Nie żałować życia za wiarę…”, które zostało zorganizowane dla młodzieży studenckiej przez stowarzyszenie społeczne „Umańskie Kozactwo” wspólnie z biblioteką Umańskiego Narodowego Uniwersytetu Ogrodnictwa i miało na celu zapoznanie obecnych z prawdą historyczną o wydarzeniach związanych z Koliszczyzną, zachowanie i popularyzację ruchu kozackiego na Ukrainie, wychowanie u młodzieży za pomocą twórczości literackiej i muzycznej aktywnej postawy obywatelskiej, poczucia patriotyzmu oraz poczucia odpowiedzialności za losy Ojczyzny. Wydarzenie połączyło kozaków, poetów i pieśniarzy, którzy recytowali głównie własną poezję i wykonywali autorskie utwory. Moderatorem wydarzenia był generał chorąży Umańskiego Kozactwa, ataman Kosza Umańskiego imienia Iwana Gonty Wołodymyr Sywak. Swoją autorską poezję zaprezentowali obecnym skarbnik Umańskiego Kozactwa Petro Trocenko, doktor nauk geograficznych, profesor, kozak i członek Proświty Jurij Kisełow, uczestnik działań bojowych batalionu ochotniczego „Prawy Sektor”, ataman sotni Ryżawskiej Hryhorij Swirśkyj, kandydat nauk filozoficznych, profesor, poeta Anatolij Karasewycz, chorąży rejonowego towarzystwa Ukraińskiego Kozactwa w Chrystynówce Wasyl Koszelnyk. Na święcie zabrzmiały także strofy poetyckie napisane przez chorążego „Kozactwa Mańkowszczyzny” Anatolija Słobodianyka, w wykonaniu atamana rejonowego towarzystwa Ukraińskiego Kozactwa w Monasterzyskach, uczestnika działań bojowych Wasyla Muzyki. Niektóre z odczytanych wierszy poświęcone były wydarzeniom historycznym, inne emocjonalnie odzwierciedlały teraźniejszość Ukrainy, ale wszystkie łączyły uczucia patriotyzmu, miłości do swojego państwa oraz bezkompromisowa wiara i pragnienie pokonania wroga, życia szczęśliwie w wolnej, niepodległej Ukrainie pod spokojnym niebem. Narodowo-patriotyczny charakter spotkania twórczego „Nie żałować życia za wiarę…” wzmocniły występy muzyczne przewodniczącego rady Starszyzny pułku kozackiego w Chrystynówce Stepana Kowbasiuka, pedagoga, sotnika Ukraińskiego Kozactwa Anatolija Czernija, pedagoga, kierownika organizacji społecznej „Szlak dobra” Tetiany Manujłowej, która wykonała autorski utwór swojego męża – kurennego Ukraińskiego Kozactwa Serhija Kononenki. Przed pełnoskalową inwazją Rosji pracował on jako wykładowca uniwersytetu i był laureatem Ogólnoukraińskiego festiwalu „Pieśni zrodzone w ATO”, obecnie broni Ukrainy w szeregach Sił Zbrojnych Ukrainy. Tego dnia bibliotekę odwiedziły również męski ludowy zespół amatorski „Kozacka Rada” oraz chór ludowy wsi Dzendzelówka w hromadzie Mańkówka. W wykonaniu zespołu męskiego zabrzmiały utwory muzyczne do słów Anatolija Słobodianyka, a podczas występu chóru widzowie delektowali się pieśniami kozackimi i hajdamackimi.
31 maja Kosz Umański im. Iwana Gonty we współpracy z naukowo-edukacyjnym centrum Ukraińskiego Kozactwa Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Bohdana Chmielnickiego oraz Państwowym Rezerwatem Historyczno-Architektonicznym „Stara Humań” przeprowadzili okrągły stół „Hajdamaczyzna: współczesne wymiary”. Potrzeba takiej dyskusji wynikła z tego, że o Koliszczyźnie, która wstrząsnęła ówczesną Ukrainą, mimo sporej liczby opracowań naukowych, krąży niemało nieprawdziwych informacji i domysłów. Na przykład bardzo wrażliwym tematem, który jest drażniący do dnia dzisiejszego, jest zniszczenie ludności żydowskiej podczas zdobycia Humania. Niektórzy „historycy” dowodzą liczby zabitych do 200 tysięcy osób (!). Jednak według niezaprzeczalnych dokumentów – ówczesnych spisów, które zostały przedstawione podczas okrągłego stołu, ludność Humania dwa lata przed powstaniem liczyła zaledwie 1128 mieszkańców, z których tylko 301 to Żydzi. Dane archiwalne wskazują, że kozacy, przeciwnie, wzięli pod ochronę dużą część rodzin polskich i żydowskich i wywieźli je z miasta. Przecież niektórzy powstańcy rzeczywiście mieli do nich uraz z powodu tego, że żydowscy dzierżawcy majątków szlacheckich, lichwiarze, karczmarze, oprócz podatków, które chłopi płacili okupacyjnej władzy polskiej i kościołowi, nakładali własne opłaty. Uczestnicy okrągłego stołu mają nadzieję, że naukowcy z różnych krajów połączą siły, aby przeanalizować pierwotne źródła archiwalne (rejestry, protokoły przesłuchań, księgi aktowe itp.) i stworzyć imienny martyrologium ofiar powstania, aby zakończyć wreszcie manipulacje liczbami, które wzburzają przestrzeń informacyjną od ponad dwóch stuleci. Przez długi czas prawda o powstaniu była przemilczana ze strony rosyjskiej. Przecież to właśnie Rosjanie, którzy wykorzystali hajdamaków w geopolitycznej walce o podział Rzeczypospolitej, zdradzili kozaków, którzy początkowo uważali ich za swoich sojuszników. Po aresztowaniu przywódców powstańców i rozbiciu obozu wojskowego pod Humaniem, Moskale rozpoczęli akcje karne na całej Prawobrzeżnej Ukrainie. O walce Koliszczyzny przeciwko regularnej armii imperium rosyjskiego, która trwała jeszcze prawie dwa lata – do dziś wiadomo bardzo mało. Chyba jako pierwszy nakreślił ją w czasie i z nazwiska mieszkaniec Humania Hryhorij Chraban w książce „Błysk gniewu ludowego”, która ukazała się drukiem w 1989 roku. Na tym spotkaniu, które było poświęcone 255. rocznicy powstania, dyrektor Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego „Stara Humań” Władysław Dawydiuk przedstawił po raz pierwszy wznowioną od tamtego czasu książkę Hryhorija Chrabana oraz unikalną zdigitalizowaną kronikę filmową z 1968 roku, z ustawieniem znaku pamięci w miejscu, gdzie dziś w Humaniu stoi pomnik Gonty i Żeleźniaka. W dyskusji o mitach i realiach powstania narodowo-wyzwoleńczego z 1768 roku wzięli również udział
Przy pomniku M. Zalizniaka i I. Honty udział wzięli: wykładowca Kolegium Pedagogicznego w Humaniu, ataman organizacji społecznej „Umański Kosz im. Iwana Honty” Wołodymyr Sywak, doktor nauk historycznych, profesor Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego im. B. Chmielnickiego, dyrektor Centrum Naukowo-Edukacyjnego Kozactwa Ukraińskiego Jurij Prysiażniuk, historyk, profesor Umańskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego, poeta Anatolij Karasewycz, kandydat nauk historycznych, asystent rektora Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego im. B. Chmielnickiego ds. komunikacji zewnętrznej Andrij Kasian, kandydat nauk historycznych, dyrektor Centrum Edukacyjno-Naukowego „Instytut Edukacji Międzynarodowej” Wołodymyr Sweć, docent, kandydat nauk historycznych Iwan Pacholczuk oraz autor niniejszego artykułu. Obecnych przez Skype'a powitali hetman Kozactwa Ukraińskiego, kandydat nauk historycznych Mykoła Panteliuk, dyrektor Parku Narodowego „Chołodnyj Jar” Bohdan Lehoniak oraz dyrektor Liceum w Hontach Jurij Kolisniczenko. Aby młode pokolenie nie traciło więzi z przeszłością i było dumne ze sławy swoich przodków, należy obalać mity propagandowe, nagromadzone w czasach panowania okupantów na ziemiach Ukrainy. Szczególnie stanowczo należy to robić w czasie, gdy na Ukrainie trwa krwawa wojna. Jak grom zabrzmiały słowa profesora Anatolija Karasewycza o tym, że w obecnej wojnie z Rosją zginęło już 17 jego studentów… A nauczyciel historii Wasyl Muzyka opowiedział, jak kilka dni po rozpoczęciu wojny na pełną skalę stał w szeregu ze swoimi uczniami i był z tego bardzo dumny. Uczestnicy okrągłego stołu złożyli kwiaty pod pomnikiem Maksyma Zalizniaka i Iwana Honty, a także odwiedzili podziemia klasztoru bazylianów, który wchodzi w skład obiektów Państwowego Historyczno-Architektonicznego Rezerwatu „Stary Humań”. Mieszkańcy Humania kontynuują obchody ważnego dla miasta wydarzenia. Materiał wideo na temat 255. rocznicy Kolijiwszczyny przygotował kanał na Telegramie „Umanszczyna informacyjna”, a w lokalnych bibliotekach można zapoznać się z tematycznymi wystawami książek. Jubileuszowe wydarzenia w różnych lokalizacjach potrwają do połowy czerwca. Kolejny jubileusz Kolijiwszczyny znów przypomina, że Ukraińcy są potomkami wolnych i niezwyciężonych kozaków, którzy w każdych czasach i w różnych okolicznościach walczyli o budowę demokratycznego społeczeństwa. Stara dziadowska, kozacka sława ukryta jest w wysokich kurhanach i mogiłach, które obficie pokrywają ukraińską ziemię. A walka o niepodległość, do której inspirują zwycięstwa minionych pokoleń, trwa również dzisiaj. I Ukraina w niej z pewnością zwycięży! 29 maja 1768 roku odbyła się rada kozacka w miasteczku Żabotyn (obecnie obwód czerkaski), która ogłosiła początek wojny wyzwoleńczej o przywrócenie państwowości Wojska Zaporoskiego. Mniej niż miesiąc później, 22 czerwca, kolejna rada kozacka, która odbyła się w wyzwolonym spod władzy Rzeczypospolitej mieście Humań, wybrała Maksyma Zalizniaka na Hetmana Ukraińskiego. Zdobycie Humania i przywrócenie porządku kozackiego na wyzwolonych terytoriach stały się kulminacyjnym momentem powstania kozaków nadwornych – kolijczyków oraz ważnym etapem narodowego budowania państwa.
Tłumaczenie maszynowe
Olha RUDANEC, zasłużona pracownica kultury Ukrainy, proświtanka, m. Kołomyja
Słowo, moja ty jedyna broni… Łesia Ukrainka
“Dziennik niewirtualnej wojny…” – tak format nowego zbioru poezji Olhi Słoniowskiej “W kamuflażu i kamizelce kuloodpornej” określi przewodniczący Iwano-Frankiwskiego związku pisarzy Jewhen Baran. “Olha Słoniowska, osoba o wielkim imieniu w świecie artystycznym i naukowym, w liczbie pierwszych poszła ze swoimi wierszami – ładownicami bronić ukraińskiej duszy na wszystkich możliwych i niemożliwych frontach ludzkiej świadomości… W jej ładownicach nie ma pustych nisz… Każde słowo – kula w czoło zOZwierzęconego wroga…”, – napisze w posłowiu do wydania poeta-filozof Bohdan Tomenczuk. Dzisiaj każdy ma swój front. Bezsprzecznie, nasze spojrzenia każdego dnia zwrócone są ku frontowi realnemu, militarnemu, na którym najmniejsze zwycięstwa zdobywane są siłą broni i, przede wszystkim, siłą ducha. I bez zwycięstwa na froncie ludzkiej świadomości realnych zwycięstw na polu bitwy spodziewać się próżno. Olha Słoniowska – znana poetka, i swoim twardym jak stal słowem dzwoni we wszystkie dzwony ludzkiej świadomości, broniąc ukraińską duszę przed okrutnymi atakami raszystowskiej propagandy i kłamstwa, namułem tego moskiewskiego błota, które śmierdzącym szlamem oblepiało ją przez wieki, wisiało nad nią mieczem Damoklesa, próbowało zabić ją listami rozstrzeliwanych bojowników wszystkich pokoleń. Ale nawet wtedy, kiedy reżimom okupacyjnym udawało się odnieść tymczasowe zwycięstwo na polach bitew, nie udało im się odnieść zwycięstwa nad świadomością ukraińskiej duszy, bo “na straży przy nich” było Słowo! “Bo pierwszym było Słowo. I słowo było – “Bóg”. I u Boga było Słowo”. Słowo Olhi Słoniowskiej zdolne jest podnieść na szczyty ducha każdego, kto nim się posili i, jednocześnie, zdolne jest bezlitośnie zniszczyć tego, kto stanie po stronie nieprawdy. Nawet pobieżnie wniknąwszy w ten potężny arsenał broni słowa Olhi Słoniowskiej, wyraźnie czujesz, jak ona –
Ihor FARYNA, członek NSPU, m. Szumsk na Tarnopolszczyźnie
Krytycy literaccy wyobrażają się czytelnikom jako piloci na morzu książek, którzy dokładnie znają drogę, pomogą dojść do celu. Zgadzam się, że można mówić o poetyzacji takiego określenia. Ale, po prawdzie, to nic nie zmienia w naszym postrzeganiu twórców słowa, którzy postawili przed sobą trudne zadanie orientowania ludności w współczesnym nurcie książkowym. Prawda, tutaj, być może, warto zauważyć takie oto rzeczy. Pisanie takich autorów osiąga pożądany efekt, jeśli widać w nich nieprzeciętność myślenia autora. O tym myśli się, kiedy przed oczami pojawiają się literacko-krytyczne utwory Jewhena Barana, Wiktora Pałynskiego, Nadiji Hawryluk. Swoje żywe akcenty są także w rozważaniach Tetiany Dihaj, Wałentyny Semeniak, Antoniny Caruk. Ten wykaz, oczywiście, warto uzupełnić także wzmianką o Bohdanie Diaczyszynie ze Lwowa. Bo tak zaczynasz myśleć, kiedy zanurzasz się w jego metodę twórczą. On swoje rozmyślania o tym czy innym druku podaje poprzez cytowanie myśli myślicieli i artystów różnych epok, aby lepiej wyrazić własną myśl. Nierzadko końcówki jego tekstu odbierasz jako swoisty wielokropek, co także skłania do refleksji. Rozumiem, oczywiście, że w jakichkolwiek rozmyślaniach istnieje subiektywizm. Ale chcemy tego czy nie, a warto, być może, uświadomić sobie, że ma on obiektywne prawo do istnienia. Przecież każdy człowiek, będąc obeznanym w pewnej dziedzinie wiedzy, działa zgodnie z tym, ale zawsze dodaje do tego serce i rozum. Czyli w pewnej mierze oddaje daną subiektywność. Dlaczegoś właśnie o tym myślałem, kiedy czytałem “Złotą żyłę słowa” Bohdana Diaczyszyna. I nie będę ukrywał, że w wydaniu, w którym zebrano eseje o Andriju Sodomorze, Petrze Szkrabjuku, Bohdanie Czepurku, Bohdanie Smoliaku, Oldze Jaworskiej, Olesiu Diaku, Lubow Benedyszyn, Switłanie Antoni bezustraszona łuczniczka-amazonka – kieruje strzałę w czoło bunkrowego szczura; albo też współczesna snajperka, która precyzyjnym celownikiem trafia w to pełzające gadziny “ruskiego miru”, które, podległe dwugłowemu mutantowi, przypełzło na nasze ziemie zabijać, grabić, palić i gwałcić. Dlatego my “tutaj mamy krzyk duszy, ból duszy, nienawiść duszy… – poetce nie do wyrafinowania i nie do estetycznego połysku”, jak zauważył Jewhen Baran. Świecie, zadrżyj! Zatrzymaj! Powstrzymaj! – Jaskiniowa raszeja zapragnęła wojny! Głucha od pychy, w długach, jak w pyle, Nastroszyły się oczy, krwawe i złe. Byłaby półlitrówka – nie trzeba i żony: Jaskiniowa raszeja chce wojny! Albo też: raszo-raszko, ty nie rajski ptaszku – Z rodu ty sępów, ścierwo! Ile ty narodów-biedaków Siłą wprzęgłaś do swojego wozu? Ile krwi wypiłaś? – Cysterny! Ile kwiatu zniszczyłaś? – Wagony! Takie ty delikatne, wściekłe ścierwo! Taka ty ludzka, Gorgono!
Wypróbowawszy wszystkie rodzaje słownej broni, zastosowawszy pisane i niepisane prawa poetyckiego tworzenia, autorka śmiało wprowadza do boju ciężką artylerię Słowa. Kontrastowymi kanonadami wybucha dialog Mamaja z Moskalem w wierszu “Na Donbas przyszedł Mamaj”; mentalnymi mutacjami i sprzecznościami nasycone są wersy w wierszach: “Ten zdechły dinozaur – rosja”, “Pieszy i łaciaty” i morda szczurza”, “Było przyjście. Jest najście”, “Najedli się strachu do rzygania…”, “Pluskwy, Wszy. Pijany gwar” i in. Przeczytując wers po wersie, mimowolnie czujesz, że są one napisane w stanie zawałowego bólu, kiedy krew z serca kapie, kiedy emocje są na granicy szaleństwa, kiedy jedynym uczuciem, które ratuje, pozostaje wszechzwyciężająca miłość do tego, za co stoimy niezachwianie; wiara w siłę ducha i nasze zwycięstwo – zwycięstwo Dobra nad złem, Światła nad ciemnością, Prawdy nad krzywdą. Globalna nacja: po całym świecie jest, Lecz Ukrainy nie odda nikomu…
……………………………………… Ani wątpliwości, ani męki, ani wahań! Nie graj, mokwo, swojego głupiego kina! Jak krajka, jasno świeci się Kubań! Przechodniu, to także Ukraina! Książka jest umownie podzielona na dwa rozdziały: “Wojna” i “Naród bohaterów”. Niezachwianą wiarą w zwycięstwo, które dopiero nadchodzi; romantyzmem i liryzmem zjednoczonego i opętanego ideą wyzwolenia od moskiewskiego okupanta i moskiewskiego ducha narodu, nasycony jest drugi rozdział “Naród bohaterów”. Od takich wierszy każda żywa i zraniona dusza otrzymuje i wsparcie moralne, i pociechę, i estetyczną przyjemność, i bodziec do działania, do czynu. Poetyckie słowa nabierają siły śmiercionośnej broni, która bezlitośnie opada na głowy okupantów. Muza, wraz z kohortami obrońców, przebywa na wysuniętych pozycjach i dlatego zmuszona jest być nieuczesana i nieprzypudrowana, bez atrakcyjnego makijażu – za to w kamuflażu i kamizelce kuloodpornej, w pełnej wojskowej amunicji, jak tego wymagają wojenne dni. Bo tylko w pełnym umundurowaniu: Wkracza do boju artyleria ducha, Wkracza do boju artyleria słowa! Olha Słoniowska błogosławi na świętą wojnę i na nadchodzące zwycięstwo swoje wycierpiane, wyostrzone, spopielające i inspirujące Słowo, które aż przepełnia zwycięska adrenalina. Ale jak dotrzeć z nim do milionów? Książka ukazała się w nakładzie zaledwie 300 egzemplarzy, dzięki inicjatywie i finansowaniu deputowanej ludowej Ukrainy Oksany Sawczuk, zgodnie z której zamysłem wszystkie uzyskane środki zostaną przekazane na potrzeby Sił Zbrojnych Ukrainy. Odbyły się dwie prezentacje: w Iwano-Frankiwsku i Kołomyi, a książki już rozeszły się “jak ciepłe bułeczki”. Byłoby dobrze, gdyby takie wydania stały się priorytetowe dla wszystkich rentownych wydawnictw, które mogłyby wziąć na siebie wydawanie i rozpowszechnianie literackich jednostek bojowych oraz formowanie potężnego frontu literackiego. To książki o bohaterach i dla bohaterów, dla narodu bohaterów, którym dzisiaj zachwyca się cały świat i który płaci niewspółmiernie wysoką cenę za prawo do życia w swoim domu ze swoją prawdą! literackiego bratanka kolejnym rozmyślaniem. Co prawda, tym razem będzie ono posiadać osobiste zabarwienie. Książka zawiera refleksje nad dorobkiem jedenastu pisarzy, tak już wyszło, że na poszczególne ich publikacje w swoim czasie też odpowiadałem w różnych środkach masowego przekazu. I zainteresowało mnie pytanie o zbieżność naszych ocen. Z przyjemnością odnotowałem, że w wielu momentach okazały się one tożsame. Ale, niestety, pojawiły się też momenty, które pozostały poza moją uwagą. (Czyż nie mówi to o tym, że w świadomości ludzi pokojowo współistnieją obiektywizm i subiektywizm, jako niezbędny składnik bytu każdej osobowości?) Te i inne aspekty przyciągają uwagę do książki lwowianina z korzeniami zza Zbrucza (pan Bohdan urodził się na Tarnopolszczyźnie) i pomyślałem, że właśnie one przyciągnęły do niej uwagę. A także wierzy się, że wszystko to popchnie autora do nowych twórczych poszukiwań.
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan Diaczyszyn. Złota żyła słowa: eseje. – Lwów: Rastr-7, 2022. – 156 s.
…szyn, Iryny Kalynec, Mykoły Petrenki, Lubomyra Seniki, znalazł cenne dla siebie momenty. Ale zanim przejdę do tych szczególnych cech, chciałbym zastanowić się nad nazwą wydania. „Złota żyła słowa” – jeśli się nad tym zastanowić, to krytyk literacki wykorzystał tutaj frazeologizm, który często stosujemy do określenia najlepszego i najcenniejszego zjawiska. Znalezisko? Bezsprzecznie! I od razu przypomina się użycie tego środka leksykalnego: „Nie wieszaj nosa w szafie” Jurija Berezy, „Nie w swojej skórze” Lesi Bernakewycz, „Posłuchajmy naszych młodszych braci” Mykoły Wozjanowa… Zatem mamy do czynienia z kolejnym przypadkiem kontynuowania interesującej tradycji. Ale to jest to, co leży na powierzchni. Bo zainteresowuje jeszcze jeden niuans. W tytułach książek Bohdana Diaczyszyna często napotykamy taki język słowa, jak „słowo”, „Słowo o wiecznym”, „Dumne słowo Bohdana Smolaka”, „Słowo Andrija Sodomory w zwierciadłach czasu”, „W małej amforze słowa”, „Ciężar poetyckiego słowa”, „O chwilach życia objętych słowami”, „Tajemnica usłowionego świata”… Nie zaprzeczam, oczywiście, że tu powtórzenia są różnie interpretowane. Z jednej strony można by bowiem, być może, mówić o „oryginalności” takiego użycia słowa, a z drugiej? Słowo pochodzi od Boga. I rację ma Andrij Sodomora, gdy stwierdza, że „Nie słowo jest przy człowieku, by być słowem, lecz człowiek przy słowie, by być człowiekiem”. Bohdan Diaczyszyn pisze o ludziach, którzy służą słowu. Czy nie można tym usprawiedliwiać eksploatacji słowotwórstwa? Tym bardziej, że w tym przypadku sprzyja ono precyzji wyrażania myśli. Do zastanowienia zmusza jeszcze jedna okoliczność. Dość często na kartach książki wzrok napotyka wypowiedzi, które świadczą o wnikliwym zagłębieniu autora tych utworów w dorobek pisarzy, o których pisze. „…u Czepurki osobisty poszukiwanie, drogi do słowa – on je słyszy, odczuwa, smakuje” (esej o Bohdanie Czepurce). „On żyje w świecie przyrody, raduje się z kontaktu z nią, dlatego jego wiersze są zdolne wywoływać u czytelnika wrażenia dźwiękowe” (esej o Ołesiu Diaku). „Myśli Iryny Kalynec są omyte łzą walki; obdarza ciepłem, oświetla światłem drogi życia, a my z przerażeniem uświadamiamy sobie, że w ziemskim świecie nasze drogi to codzienna ciężka walka” (esej o Irynie Kalynec). To słowo dotyczy plonów pisarzy Lwowa i Lwowszczyzny. Tak można powiedzieć o tej książce. Ale ta „geografia literacka” wcale nie oznacza, że krytyk literacki ogranicza się jedynie do spojrzenia na dzieła rodaków. W tym zresztą nie ma nic złego, bo żyjemy w czasach, kiedy najpłodniejszy krytyk z powodu braku czasu nie będzie w stanie, najwyraźniej, napisać także o najlepszych drukach wydawnictw jednego regionu. Jednak to wcale nie oznacza, że nie istnieją dotknięcia książek autorów z innych krain. Wspomnę chociaż recenzje i eseje o książkach Pawła Mowczana z Kijowa, Myrosława Łazaruka z Czerniowiec, Żanny Juzwy z Tarnopolszczyzny, Jewhena Barana z Iwano-Frankiwska… Jeszcze jeden moment. Pomyślałem o nim, pisząc wiersze o „geografii literackiej” w książce tego autora. Nie jest tajemnicą, że zawiera ona nieco z wcześniejszych wydań. Szczególnie w pole widzenia wyobraźni wpada „Ciężar poetyckiego słowa”. Więcej mowy jest o liryce także w tej książce. Dotyczy to zwłaszcza Andrija Sodomory, Bohdana Czepurki, Bohdana Smolaka, Olhy Jaworskiej, Swietłany Antonyszyn, Mykoły Petrenki, Lubomyra Seniki. A zakończę te notatki na brzegach książki
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
głęboko powiedziała żona Lidia Derda… Przyjaciel, poeta Wasyl Waskan długo trzymał w tajemnicy swoją kolejną „jaskółeczkę” – książkę, dedykowaną bratu po duchu, której tytuł współbrzmi z wydarzeniem – „Horoszowiecka Wieża”… A w niej – szczerość i miłość do twórczości Iwana. „Bo rzeczywiście jego pieśni są wzruszające i jednocześnie barwne”, – Anna Dowhopoła. „Z głosem Boga zale wita, I błysk oczu Ukraińców Sławnem on wskrzesza…”, – Swietłana Maslowska. „Iwan Derda śpiewa, Pierzasty maestro milknie…”, – Witalij Diemczenko. „Urodzony, by śpiewać…”, – Stepan Pančuk. „…Bo żaden koncert, impreza nie odbywa się bez mądrego, oświatowego przesłania – nieść dobro pieśnią,
…która pomaga bronić Ukrainy i wierzyć w nią…”, – Wołodymyr Antofijczuk z żoną Allą, „Jakie wielkie wychowawcze znaczenie niesie twórczość Derdy!..”, – Tamara Minczenko; „Dwa kolory”, „Zawsze wśród ludu, zaprawdę ludowy artysta!”, – Wasyl Babycz; „Wasze życie, Iwanie, od głębi ukraińskich korzeni, których Wy się nie wstydzicie…”, – Wasyl i Switłana Fesiuk… A przecież, nigdy się nie wstydził! Wyrósł, wzniesiony duchem, miłością do małej ojczyzny, dokąd wraca przy każdej możliwej godzinie… Właśnie te głębokie cechy, a także jego zwycięstwa, różnorodność działalności artystycznej, patriotyzm, oświatę, koncerty charytatywne, rodzinę i Ukrainę prowadzący wieczór proponowali oglądać na ekranie ze starych i nowych zdjęć i nagrań wideo. W finałowym akordzie święta Maestro ze wzruszeniem powiedział: — Dziękuję Siłom Zbrojnym Ukrainy za możliwość bycia z Wami! Nisko kłaniam się Wam za święto, które dla mnie stworzyliście… Szczerze i wzruszająco brzmiało każde Wasze słowo, które po takich spotkaniach zawsze wzbogaca moją duszę, pobudza i motywuje… Jestem szczęśliwy, że wyrastałem w Waszym otoczeniu, na błogosławionej goroszowieckiej ziemi, które ukształtowały mnie takim, jakim jestem dziś – z bólem w sercu za każdego poległego rodaka w tej wojnie, za Ukrainę, której ziemię depcze nienasycony rasista, ale z wielką wiarą, mając tak nieugięty naród – zwyciężyliśmy, zwyciężamy, zwyciężymy z Bożą pomocą i naszymi chwalebnymi Siłami Zbrojnymi! Chwała Ukrainie! Chwała Bohaterom! Na zakończenie wieczoru Maestro zaśpiewał! Ukraiński Sławień brzmiał szczególnie majestatycznie!
…i intelektualnych podstaw rozwoju społeczeństwa i jednostki. Szczerze życzymy mocnego zdrowia, twórczej weny, dobrego losu, szczęścia rodzinnego, sukcesów na niwie proświatowskiej i wielu błogosławionych lat! Niech twórcza energia, pracowitość i optymizm nadal pozostają Waszymi niezawodnymi towarzyszami na życiowej niwie! Bożej łaski i opieki w świętej pracy na rzecz rozwoju ukraińskiej nauki!
Tłumaczenie maszynowe
Tak powiedział artysta ludowy Ukrainy, zastępca przewodniczącego Czerniowieckiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, profesor katedry muzyki Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego Iwan Derda podczas obchodów swojego 60-lecia, wzruszony zorganizowanym dla niego spotkaniem, szczerością twórczych braci i miłością wielbicieli. Switłana MASŁOWSKA, m. Czerniowce. Jego uśmiech przyciąga, jego pieśń oczarowuje, jego słowo – to wezwanie! Właśnie w przeddzień Zielonych Świątek w rodzinnej wsi śpiewaka i kompozytora – Horosziwcach – odbyło się trójjedyne spotkanie w trzyfalowej hipostazie: pierwsza – powitania i winszowania – spowiedzi szczerości, jak pieśń Derdy może zmienić stan jego słuchacza; druga – refleksje o pieśni Iwana w słowie – wierszach i dedykacjach; trzecia – terapeutyczny efekt pieśni Maestro – w miłości do małej ojczyzny, w skłanianiu do rozmyślań, w wezwaniach do ukraińskości, do Zwycięstwa! Tak, w czasie strasznej wojny, wielkich prób i wyzwań pieśń może odzwierciedlać wydarzenia. Nawet jeśli słowa do niej napisano 100, 50, 10 czy rok temu… A u Iwana Derdy – właśnie takie! Nie każdy je pojmie, bo skłaniają do rozmyślań. A wielu, niestety, bliższe są bezmyślne pioseneczki… Dlatego właśnie Iwan Derda niesie przez Ukrainę i świat myślącą sztukę. Więc, kiedy posłuchasz go, wchłoniesz, niczym gąbka, tę szczerość autentyczną, tę prawdę teraźniejszości – doprawdy stajesz się mądrzejszy, lepszy. Te słowa prowadzących święto Tetiany Darijczuk i Ołeksandra Melnyczuka przeplatały się z historią pieśni i życia sławnego rodaka, który śpiewa duszą jednakowo – czy na fundamentach rodzinnej wsi, czy na scenach Londynu, Paryża… Bo wchłonął z mlekiem matki Weronii, z lekcjami życia taty Mychajła autentyczność… Bo delikatna melodyka jego ukraińskich pieśni, aksamitny baryton oczarowują najbardziej wymagającego słuchacza od pierwszych nut… Iwan Derda – nasza duma. O tym mówili i dziękowali na święcie w rodzinnej szkole śpiewaka dyrektor placówki i wicedyrektor Ilja i Łarysa Fusztejowie, przewodniczący Jurkowieckiej wspólnoty terytorialnej (WT), do której należą Horosziwci, Witalij Shafer, starosta wsi Wałentyna Fusztej, naczelnik wydziału oświaty i kultury WT Jarosław Kotyk, młodzi horosziwczanie – słowem i obrzędowymi tańcami, życząc dalszej pracy nad pieśniami-symbolami niezłomności ducha i siły ukraińskiego narodu, w dobrym zdrowiu na długie lata… „Ukryty głos” – to tytuł kolejnego bukletu, swoistego dziecka dedykacji i rymowanych podarunków dla Iwana Derdy od jego wieloletniego przyjaciela, przewodniczącego obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wasyla Dżurana. To właśnie on zorganizował twórczych braci do serii poezji. A jest ich, wierszowanych, 32! Każda dedykacja – to arcydzieło! Szeroki świat przyjaźni, zachwytu, wdzięczności, miłości brzmiał w wystąpieniach bliskich artyście ludzi. „Jesteś światłem mojego życia…”, – tak krótko i
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SZPILCZAK, zastępca przewodniczącego Iwanofrankiwskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Niedawno w Kijowie odbyło się wręczenie nagród laureatkom V Narodowej Nagrody „Najlepsza Ukrainka w zawodzie 2023”. Maria Iwaniwna Hucol – naukowczyni, tłumaczka, kandydatka nauk filologicznych, doktor filozofii, docentka katedry językoznawstwa Iwanofrankiwskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego, przewodnicząca Iwanofrankiwskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, przewodnicząca zarządu obwodowej fundacji „Miłosierdzie i zdrowie”, członkini rzeczywista organizacji naukowej „Centrum ukraińsko-europejskiej współpracy naukowej” – została zwyciężczynią tego konkursu. Ze słowami wdzięczności pani Maria Hucol zwróciła się do komisji eksperckiej: – Ukrainka, kobieta, mama – to najdroższe i najjaśniejsze, co jest na świecie. Przecież kobieta-mama daje nam życie i od małego uczy wszystkiego. Mamy cieszą się z sukcesów swoich dzieci, wspierają w trudnej chwili i szczerze przeżywają za nas. Matczyna miłość i słowa pozostają w duszy człowieka na całe życie! Przez stulecia historię tworzyli mężczyźni, ale za każdym silnym wojownikiem stała i dziś stoi kobieta. Obecnie wiele matek prosi Pana o uchronienie i ochronę ich synów i córek, którzy walczą za Ukrainę. Niestety, wiele matek już nie zobaczy swoich dzieci. Życzę sił i wytrwałości, aby przetrwać ból strat. Niski ukłon wszystkim kobietom-matkom za cierpliwość, zdumiewającą mądrość i siłę, z którymi, pokonując obecne trudności, zachowujecie wiarę w jutrzejszy lepszy dzień dla swoich bliskich i krewnych, dla naszej Ukrainy. Tak, krwawa wojna na Ukrainie pokazuje, że miliony odważnych i patriotycznie nastawionych kobiet oraz mężczyzn pracują na nasze Zwycięstwo. Ich dewiza życiowa jest prosta: „Żyć – Ojczyźnie służyć”. Ukraińskie kobiety w warunkach wojny rosyjsko-ukraińskiej nauczyły się żyć pod ciągłym zagrożeniem, orientować się w broni, medycynie taktycznej i generatorach prądu. Wiele się nauczyły. Uważam, że rola ukraińskiej kobiety jest teraz przywódcza... Być liderką – to dawać więcej, niż się otrzymuje, i inspirować. Ukraińskie kobiety właśnie takie są. Ważne, aby po naszym zwycięstwie Ojczyzna o tym pamiętała. Jaki by nie był los każdego z nas, jakkolwiek nie układałyby się okoliczności życia, jaka by nie była sytuacja na Ukrainie i na świecie, jaka pora roku nie byłaby za oknami naszych domów, będą nas szanować tak długo, jak długo my będziemy szanować samych siebie, tak długo, jak długo będziemy pamiętać o swoich korzeniach! Życzę dobrobytu, spokoju ducha, pokoju i zwycięstwa! Szczerze wierzę, że kolejne nagrodzenie najlepszych kobiet-patriotek odbędzie się już pod pokojowym niebem Ukrainy. Dziękuję za wszystko Bogu i żołnierzom Sił Zbrojnych Ukrainy! A także – ludziom, którzy mnie wspierali, za modlitwy, pomoc i wsparcie! To wysoka nagroda, cieszę się, a najbardziej dziękuję swojej rodzinie – mężowi Ołeksandrowi i synowi Bohdanowi, swojej mamie i tacie! Jestem dumna, że jestem Ukrainką! Zwycięstwa nam wszystkim! Pokoju, dobra, zdrowia, Bożej łaski, opieki i wszelkiej pomyślności! *** Iwanofrankiwskie Miejskie Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki szczerze i serdecznie gratuluje pani Marii Hucol – sławnej proświtance, opiekunce ukraińskiego rodu z okazji nagrodzenia V Narodową Nagrodą „Najlepsza Ukrainka w zawodzie 2023”. Swoją wieloletnią owocną pracą na szlachetnym polu kulturalno-oświatowym, osobistym znaczącym wkładem zawodowym w sprawę nauczania, wychowania młodego pokolenia, czynnym udziałem w ważnych wydarzeniach społeczno-politycznych, swoją ludzką szczodrością wniosła Pani i wnosi znaczący osobisty wkład w procesy duchowego odrodzenia Ukrainy. Głęboki szacunek i szczere podziękowania dla Pani za wysoki profesjonalizm, za oddanie Pani rozumu i serca, skierowane na formowanie państwa ukraińskiego, aktywną postawę życiową i działalność na rzecz tworzenia niezawodnej duchowej
Tłumaczenie maszynowe
Nestor MYZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu imienia Jurija Fedkowycza
Tematyka twórczości Tarasa Szewczenki oraz motywów biblijnych w jego poezji i spuściźnie artystycznej jest aktualna jak nigdy dotąd. Boli obserwowanie, jak studenci, przynajmniej wydziałów humanistycznych uniwersytetów, słabo orientują się w duchowym dziedzictwie Kobziarza, jak wrogowie w rodzaju skandalizującego dziennikarza Olesia Buzyny w swoich pracach szkalowali imię Geniusza. W swoim czasie Rosyjskie Imperium Carskie – jako więzienie narodów – brutalnie tłumiło przejawy ducha narodowego myślicieli, poetów i artystów, a tacy jak Taras Szewczenko byli w nim skazani na zagładę i zapomnienie. Przypomnijmy tylko jeden fakt. 25-26 lutego (według starego stylu) 1914 r., kiedy Ukraińcy świętowali setną rocznicę urodzin poety, rosyjscy czarnosetnicy w Kijowie wykupili wszystkie popiersia Szewczenki i z sadystyczną rozkoszą rozbijali je o bruk, a portret poety, przywiązawszy koniowi do ogona, z wrzaskiem wlekli ulicami. A rok temu ich potomkowie-moskale przestrzelili popiersie Szewczenki w Borodziance… Doszedłszy do władzy, bolszewicy, maskując się pod wielkich zwolenników i wielbicieli twórczości poety, zniekształcali jego czysty obraz, uczucia i myśli. Interpretując poezję Wielkiego Kobziarza, radzieccy ideolodzy zawsze podkreślali jej stronę społeczną, słusznie twierdząc, że Szewczenko był zajadłym nienawistnikiem ustroju pańszczyźnianego i w ogóle wyzysku w jakiejkolwiek jego formie. Natomiast przemilczali, że motywy społeczne twórczości Szewczenki – to tylko składowa część szerszej idei wyzwolenia narodowego narodu ukraińskiego, dla której Kobziarz wzywał do zjednoczenia wszystkich warstw, bez względu na ich przynależność społeczną. Ideał ogólnonarodowego zjednoczenia odbijał się u poety „płaczem Jeremiasza” nad straszną duchową przepaścią i zjednoczeniem przyszłych pokoleń narodu ukraińskiego, o czym pisał: „Zginiesz, przepadniesz, Ukraino, (...) // Sama się rozkrzyżujesz. W złości // Synowie twoi cię zabiją” („Ozeasz. Rozdział XIV”). Szewczenko był rewolucjonistą, ale nie kosmopolitą, jakim malowała go radziecka historiografia. Radzieccy badacze pisali o miłości Szewczenki do Ukrainy i pospiesznie dodawali do jego patriotyzmu termin „internacjonalny”. Niestety, wśród setek radzieckich opracowań literaturoznawczych twórczości Szewczenki nie było ani jednej solidnej pracy poświęconej interpretacji takich jego utworów chrześcijańskich jak „Maria”, „Neofici”, „Szafarzykowi (Heretyk)”, „Psalmy Dawidowe”, „Ozeasz. Rozdział XIV” i in. Nie doczekał się własnej analizy literaturoznawczej także szereg utworów politycznych Kobziarza. Chodzi przede wszystkim o poematy: „Wielki loch”, „Rozryta mogiła”, „Stoi we wsi Subotowie”, „Czyhrynie” oraz „Irzawiec”. Co więcej, usuwano je nawet z „Kobziarza”, zarzucając Szewczence emocjonalność, tendencyjność, amatorstwo w naświetlaniu zjawisk historycznych i postaci. A ile energii wydała władza na to, by przedstawić Szewczenkę jako ateistę, powołując się w tym celu na jego „Testament”, „Hymn mniszy”, „Światłości cicha”, które wcale nie są antyreligijne. Gorący temperament T. Szewczenki, jego przeżycia o los Ukrainy nie raz przebijały się w wierszach, na pierwszy rzut oka, pozornie bluźnierstwem. Ale one zaraz przeplatają się z głębokimi rozmyślaniami o istocie Boga, wszak Taras był głęboko wierzącym człowiekiem. W swojej twórczości poeta krytykował nie tyle religię, co rosyjsko-bizantyjskie prawosławie – cezaropapizm, który zrósł się z rosyjską ideologią samowładztwa. Chrześcijańskie idee Szewczenki rozwijały się przede wszystkim pod wpływem ludowego dwuwiary: chrześcijańskiego i pogańskiego, które rodziły w duszy poety uczucie głębokiej wiary. Legendy religijne, liryka ludowa i cerkiewna – wiersze duchowe, kanty, psalmy, modlitwy, wiersze religijne H. Skoworody – wywoływały u niego głębokie przeżycia. W wierszu „A. O. Kozaczkowskiemu” Taras opowiada, jak ukradłszy diakowi pięciaka, kupił arkusz papieru, zrobił książeczkę „krzyżami i wzorami z kwiatami, wkoło listkami obwiódł, i spisywał Skoworodę albo „Trzej królowie z darami””. Żeby nikt nie usłyszał, wyśpiewywał i płakał. Od ojca, a zwłaszcza od stuletniego dziadka młodzieniec dowiedział się także o życiu świętych i ich heroicznej walce ze złem. Szczególne wiadomości Taras zaczerpnął z cerkiewno-liturgicznej księgi „Minei”. Z ksiąg Pisma Świętego mały Taras nie tylko poznawał życie Jezusa Chrystusa, Matki Bożej, ale i zdobył szkolną naukę czytania i pisania. Do tego warto dodać jeszcze to, że już od dziecięcych lat czytał Psałterz nad zmarłymi. Wszystko to wzmacniało w duszy małego wiarę w Boga i wywoływało dążenie do dobra i prawdy, miłość do wiedzy i sztuki. Z tymi wielkimi zdobyczami duszy Taras wszedł w okres młodości, najniebezpieczniejszego wieku, kiedy młodzi, nie mając opieki, poddają się niebezpiecznym wpływom. Ale młody Szewczenko żył w sferze wysokich poszukiwań duchowych, o czym wspomina w swoim wierszu-wspomnieniu „Mijał mi trzynasty rok”, w którym przekazuje wysoki lot jego duszy i nastrój modlitewny, możliwy tylko przy obecności źródła głębokiej wiary. Los zaniósł Szewczenkę do Wilna, stamtąd – do Petersburga. Wszystkie te lata były nasycone poszukiwaniami religijnymi, ale otoczenie Tarasa nie rozumiało jego porywów do tego, co wysokie, i głębokiej filozofii serca, wyrażonej w „Perebendii”: „To serce po woli z Bogiem rozmawia, // To serce świergocze Pańską sławę”. W swoim rozwoju duchowo-religijnym Szewczenko przeżywał kilka okresów i było ich co najmniej sześć: lata dziecięce, młodzieńcze, okres petersburski, lata pobytu na Ukrainie, czas aresztu i zesłania, powrót z żołnierki i do końca życia. Bez wątpienia Szewczenko interesował się filozofią i czytał wszystko, co było dostępne z dziedzictwa kulturowego narodów, co odbijało się na jego twórczości, zwłaszcza na gruncie filozofii uczuć, nazywanej „filozofią serca”, odzwierciedlonej w twórczości H. Skoworody, M. Kostomarowa, M. Hułaka, P. Jurkiewicza i innych myślicieli tamtej epoki. Idee tych gigantów w królestwie ludzkiego ducha i kultury nie mogły nie wpłynąć na formowanie twórczego geniuszu T. Szewczenki. A dlatego on, śladem H. Skoworody, kultywuje ideę „filozofii serca”. Podstawą jego poezji stają się: serce, dusza, prawda święta, miłość, piękno i wolność. Jak i u P. Jurkiewicza, myśli T. Szewczenki mają własne źródło – serce, które jest podstawą życia duchowego: „Za dumą duma rojem wylatuje; // Jedna dusi serce, druga rozrywa” („Gogolowi”). Serce Szewczenki szukało prawdy i sprawiedliwości na ziemi: „Niechże serce płacze, prosi // Świętej prawdy na ziemi!” („Czyhrynie”). Zbytecznym będzie także dowodzić, że poeta uświadamiał sobie: bez wiary w Boga i Jego miłosierdzie człowiek jest bezradny, bezpomocny, a dlatego stale prosi Stwórcę, aby Ten wzmocnił jego duszę i serce wielką siłą, żeby mógł wykonać zadania postawione przed samym sobą: „Podaj duszy ubogiej siłę, // Żeby ogniście przemówiła, // Żeby słowo płomieniem się stało, // Żeby ludziom serce roztopiło” („Neofici”). Dumy Szewczenki są ściśle związane z życiem i wydaje się, że nie ma takich problemów, których nie dotykałby spostrzegawczy rozum poety. Zatem źródłem myślenia chrześcijańskiego Szewczenki jest człowiek ze wszystkimi prawdami i krzywdami, dobrem i złem, miłością i nienawiścią… Analizując poezje „Kobziarza”, widzimy, że Szewczenko ukraińską mądrość narodową czerpał z głębi duchowej mentalności narodu jeszcze z wczesnego dzieciństwa. Podania, dumy i pieśni poeta przerabiał i nigdy ślepo nie naśladował. Duchową inspiracją twórczości T. Szewczenki przez całe życie poety pozostawała Biblia, a przede wszystkim Księga Psałterz, którą Szewczenko znał dokładnie. W powieści „Artysta” pisał, że Briułłow surowo zabraniał mu brać tematy z czegoś innego niż Biblia oraz historia Greków i Rzymian, bo tylko w nich obecna jest prostota i piękno, czego nie można powiedzieć o średniowiecznej historii, pełnej niemoralności i podłości. Od tego czasu w mieszkaniu poety obok innych książek na pierwszym planie staje Biblia. Szewczenko musiał czytać Biblię wszędzie, gdzie rzucał go los: i w więzieniu, i w kazamacie, i w koszarach. W rezultacie wpływ Biblii nie mniej niż wpływ poezji ludowej zaznaczył się w twórczości wielkiego Kobziarza. Wychowany na moralno-etycznych wskazaniach Biblii, Taras uformował siebie jako człowieka religijnego, prawdziwego wyraziciela wiary chrześcijańskiej w swoim codziennym życiu. Etyka chrześcijańska nie była dla Szewczenki formalnością, a największą rzeczywistością. Z życiorysu Szewczenki można przytoczyć nie jeden fakt,
który wyraziście ilustruje to, że Szewczenko był chrześcijaninem-praktykiem. Szewczenko jako artysta miał swoje poglądy także na sztukę cerkiewną, ostro reagował na dzieła niebędące sztuką, które nazywał bałwochwalstwem. Mowa o tym w tymże „Dzienniku” z 27 września 1857 r.: „Przechodząc obok cerkwi świętego Jerzego i zobaczywszy, że drzwi cerkwi są otwarte, wszedłem do przedsionka i, przerażony, zatrzymałem się. Uderzyło mnie jakieś wstrętne monstrum, namalowane na trzyarszynowej okrągłej desce. Początkowo pomyślałem, że to indyjski Manu lub Wisznu zabłądził do chrześcijańskiej bożnicy, by posmakować kadzidła i oliwy. Chciałem wejść do samej cerkwi, kiedy drzwi się otworzyły i wyszła wystawnie i strojnie ubrana, już nie całkiem świeża pani i, obróciwszy się do namalowanego monstrum, trzykrotnie pobożnie i kokieteryjnie przeżegnała się i wyszła. Hipokrytka! Bałwochwalczyni!”... Porównując religijno-chrześcijańską myśl Szewczenki z ideami światowych teozofów, odnotujmy, że jego myślenie na pierwszy rzut oka jest proste, jednocześnie znacznie głębsze i bardziej zrozumiałe dla nas. Ono jakby przemawia do naszej duszy. Przy tym warto byłoby podkreślić, że stosunek poety do Boga jest bezpośredni, bez fanatyzmu i cienia niewolnictwa, z wielkim poczuciem Bożej Wszechmocy. Co rzeczywiście może być bezbożnego w ostrych, na pierwszy rzut oka, słowach z „Dziennika”, które zapisał w święto Piotra i Pawła: „Wielkie święto w chrześcijańskim świecie! A u nas wielka pijatyka z okazji święta parafialnego (odpustu). O, święci, wielcy najwyżsi apostołowie! Gdybyście wiedzieli, jak my zbłądziliśmy, jak zeszpeciliśmy głoszoną przez was prostą, piękną, najświętszą prawdę. Wy zapowiedzieliście przyjście fałszywych nauczycieli i wasze przepowiadanie się spełniło. W święte wasze imię, tak zwani nauczyciele powszechni – pokłócili się”. T. Szewczenko przejmował się rozłamem cerkwi. Oburzał się na różne kanony, dogmaty, obrzędowe zwyczaje cerkwi. Często wypowiadał się przeciwko nim dość ostro, jako takim, które pozostają martwe dla chrześcijanina z pozycji żywej wiary, utwierdzonej na Świętej Ewangelii. Podobnie jak u wczesnośredniowiecznego myśliciela Tomasza à Kempis, że wszystko, co istnieje poza Bogiem, stworzył Bóg, T. Szewczenko jako chrześcijanin i filozof powtarzał: „...Wszystko od Boga, // Od Boga wszystko! A sam niczego, // Głupi nie zdziała człowiek!” („Warnak”). Zdaniem poety, rozum człowieka, dorobek czy duchowa niedoskonałość, sława i wola państwa czy poszczególnego człowieka pochodzą od Boga, i to wspaniale wyraził w wierszu „Między skałami niby złodziej”: „I niepowodzenie nasze i powodzenie, // Jak mówią ludzie, wszystko od Boga”. Człowiek, mając wolny wybór za pośrednictwem rozumu, serca, zobowiązany jest urządzać sobie życie na chwałę Bożą oraz w imię pomocy bliźniemu. Takie jest credo życia T. Szewczenki. W tym celu Bóg daje człowiekowi talenty, jednemu większe, innemu mniejsze. Chociaż ludzie próbują „wyłudzać” jeden od drugiego talenty, albo po prostu grabić je, myśląc, że można oszukać i Boga, Szewczenko nazywa Boga „Wszechwidzącym Okiem”. Poeta jest przekonany, że przed Nim nikt się nie schowa i nie ukryje przed „Okiem” nawet tego, co najbardziej intymne w głębi swojego serca czy duszy. Szewczenko swoją kochającą duszą i sercem stale prosi u Boga o miłość. Całe życie szuka dobrych ludzi, „żeby dobra nauczyć”, oraz dziękuje Bogu, że pomaga nieść ciężar życia: „Ty, Panie, pomagasz // Po ziemi chodzić, // Ty radujesz swoją duszę // I serce leczysz” („Psalmy Dawidowe”). Bez wątpienia Szewczenko stale modlił się do Boga. O wszystkich jego wierszach i poematach można powiedzieć, że są modlitewne. Modlitwa dla niego jest rozmową z Bogiem. Goiła ona jego rany duszy, podnosiła na duchu w codziennym życiu. Szewczenko modlił się za swoje życie, za Ukrainę, nawet za wrogów. Wśród jego poezji szczególnie wyróżnia się modlitwa, którą włożył w usta proboszcza w poemacie „Hajdamacy”: „Nie płaczcie, bracia, za nas // I dusze sprawiedliwych, i siła // Archanioła Michała, // Nie za górami czas kary // Módlcie się, bracia!”. Modlitwą Szewczenko nakazywał kochać Ukrainę, co jaskrawo wyraził w poezji: „Swoją Ukrainę kochajcie, // Kochajcie ją... W czasie srogim, // W ostatnią ciężką minutę // Za nią Pana módlcie się!” („Czy zejdziemy się jeszcze znowu”). Przebywając w więzieniu w 1847 r., poeta-rewolucjonista odczuwał samotność. Zobaczywszy przez zakratowane okno matkę M. Kostomarowa, która śpieszyła do aresztowanego syna „czarniejsza od czarnej ziemi, idzie jakby zdjęta z krzyża”, podziękował Bogu poetycką szczerą modlitwą za to, że nie ma go kto odwiedzić, że nikt nie cierpi za niego: „Modlę się, Panie, modlę! // Chwalić Ciebie nie przestanę, // Że ja z nikim nie podzielę // Mojego więzienia, moich kajdan...” („N. Kostomarowowi”). Swoimi głębokimi, oryginalnymi modlitwami T. Szewczenko przerósł każdego ze współczesnych, którzy przywykli do tradycyjnych modlitw, tradycyjnych chrześcijańskich praktyk, co nie zawsze zadowalało poetę. Wierzył, że modlitwa potrzebna jest każdemu człowiekowi za jego życia czy przy śmierci. Zwraca się do nas, abyśmy wspomnieli go „niezłym cichym słowem” modlitwy, odzwierciedlonej w poemacie „Tryzna”: „Nie zaśpiewam wam pieśni nowej // O sławie ojczyzny mojej! // Złóżcie wy sami psalm surowy // O zgromadzeniu narodowych katów;// I wolnym hymnem wspomnijcie, // Przedteczę, przyjaciela swojego. I za grzechy... grzechy jego// Serdecznie Bogu pomódlcie się”. Przebywając w żołnierce, Szewczenko otrzymywał od znanych i nieznanych przyjaciół pomoc materialną. O swoim dobroczyńcy Lwie Żemczużnikowie zapisał w „Dzienniku”: „Ofiara tajna – wielkoduszna. Czym się odwdzięczę wam, wielkoduszni rodacy moi, za tę szczerą ofiarę? Wolną modlitwą, szczerą pieśnią wdzięczności i modlitwy!”. Modlitwą Szewczenko
Ukraińskiemu narodowi dzisiaj potrzebny jest nie zewnętrzny kult Kobziarza w starej chłopskiej czapce i kożuchu, narzucony nam przez własnych i cudzych władców, lecz chrześcijański duchowo-rewolucyjny sposób myślenia Szewczenki, jego narodowa godność i honor, miłość do wolności i wiara we własne siły oraz twórczy geniusz ukraińskiego narodu.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
odwdzięcza się swojemu przyjacielowi Mychajłowi Szczepkinowi za to, że odwiedził go w Niżnym Nowogrodzie podczas Bożego Narodzenia: „Czym ja odwdzięczę się tobie za to szczęście? Za te radosne, słodkie łzy? Miłością! (...) Oprócz modlitwy za ciebie, oprócz najszczerszej modlitwy – ja nic nie mam!”. W swojej poezji T. Szewczenko nigdy nie występował przeciwko Bogu, a zawsze dziękował Mu za każdą pomoc modlitwą. Tą samą drogą, jak prorok, nakazywał iść przyszłym pokoleniom: „Módlcie się do Boga jednego, // Módlcie się prawdzie na ziemi, // A więcej na ziemi nikomu // Nie pokłońcie się...” („Neofici”). Analizując twórczość Szewczenki, uświadamiamy sobie, że był on człowiekiem rycerskim. Nie bojąc się stanąć na drodze bezkompromisowej walki z całą rosyjską imperią, miał odwagę przyznawać się i do swoich słabości, o których czytamy na stronach jego „Dziennika”. Jak wszyscy ludzie, Szewczenko był grzesznym człowiekiem. Do jego duszy wdzierało się zwątpienie, do niej miał dostęp szatan, ale on zawsze znajdował siłę, by podnieść się z grzesznego stanu i pojednać z Bogiem. Taras Szewczenko twierdził, że całe zło pochodzi od człowieka i za ludzkie winy Bóg karze, a za cierpliwość wynagradza. Jeśli człowiek świadomie grzeszy, Bóg go nie może uratować i w tym Szewczenko uznawał absolutną Bożą sprawiedliwość. Szewczenko wierzył w życie pozagrobowe oraz Sąd Boży, na którym ludzkość zazna najwyższej Bożej sprawiedliwości i otrzyma nagrodę lub karę, które, zgodnie z nauką Kościoła, będą wieczne. Kwestia Bożej sprawiedliwości zawsze dręczyła Szewczenkę i długo szukał w niej rozwiązania. W rezultacie całe jego życie było spokojnym przygotowaniem do śmierci i pojednania z Bogiem. Pod koniec życia pytał siebie: „Czy będzie sąd? Czy będzie kara? // Carom, carzątkom na ziemi?” („O ludzie, ludzie nieboraki”). Z takim samym spokojem i zdecydowaniem odpowiadał: „Musi być, bo słońce stanie // I zbezczeszczoną ziemię spali!”. Warto zaznaczyć, że Szewczenko niewiele mędrkuje o duszy. Mocna chrześcijańska wiara uspokajała jego rozważania o nieśmiertelności duszy. Poeta i myśliciel uznawał nieśmiertelność duszy jako największy Boży dar, który tworzy samego człowieka. Razem z duszą uważał za nieśmiertelną wolę człowieka i nieśmiertelne pragnienie jedności duchowej i fizycznej woli Ukraińców, o czym wyraził się takimi poetyckimi wersami: „Nie umiera dusza nasza, // Nie umiera wola!” („Kaukaz”). Nieodłącznym atrybutem nieśmiertelności duszy dla poety jest nieustanna walka o wolność. Nieśmiertelnymi uważa się wszystkie ofiary złożone na ołtarzu wolności narodowego ducha. Ducha nikt nie może zabić i to u Szewczenki jest zdefiniowane: „Nie skuje duszy żywej I słowa żywego...”. Poprzez nieśmiertelność duszy Szewczenko prowadzi nas do nieśmiertelności woli i prawdy, którą niedwuznacznie wyraża w poetyckiej formie: „My wierzymy Twojej sile // I duchowi żywemu. // Wstanie prawda! Wstanie wola! W Tobie jednym // Pomodlą się wszystkie języki...”. Taras Szewczenko zapowiedział przyszłym pokoleniom świętą walkę, która i dziś trwa o duszę i serce Ukraińca. Jeszcze jedną charakterystyczną cechą duchowej doskonałości Szewczenki jest to, że wcale nie boi się fizycznej śmierci. Przeciwnie, na swoje odejście poeta patrzył oczami greckiego filozofa-mędrca. Inaczej być nie mogło, wszak swój pokorny przedśmiertny stan zdołał przygotować przez całe życie. Zaprawdę, tak umierają tylko ci ludzie, którzy w pełni wypełnili swój obowiązek wobec Boga i Ojczyzny. Szewczenkowski religijny typ człowieka wychowała przebogata skarbnica ukraińskiego światopoglądu oraz głębokie studia Pisma Świętego, które widać z każdego wersu sławnego „Kobziarza”. Odczuwając zbliżanie się końca ziemskiej wędrówki,
poeta w przededniu zapisał: “Czy nie rzucić nam, niebogo, // Moja sąsiadko uboga, // Wiersze nikczemne wierszować // I zabrać się do szykowania – // Wozy w daleką drogę?”. M. Drahomanow, który jako pierwszy podjął się krytycznego badania twórczości Szewczenki, nazwał poetę “biblistą”, a ze względu na jego religijny światopogląd przyrównał go do angielskich reformatorów społecznych XVII w. – purytanów-independentów. Znacznie głębiej problem wpływu Biblii na twórczość T. Szewczenki zbadali Wasyl Szczurat i Dmytro Czyżewski. Ten ostatni prześledził filozoficzno-religijny światopogląd Szewczenki w “Zarysach historii ukraińskiej filozofii”. Szewczenko rozwijał swój światopogląd, jak już wspomniano, pod wpływem filozofii idealistycznej, w szczególności Schellinga, estetyki romantycznej oraz zestawienia dwóch światów: świata rozumu jako poznania pojęciowego i świata serca jako bezpośredniego odczucia i wiary. Po aresztowaniu Taras Szewczenko, jako jeden z najaktywniejszych członków Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, znalazł się w niezwykle trudnej sytuacji. W liście do księżniczki Riepninej pisał: “Jestem teraz niczym ten złodziej, który wpada w otchłań... Gotów jestem chwycić się wszystkiego. Straszna beznadzieja! Tak straszna, że tylko jedna chrześcijańska filozofia jest w stanie z nią walczyć”. W tym samym liście Szewczenko prosił o przysłanie mu dzieła Tomasza à Kempis “O naśladowaniu Chrystusa”. Była to książka rozważań filozofa o prawdzie wobec samego siebie, o tym, jak nie tracić ducha. Tymi myślami T. Szewczenko przejmował się szczególnie. Pod wpływem Ewangelii i pracy Tomasza à Kempis, z fortu Nowopietrowskiego do hrabiny Anastazji Tołstoj, żony prezesa Akademii Sztuk Pięknych, poeta napisał: “...Teraz czuję się jeśli nie doskonałym, to przynajmniej nienagannym chrześcijaninem. Jak złoto z ognia, jak niemowlę z chrzcielnicy, wychodzę teraz z mrocznego czyśćca, aby rozpocząć nową, szlachetniejszą drogę życia. I to nazywam prawdziwą, rzetelną drogą (...). Ze skromnością odrodzonego chrześcijanina – opowiem Pani jak sen, moją smutną przeszłość” (9 stycznia 1857 r.). W świetle Ewangelii, dzieł Tomasza à Kempis, Dantego Alighieri i wielu innych wielkich chrześcijan, których czytał, przepuściwszy przez serce duchowe cierpienia, z Tarasa Szewczenki wyłonił się zahartowany wierzący chrześcijanin. Do głęboko duchowych, tajemnych i moralistycznych utworów Szewczenki należy “Artysta”. W nim poeta śmiało wystawił siebie młodego na sąd tłumu. Przewodnią ideą tego utworu jest spowiedź o wewnętrznym odrodzeniu Tarasa, o uczuciach wywołanych szczególnymi zmianami jego wewnętrznego stanu duchowego: od chrześcijanina wojowniczego do chrześcijanina zagłębionego w samym sobie, chrześcijanina kochającego wszystko. Ze swojego “Dziennika” Taras wyłania się jako człowiek przebaczający wrogom, wysokomoralny, czysty i głęboko rozumiejący. We wspomnianym liście z 1 stycznia 1850 r. do W. Riepninej Szewczenko podkreśla: “Jedyną moją pociechą teraz jest Ewangelia. Czytam ją codziennie, co godzinę. Kiedyś myślałem analizować serce matki na podstawie życia Świętej Marii, niepokalanej Matki Chrystusowej, lecz teraz i to poczytają mi za zbrodnię”. Później, 7 marca tego samego roku, T. Szewczenko znów pisał do W. Riepninej: “Nowy Testament czytam z pełnym czci drżeniem. I w rezultacie zrodziła się we mnie myśl opisania serca Matki na podstawie życia Przeczystej Dziewicy, Matki Zbawiciela. I druga – namalować obraz ukrzyżowanego Syna Jej. Modlę się do Boga, aby choć kiedykolwiek te marzenia moje się spełniły”. Te natrętne myśli Taras Szewczenko wcielił w życie, powróciwszy na wolność, częściowo w poemacie “Neofici”, a w pełni w poemacie “Maria”. Obraz Matki Bożej wyszedł mu niezwykle wysokiego moralnego i religijnego szacunku, a wstęp, od którego zaczyna się poemat, takiej artystycznej i duchowej piękności, która rzadko zdarza się w liryce religijnej. Wszyscy bohaterowie utworów Szewczenki występują jako bojownicy o prawdę i wolność, są to wierzący chrześcijanie, wszak wiara bez uczynków jest martwa. Tylko wiara działająca była dla Szewczenki prawdziwą wiarą, bo służyć sprawie wyzwolenia własnego narodu oznaczało dla Szewczenki służyć Bogu, i służył Mu przez całe swoje życie, umierając w służbie Narodowi i Bogu. Wykorzystując wątki z Pisma Świętego, Taras Szewczenko poprzedzał je epigrafami, które najbardziej mu się podobały. Tak, dla “Neofitów” użył epigrafu z proroctwa Izajasza (5 [6], 1): “Tak mówi Pan: Przestrzegajcie prawa i czyńcie sprawiedliwość, bo bliskie jest moje zbawienie, by nadeszło, i moja sprawiedliwość, by się objawiła”. W poemacie “Heretyk” – epigraf z Psalmu (117, 22): “Kamień, który odrzucili budujący, stał się głowicą węgła: od Pana to się stało i jest cudowne w oczach naszych”. Do poematu “Sen”: “Duch prawdy, którego świat nie może przyjąć, ponieważ go nie widzi ani nie zna” z Ewangelii według św. Jana (14, 17). “I umarłym, i żywym, i nienarodzonym (...) przesłanie” Szewczenko rozpoczął epigrafem z Listu św. Jana Apostoła (4, 20): “Jeśli kto mówi: Miłuję Boga, a brata swego nienawidzi, jest kłamcą”. Echo biblijnych idei często brzmi w poezji Szewczenki. Jeszcze lepiej niż epigrafy, Taras Szewczenko wykorzystuje w swojej twórczości psalmy Dawidowe, których sparafrazował dziesięć (1, 12, 43, 52, 53, 81, 93, 132, 136, 149). A z Proroków najczęściej wykorzystuje wątki od Izajasza (rozdz. XXXV), Ezechiela (rozdz. XIX) i Ozeasza (rozdz. XIX). To, że T. Szewczenko dokładnie znał Pismo Święte, potwierdza jego parafraza pierwszego rozdziału “Księgi Koheleta” we wstępie do poematu “Hajdamacy”. Na przykład, z Koheleta “Słońce wschodzi i zachodzi, i śpieszy do miejsca, z którego wschodzi (...). To, co było, jest tym, co będzie, a to, co się działo, jest tym, co dziać się będzie; nie ma nic nowego pod słońcem”. Szewczenko te miejsca sparafrazował tak: “Wszystko idzie, wszystko mija – i końca nie ma... // Dokądże to się podziało? Skąd się wzięło? // I głupi, i mądry nic nie wie (...). Szewczenko widział przed sobą, z jednej strony, religijność ludową, która zrosła się na przestrzeni wieków z całym ukraińskim bytem ludowym i etnokulturą w ogóle, a z drugiej – oficjalną cerkiew rosyjską, która wyznaje cezaropapizm i prześladuje ukraińskie tradycje chrześcijańskie.
Jako syn narodu zachował ciepłe uczucia do ludowej religijności. Oficjalny Kościół nie mógł wykorzenić na Ukrainie Kościoła ludowego. W 1861 r. T. Szewczenko wydał „Bukwar Jużnorusskij”, gdzie zamieścił modlitwy z własnym rozumieniem chrześcijaństwa: „Jezus Chrystus, Syn Boży, za sprawą Ducha Świętego wcielony z Przeczystej i Niepokalanej Dziewicy Maryi, nauczał ludzi bezbożnych słowa prawdy i miłości, jedynego świętego prawa. Ludzie bezbożni nie uwierzyli Jego szczerego świętego słowa i ukrzyżowali Go na Krzyżu między rozbójnikami, jako buntownika i bluźniercę”. W poezjach T. Szewczenki jest wiele najcieplejszych słów o ukraińskiej ludowej religijności – religijności „Wiedźmy”, „Najemnicy” z ich „sorokoustami”, pielgrzymkami do Kijowa, świecami przed obrazami. Księża w jego poezjach zawsze są z ludem. „Popi z kadzidłami, z krzyżami” święcą w „Hajdamakach” noże do ludowego powstania. W różnych poezjach Szewczenko z sympatią opisuje elementy kościelno-religijnego życia i obyczajów Ukraińców. Natomiast uderza go zewnętrzny przepych i obrzędowość moskiewskiej kościelnej posługi biskupiej. 16 lutego 1858 r. z tego powodu pisał w swoim „Dzienniku”: „...w archijerejskiej Służbie Bożej z jej oprawą oraz w ogóle w dekoracji, zobaczyłem coś tybetańskiego albo japońskiego. I podczas tej lalkowej komedii czytają Ewangelię. Najpodlejsza sprzeczność!”. Warto dodać, że artystyczny świat Biblii inspirował poetę także w jego twórczości malarskiej. Wśród jego akademickich rysunków znane są „Ezechiel na polu usianym kośćmi” (1845) oraz „Ofiarowanie Abrahama”, „Święty Sebastian”, „Błogosławieństwo dzieci”, „Apostoł Piotr”, „Ukrzyżowanie” i wiele innych. Podsumowując motywy biblijne w twórczości Tarasa Szewczenki, zaznaczmy, że są one ściśle związane z szewczenkowskim rozumieniem człowieka. Z niezwykłym talentem stawia on człowieka w centrum świata, przyrody, historii, sfery swoich poglądów społecznych i historycznych. Szewczenko występuje przeciwko nadużywaniu religii w celach politycznych, przeciwko religijnym podziałom, stosunkowi Kościoła do „pewnych” grzechów, jak zakaz pogrzebu samobójców, w czym widzi degenerację religijnej odrębności. Szewczenko nigdy nie odrzucał religii, przeciwnie, postać Chrystusa uważał za centralną figurę w historii ludzkości i życiu poszczególnego człowieka. Poeta uważa, że religię chrześcijańską należy oczyścić z niewłaściwych jej elementów, wniesionych do religijnej kultury Ukraińców przez moskiewskie wpływy. Wielki Kobziarz antropologizował Jezusa Chrystusa, Matkę Bożą, apostołów i proroków z ziemską praktyką ludu. Jego wyjątkowe uczucia zrodziły się poprzez fascynację Biblią, zwłaszcza Psałterzem, Księgami proroków, Apokalipsą, z których czerpał natchnienie do twórczości. Ideowe zainteresowanie Szewczenki Świętymi Księgami podyktowane jest sposobem myślenia poety, przekonaniami duchowymi, bliskimi ludowym troskom. A miłość do własnego narodu, ojczystego kraju pomogła mu zrozumieć treść żywej ludowej wiary chrześcijańskiej, przetopić je w ogniu swego serca i podarować Ukrainie jako narodową wiarę zniewolonego narodu w swoją lepszą przyszłość. Akwaforta Tarasa Szewczenki według obrazu Murilla „Święta Rodzina”. 1858 r.
Tłumaczenie maszynowe
Andrij TOPACZEWSKIJ Urodzony w Gruzji, spoczął w Armenii. A swój talent poświęcił Ukrainie, sercem i duszą zawsze był z nami. Za rok, w 2024, będziemy obchodzić rocznicę sławnego na cały świat filmu „Cienie zapomnianych przodków”... W latach 1965–1967 film zebrał niespotykany w historii radzieckiego kina plon międzynarodowych nagród, o których sam reżyser nierzadko dowiadywał się dopiero po kilku latach. I nie z powodu własnej obojętności na sławę: medale, nagrody i dyplomy osiadały w Białokamiennej; stamtąd do Kijowa docierały tylko „niepokojące sygnały” o nacjonalistycznym charakterze „Cieni”. Nie dowiedział się także o oficjalnym uznaniu swojej twórczości na Ukrainie. Jak to się stało z wieloma innymi patriotami, władza obecna uznała go dopiero pośmiertnie. W 1990 r. Paradżanowowi przyznano zaszczytny tytuł artysty ludowego, w 1991 r. – Państwową Nagrodę Ukrainy im. T. Szewczenki (razem z operatorem Jurijem Illenką, aktorką Łarysą Kadochnykową, malarzem Heorhijem Jakutowyczem – dzięki Bogu, za ich życia). Premiera „Cieni” w kijowskim kinie „Ukraina” we wrześniu 1965 roku niespodziewanie dla wielu obecnych (ale nie dla samego reżysera) stała się niesłychanym w tamtych latach wydarzeniem. Z protestem przeciwko prześladowaniom i aresztowaniom ukraińskiej inteligencji wystąpili Iwan Dziuba, Wiaczesław Czornowił oraz Wasyl Stus; na znak poparcia dla protestujących widzowie wstali ze swoich miejsc... To historyczne wydarzenie weszło do twórczej biografii Serhija Paradżanowa, decydująco wpływając na jego światopogląd. Życiorys Paradżanowa to droga pełna cierpienia, przy czym jego umiłowanie życia nie pozwala na dokonanie historycznego porównania z męczennikami. Od wspomnianych wydarzeń na premierze we wrześniu 1965 roku stał się innym człowiekiem, chociaż od samego początku pracy nad „Cieniami” rozpoczęła się realizacja ogromnego potencjału osobowości Serhija Paradżanowa. Sprzyjały temu zdumiewające wydarzenia, kiedy odpowiedni artyści spotkali się w odpowiednich okolicznościach. Oprócz samego Paradżanowa, był to pisarz Iwan Czendej, operator Jurij Illenko, malarz Heorhij Jakutowycz, kompozytor Myrosław Skoryk, aktorzy Iwan Mykołajczuk oraz Łarysa Kadochnykowa, konsultant ds. folkloru i etnografii, malarz Fedir Manajło i inni – tylu ludzi o podobnych poglądach znalazło się razem! Lecz prawdopodobnie decydującym czynnikiem stała się sama Huculszczyzna z jej ludźmi, którzy nikogo i niczego nie odgrywali, a po prostu byli sobą. Film długo nie wchodził na „wielki ekran” z powodu różnych uwag i zarzutów ze strony kierownictwa kina, aż do wspomnianej premiery w 1965 roku. Był jak egzotyczny ptak, który zawitał do surowego lasu, jakiejś ideologicznej „tajgi”. Obrażał się na zwykłych mieszczan, którymi byli niemal wszyscy radzieccy artyści, nie mówiąc już o funkcjonariuszach. Powiedzmy, kierownicy studia filmowego im. O. Dowżenki jako apologeci przeciętności szczerze uważali, że gdyby Paradżanow nie „wydziwiał”, to robiłby proste, jakościowe, „przechodnie” filmy, a każdy z uczestników tego banalnego procesu otrzymywałby swoją część od państwa. A on pragnął, aby go tolerowano, a nawet ceniono za wybryki, tak jak w swoim czasie ceniono Malewicza, Wrubla, Salvadora Dalego.
Przez długi czas (za rządów P. J. Szełesta) tak właśnie było. Kierownictwo filmowe go nie krzywdziło, partyjne – tolerowało, KGB pilnie śledziło, jak wszystkich. Dopiero gdy ktoś „doniósł”, wzywano go, i to nie do instruktora czy kierownika sektora, a do samego Szełesta! Jak to wyglądało, opowiadają różnie, ale zawsze wspominają pośredni „happy end” – szczęśliwy finał, choć tymczasowy. Bo skutek był nieco nieoczekiwany: polecenie od „samego”... „Siergiej Iosifowicz przygotowywał się do pójścia do groźnej wówczas instytucji nie bez duchowego drżenia, gotowy na najgorsze – pisał Leonid Czerewatenko („Siergiej Paradżanow. Wzlot, tragedia, wieczność”. Kijów, 1994). – A wyszedł z KC zadowolony, niemal jako serdeczny przyjaciel pierwszego sekretarza. To było jak cud. „Coś ty tam wywinął?” – „A nic – odpowiadał z udawaną obojętnością. – Przywitał mnie naburmuszony, zapytał: „Z czym pan do mnie przyszedł?” A ja mu na to: „Z czułością. Panu przecież nudno siedzieć w tym wielkim i pustym gabinecie, a ja chcę panu powiedzieć dobre słowo”... Mówią też, jakoby opowiadając o tym, Paradżanow płakał, wzruszony, że w tej surowej instytucji spotkał nie groźby, a współczucie. Swoim artyzmem skłaniał do siebie nawet przeciwników. „Zdjąć ograniczenia. Dać możliwość pracy” – nakazał Szełest. Jednak, mimo wszelkich warunków, oczekiwano od artystów nie nowatorstwa, nie poszukiwań i wcielania nowych form i sensów, a przystosowania do oficjalnej koncepcji „socjalistycznego realizmu”. Nie wyobrażając sobie, co dokładnie określa ta formuła, mistrza – literata, malarza, aktora, reżysera – zaganiano w ramy, zwykłe i zrozumiałe dla partyjnego kierownictwa, które nie widziało różnicy między sztuką a propagandą polityczną. Dlatego też Paradżanowa, jak innych wybitnych reżyserów, starano się wcisnąć w „prokrustowe łoże” szarego socrealizmu. Paradoks polegał również na tym, że sami artyści musieli się tłumaczyć, dowodząc, jakoby pracowali właśnie w tych ramach, pozwalając sobie na pewną metaforyczną barwność, etnografizm, psychologizm. Właściwie stąd wziął się termin „Ukraińskie kino poetyckie”. Paradżanow wraz z podobnie myślącymi ludźmi przerośli poprzedników, swobodnie wychodząc poza ramy dozwolonego. A poza tym Paradżanow, jako syn antykwariusza, znał się na pięknych rzeczach i znał ich prawdziwą cenę. W jego osobie spotkały się cechy, które wydawały się nie do pogodzenia. Kochał kupować, ale jeszcze bardziej – obdarowywać przyjaciół, a czasem – ledwo znajomych. Dlatego raz opływał w luksusy, a raz głodował. Żył „czasem z kwasem, a porą – z wodą”. Sprzeczność jego osobowości sprzyjała mitologizacji Paradżanowa we wspomnieniach współczesnych... Wszechstronność, sprzeczność, właściwie synkretyczną szerokość Paradżanowa widzimy w jego profesjonalizmie, którego nie da się oddzielić od pasji. Oprócz reżyserii, malarstwa, aktorstwa, utopijnego fantazjowania, przyjaciół. To jest właśnie synkretyzm, czyli łączenie tego, co nie łączy się w zwykłych warunkach (czy u przeciętnych osób). Pomysłowe, dowcipne, przerysowane, wesołe i tragiczne rysunki oraz kolaże, podpisane charakterystycznym renesansowym monogramem „SP”, stworzone na wolności i w więzieniu, szczególnie wyraziście podkreślają jego indywidualność, jako jeden z aktów niepowtarzalnego „Teatru Paradżanowa”, jako część jego prawdziwego mitu. Właściwie mit tworzy obraz bohatera, który pozostaje w Historii. Według wspomnień przyjaciela Paradżanowa, wybitnego reżysera Ołeksandra Muratowa („Rozwarte bramy”. Kijów, 2005), „Siergiej niczego nie wymyślał, a po prostu tak myślał. Tym, którzy mu nie wierzyli, smutno mówił: „Wiesz, za co cię nie lubię? Z tobą jest nieciekawie!” A kto nie rozumiał, temu jeszcze dodawał, że niby gdyby wszyscy go rozumieli, to jakim byłby geniuszem... W tym, uważa Muratow, nie było wyższości, bo Paradżanow zawsze nazywał geniuszami wszystkich wybitnych twórców – w odróżnieniu od przeciętności, dla których nie znajdował dobrego słowa. W czerwcu 1968 roku wyszło niesławne postanowienie KC Komunistycznej Partii Ukrainy „O poważnych brakach w organizacji produkcji filmów w Kijowskiej Wytwórni Filmowej im. O. Dowżenki”, co było próbą zatrzymania rozwoju ukraińskiego „kina poetyckiego”, który mimo to trwał do końca lat 60., jako składowa sławnego ruchu „szistdesiatnykiw” (szestdziesiątników). Tymczasem w latach 1965–1968, wraz ze znanymi działaczami kultury i nauki (P. Majboroda, L. Kostenko, I. Dracz, O. Antonow i in.) Paradżanow zwracał się do wyższego kierownictwa partyjnego i państwowego z żądaniem zaprzestania ucisku wolności twórczej i represji politycznych. Unikając aresztowania, wyjechał do Armenii. Po powrocie do Kijowa, w marcu 1973 roku, został aresztowany i po roku, w 1974, sądzony. O tym haniebnym „procesie” jest niemało wspomnień, które potwierdzają: świadczyć przeciwko niemu odmawiano. I udowodnić jakąś konkretną winę, nawet według ówczesnego nieludzkiego ustawodawstwa, było niemożliwe, chociaż oskarżano od razu o nacjonalizm, spekulację, a nawet o homoseksualizm (?!). Lecz Paradżanow w emocjonalnym, epatującym zapale sam siebie obciążył! Nie mógł pomóc nawet młodziutki adwokat, który nazywał się Taras Hryhorowycz, o nazwisku Szejko (świadomy wybór podsądnego, jeśli przypomnieć, że Paradżanow był asystentem swojego nauczyciela, reżysera Ihora Sawczenki, przy filmie „Taras Szewczenko”). Na sądzie jego podopieczny wykrzykiwał: „Tak, jestem winny chociażby tym, że stoję tu przed wami!” Znany chwyt odpierania zarzutów – doprowadzenie do absurdu. Lecz absurdalny był cały system radziecki i to okazało się tylko na rękę oskarżeniu... Podobnego zdania jest naoczny świadek tych wydarzeń Ołeksandr Muratow: „Oskarżenie opierało się jedynie na plotkach, z których większość opowiadał sam Paradżanow. Lecz to był nie więcej niż epatowanie, do którego miał wielką skłonność”. Tak samo w kwestii transpłciowości: Paradżanow udawał, po prostu drażnił publiczność. Bo w rzeczywistości cenił kobiece piękno, oddanie kochał żonę Switłanę i syna Surena. Bo był dobrym i szczerym, ale jednocześnie pasjonował się, jak dziś mówimy, „grami fabularnymi”. Przecież to też nie lada sztuka. Zwłaszcza gdy artysta, nie zatrzymując się, dąży do szczytów wyrazistości. Śledczy w tej sprawie opowiedział później: kiedy Paradżanowa przesłuchiwano jeszcze w areszcie śledczym, ten przekazał przez adwokata kilka karteczek. Następnym razem przesłuchiwany wyjaśnił, jakoby w ten sposób przekazał „na wolność” scenariusz przyszłego filmu, za który w Hollywood obiecywano milion dolarów. Tylko trzy kartki. Na pierwszej narysował kajdanki – to areszt; na drugiej – kraty, czyli więzienie; na trzeciej – zielony listek, wolność... Drwiący dowcip! O szczególnym, paradoksalnym i wyzywającym humorze Paradżanowa do dziś krążą legendy. Podnosząc słuchawkę, odpowiadał: „Mówcie, was podsłuchują”. A zobaczywszy na progu gościa w czerwono-czarnym stroju, klaskał w dłonie, wykrzykując: „Stendhal!” – aluzja do powieści „Czerwone i czarne”. Znany historyk sztuki Dmytro Horbaczow wspomina: kiedyś, idąc do wytwórni filmowej im. O. Dowżenki na pokaz filmu Wołodymyra Denysenki „Sumienie”, spotkał Paradżanowa, który mieszkał niedaleko w wieżowcu na Majdanie Zwycięstwa. Ten mówi: „„Sumienie” — najbardziej genialny film wytwórni. Razem z samym Dowżenką”. Pomyślawszy, dodał: „I ze mną”. ...Wyrok był surowy: 5 lat kolonii o zaostrzonym rygorze. Tak próbowano złamać i przerobić samą ludzką istotę, która jest twórcza z definicji, inaczej człowieka by nie było. Przypomnijmy „przeróbkę przyrody” i „wielkie budowy komunizmu”... Zatem nacisk na artystów był składową całej polityki partyjno-państwowej. Twórczo pracował nawet w więzieniu. Malował i uczył innych. Zorganizował nawet kółko plastyczne dla więźniów... Jego uwolnienia żądali artyści ze światowymi nazwiskami: François Truffaut, Jean-Luc Godard, Federico Fellini, Luchino Visconti, Roberto Rossellini, Michelangelo Antonioni. Francuski pisarz, komunista i laureat Nagrody Leninowskiej Louis Aragon zwrócił się w tej sprawie nawet osobiście do L. Breżniewa – publicznie, z loży rządowej teatru. I po uwolnieniu (przed Nowym Rokiem, 30 grudnia 1977 roku) Paradżanowa się bano: zabroniono mu mieszkać na Ukrainie. I osiedlił się w Tbilisi. Ale aż do samej tzw. Pieriestrojki był uciskany przez radzieckie organy represyjne. Już w czasach pieriestrojki, pod koniec lat 80., Paradżanow jeździł po świecie, o czym wspominał z właściwym mu niezrównanym, wyzywającym, ale gorzkim humorem... O tym pisze Leonid Czerewatenko: „Siebie nazywał, po wszystkim co przeżył, produktem, eksponatem, emblematem, a nawet prowokatorem Pieriestrojki...” Mogę potwierdzić to własnymi wspomnieniami. W 1988 roku w Kijowie odbyła się prezentacja filmu „Aszik-Kerib”. Jego autor, Siergiej Paradżanow, w tamtym czasie objechał kilka krajów, zdobywając światową sławę artystyczną. Ale, jak przystało na wybitną osobowość, po wszystkim co przeżył, pozostał sobą. Nienaganny gust, wyzywające czyny, ten sam paradoksalny gorzki humor z natychmiastową reakcją. Na wspomnianej prezentacji ci, którzy kiedyś nazywali reżysera „zboczeńcem, sprawiedliwie skazanym przez radziecki sąd”, tego wieczoru mu klaskali. Od samego zaś Paradżanowa usłyszeliśmy: „Dziś jestem eksponatem władzy radzieckiej. Bo mam dwa wyroki za aktywny homoseksualizm. Dlatego mnie demonstrują za granicą – patrzcie, u nas tolerancja! A oto mój przyjaciel, młody Kurd... Wychodź! (na scenę wybiegł potężny wykonawca głównej roli). Jego nie puszczają ze mną za granicę, bo ma tylko jeden wyrok, i to – za pasywny. Taka to pieriestrojka... Swoją drogą, co do niej: przyjdę do Michaiła Gorbaczowa, wezmę go za rączkę i przeprowadzę przez Plac Czerwony do Wielkiego Teatru Artystycznego, gdzie zagra u mnie Hamleta. Genialny Szekspir przewidział pieriestrojkę!” Autorzy wspomnień o Paradżanowie czasem porównują jego los z losem Szewczenki. Obaj dokonali przełomu, wyłomu w swojej dziedzinie twórczości. Byli skazani z powodów politycznych na zesłanie i więzienie. Obu cierpienia skróciły życie... Lecz chyba nie warto ich porównywać. Ale prawdą jest to, że geniusz Tarasa Szewczenki, zwłaszcza poemat „Kaukaz”, on szczególnie szanował. Bliski mu był metaforyczny obraz Prometeusza jako symbolu odrodzenia. I to określiło kijowski, ukraiński wybór Siergieja Paradżanowa. Jak wspominał Leonid Czerewatenko, w biedzie i w smutku Paradżanow powtarzał słowa naszego narodowego proroka: „Walczcie – a zwyciężcie!”
W 2024 roku przypada setna rocznica urodzin wybitnego reżysera, laureata Nagrody im. Tarasa Szewczenki Serhija Paradżanowa oraz 60-lecie jego słynnego filmu „Cienie zapomnianych przodków”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zbiór zebrany i ofiarowany przez niego, Szewczenkiana. Przemawiali: prezydent miasta Ruslan Marciniwiw, deputowana Rady Najwyższej Ukrainy Ksenia Sawczuk, dyrektor Instytutu Sztuk Uniwersytetu Narodowego im. W. Stefanyka Wołodymyr Fedoraк, historyk, docent Uniwersytetu Narodowego im. W. Stefanyka Andrij Korolko, profesor Instytutu Sztuk Uniwersytetu Narodowego im. W. Stefanyka H. Karaś. Wiele interesujących rzeczy o jego życiu osobistym i wiernej towarzyszce – żonie Wasylynie – opowiedzieli: jego współwieśniak, profesor Instytutu Filologii Narodowego Uniwersytetu Medycznego, członek Rady Towarzystwa „Proświta” Stepan Henyk, przewodniczący rejonowego obwodowego związku w Kołomyji Wasyl Hlahołiuk, wicedyrektor wydawnictwa „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”, pomocnik Iwana Małkowycza Andrij Dołhow (Kijów), Andrij Smolskyj (Lwów) i inni. Na ekranie przebiegła prezentacja fotografii, najpierw rodzinnych, a potem ukazujących jego działalność. Na polecenie bratanka Iwana Małkowycza, który nie mógł przybyć do Iwano-Frankiwska, przewodnicząca miejskiej Proświty Maria Huciol odczytała przygotowane przez niego dla obecnych oświadczenie. Rodzona siostra Petra, Julija Małkowycz, która była dobrą pomocnicą i aniołem stróżem we wszystkich jego poczynaniach, oraz jej wnuczka Iryna Bodruh wraz ze swoją córeczką przygotowały poczęstunek dla wszystkich obecnych i podziękowały za inicjatywę i organizację przewodniczącym miejskiej i obwodowej Proświty Marii Huciol i Stepanowi Wołkowećkiemu oraz ich pomocnikom za uhonorowanie i pamięć znanej osobistości – szanowanego kolegi, historyka, krajoznawcy, niestrudzonego przewodnika. Jako honorowy obywatel naszego miasta będzie on zawsze pamiętany przez mieszkańców Iwano-Frankiwska. Wieczna jasna pamięć patriocie Ukrainy – Piotrowi Arsenyczowi!
Franciszka wsku. Miał tak młody wygląd, że jeszcze na rok przed śmiercią odmawiano mu w zakładzie fryzjerskim zniżki dla emerytów, dopóki nie pokazał legitymacji… Moi synowie uwielbiali, gdy wuju Petro (tak go nazywaliśmy) przyjeżdżał do nas do Kijowa. „Niech ci gra sopiłeczka szczęścia!” – tak zwykle kończył swoje życzenia. Niechaj więc ta wieczna sopiłeczka, najdroższy mój Wuju, dociera także do waszych obecnych Niebiańskich Ogrodów. Serdecznie dziękuję wszystkim zaangażowanym za utrwalenie pamięci Petra Arsenycza – wybitnego prykarpackiego Prosvitianina.
Tłumaczenie maszynowe
Natalija SYNYCIA, sekretarz odpowiedzialny Iwano-Frankiwskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” W styczniu tego roku minęło sześć lat, odkąd odszedł w zaświaty Petro Arsenycz (24.01.1934–20.03.2017) – działacz kulturalno-oświatowy, znany historyk, krajoznawca, etnograf, pedagog, Honorowy obywatel miasta Iwano-Frankiwska. W przeddzień dnia przeniesienia prochów T. Szewczenki na Ukrainę w Iwano-Frankiwsku odbyły się dwa wydarzenia poświęcone uczczeniu jego pamięci – odsłonięcie tablicy pamiątkowej na budynku, w którym mieszkał, oraz wieczór wspomnień-requiem w pomieszczeniu Domu Ludowego „Proświta”. Organizatorami akcji były Iwano-Frankiwskie Obwodowe i Miejskie Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” oraz władze miasta na czele z merem Rusłanem Marcinkiwem. Przyjechała rodzina, znajomi ze Lwowa, Kołomyi, Kijowa. Liczna społeczność wielbicieli pamięci P. Arsenycza zebrała się w przepełnionej sali Muzeum Czci Tarasa Szewczenki, aby podzielić się swoimi wspomnieniami – przywołać Petra Arsenycza dobrym słowem i podkreślić jego znaczący wkład w walkę i budowę niepodległości Ukrainy. Zdjęcie białej tkaniny z tablicy pamiątkowej powierzono siostrze pana Petra, Julii Małkowycz, merowi miasta Rusłanowi Marcinkiwowi oraz przewodniczącemu obwodowego zjednoczenia towarzystwa „Proświta” Stepanowi Wołkowieckiemu. Tablicę pamiątkową na fasadzie budynku poświęcił ksiądz, zastępca przewodniczącego miejskiej „Proświty” Orest Putko. Prowadzący uroczystość – kierownik sekretariatu Iwano-Frankiwskiej Rady Miejskiej Stanisław Kozłow, po przedstawieniu biografii P. Arsenycza, zaprosił do wystąpienia mera miasta Rusłana Marcinkiwa. „Symboliczne jest to, że w Dniu Pamięci Ofiar Represji Politycznych wspominamy pana Petra Arsenycza, ponieważ on również był prześladowany za swoje stanowisko, za to, że kochał Ukrainę. Pan Petro był niezwykle erudytą i wyjątkowym człowiekiem. Potrafił opowiedzieć bardzo wiele ciekawych rzeczy o mieście, naszym regionie czy Ukrainie. Niech te tablice będą dobrą pamięcią o ludziach, którzy tworzyli i tworzą Iwano-Frankiwsk. Jestem wdzięczny naszemu zjednoczeniu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” oraz wszystkim organizacjom społecznym, które zainicjowały to wydarzenie i tak pięknie zebrały się przy tym budynku, aby pamięć była żywa” – powiedział R. Marcinkiw. Deputowana Rady Najwyższej Ukrainy Oksana Sawczuk poinformowała o współpracy z P. Arsenyczem na rzecz budowy państwa ukraińskiego. Opowiedziała o zdecydowanym i wytrwałym charakterze P. Arsenycza oraz o tym, że wiele ważnych spraw w Iwano-Frankiwsku zostało zrealizowanych właśnie dzięki niemu. Przewodniczący obwodowej „Proświty” S. Wołkowiecki podkreślił, że badając chwalebne karty historii naszego regionu i miasta Iwano-Frankiwska, Petro Arsenycz zrobił bardzo wiele, więc pamięć o nim pozostanie na zawsze. Podziękował merowi miasta R. Marcinkiwowi za wsparcie i ustanowienie tej tablicy – co będzie kontynuacją pamięci o nim i jego dziele wśród mieszkańców Iwano-Frankiwska. Podczas wieczoru wspomnień, poświęconego pamięci P. Arsenycza w Muzeum Czci Tarasa Szewczenki Domu Ludowego „Proświta”, przewodnicząca miejskiej „Proświty” M. Huczoł, która prowadziła wydarzenie, opowiedziała wiele ciekawostek o sławnym iwano-frankiwczaninie Petrze Arsenyczu jako proświcianinie. P. Arsenycz, po ukończeniu wydziału historycznego Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. Szewczenki, pracował w różnych latach w Iwano-Frankiwskim Instytucie Pedagogicznym, później w obwodowym muzeum krajoznawczym, Przykarpackim Uniwersytecie im. W. Stefanyka oraz w Iwano-Frankiwskim Teologiczno-Katechetycznym Instytucie Duchownym. Pod koniec lat 80. XX wieku P. Arsenycz stał się jednym z założycieli obwodowego i miejskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki „Proświta” oraz Towarzystwa Krajoznawców im. I. Franki. Jako deputowany rad obwodowej i miejskiej pierwszej demokratycznej kadencji pracował w komisjach ds. kultury i odrodzenia narodowego. Brał udział w zebraniach założycielskich „Memoriału” w Kijowie oraz Ludowego Ruchu Ukrainy. Był jednym z organizatorów i uczestnikiem Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Ukraińcy w Kanadzie”, Pierwszego Światowego Kongresu Hucułów oraz Międzynarodowej Konferencji Naukowej w ramach prac tego kongresu. Zatem swoją niestrudzoną działalnością P. Arsenycz wniósł znaczący osobisty wkład w odrodzenie narodowe Przykarpatia i Ukrainy. Gromadził rzadkie książki, czasopisma z końca XIX – początku XX wieku, dokumenty, pocztówki, fotografie i inne materiały z przeszłości Przykarpatia, o znanych, mało znanych i zapomnianych działaczach naszego regionu. Organizował wystawy z niezwykle ciekawych zbiorów fotografii, pocztówek, różnorodnych dokumentów dotyczących historii miast i wsi obwodu iwano-frankiwskiego oraz o znanych osobistościach Zachodniej Ukrainy i diaspory, materiałów folklorystyczno-etnograficznych z Huculszczyzny, Bojkowszczyzny, Pokucia, które odzwierciedlają koloryt narodowy. P. Arsenycz występował przeciwko niszczeniu zabytków historii i kultury, brał udział w odrodzeniu narodowym regionu i przeciwko rusyfikacji. Kierując działem naukowo-redakcyjnym przy obwodowym zarządzie kultury, dbał i wspierał wydawanie książek „O Hucułach i Huculszczyźnie”, „Działalność „Proświty” na Przykarpaciu”, „Sławne rodziny galicyjskie”, „Znani ludzie m. Iwano-Frankiwska”, „Działalność kulturalno-społeczna greckokatolickich księży Przykarpatia na przestrzeni 100 lat (1846–1946)”. Jako badacz P. Arsenycz opublikował dziesiątki książek i prawie tysiąc artykułów o mało znanych kartach historii i kultury naszego regionu, o Strzelcach Siczowych, ZURL w encyklopediach, czasopismach „Archiwy Ukrainy”, „Dzwin”, „Twórczość ludowa i etnografia”, „Ukraiński dziennik historyczny”, zbiorach itp. Przewodniczący obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki S. Wołkowiecki w swoim wystąpieniu poinformował, że to właśnie P. Arsenycz zaproponował mu objęcie funkcji przewodniczącego „Proświty” w 2003 r., a od 24.12.2005 r. do 05.12.2009 r. Petro Arsenycz był wybierany i pracował jako przewodniczący Iwano-Frankiwskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. P. Arsenycz znany jest z tego, że to on studiował materiały archiwalne, badał i publikował informacje o powiązaniach między represjonowanymi rodzinami i więźniami politycznymi Walentyna i Raisy Morozów, Wasyla Strilciwa, Oksany Popowycz, Bohdana Rebryka, Oresta Dyczkowskiego, Luby Łemyk, Opanasa i Darii Załychów, Petra i Myrosławy Antonowyczów, Olhy Duczymińskiej, Mychajła Zorija, różnymi gałęziami rodziny Stepana Bandery. Kochał życie, miał różnorodne, wieloaspektowe zainteresowania. Było to poznawanie historii rodzinnego kraju, działalność oświatowa skierowana na zachowanie naszej świadomości narodowej oraz kolekcjonowanie dawnych pocztówek, fotografii, przykładów oryginalnej sztuki ludowej. Zainicjował i stał się jednym z organizatorów stworzenia Muzeum Czci Ludowej Tarasowi Szewczence w obwodowym Domu Ludowym „Proświta”. U podstaw ekspozycji mu-
Tłumaczenie maszynowe
Iwan MAŁKOWYCZ, poeta, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Wielu ważnym rzeczom w swoim życiu zawdzięczam rodzonemu bratu mojej mamy – znanemu historykowi, etnografowi i kulturalnemu krzewicielowi oświaty na Przedkarpaciu, Petrowi Arsenyczowi. Właśnie dzięki niemu moje dzieciństwo było wypełnione nietrywialnymi książkami i niezwykle ciekawymi ludźmi – przeważnie naukowcami i dysydentami – od Tarasa Melnyczuka, Wałentyna Moroza, którego ZSRR potem „wymienił” w USA na jakiegoś swojego generała, po niezapomnianego kijowskiego profesora Andrija Ołeksandrowycza Biłeckiego z rodziną – wszyscy oni i wielu innych – w różnym czasie przyjeżdżali do nas na letnie wakacje czy na Boże Narodzenie, a ja potem gościłem u niektórych z nich. I wujek, i jego przyjaciele (przeważnie z Frankiwska) byli niezwykle inteligentnym, wesołym i pełnym radości życia towarzystwem (najlepszym, jakie kiedykolwiek widziałem), a ja, mały, nawet nie domyślałem się, że losy wielu z nich wiszą na włosku… Wujek nierzadko przyjeżdżał do Bereziwa, gdzie zawsze chodził z zeszytem i długopisem, zapisując opowieści od starszych ludzi. Był niedoścignionym starostą na moim weselu. Właśnie w jego iwano-frankiwskim mieszkaniu ja, 16-letni młodzieniec, poznałem genialnego Tarasa Melnyczuka, którego poetyckie rozmowy miały niemal decydujące znaczenie w moim życiu twórczym. Petro Arsenycz jako pierwszy z naszego rodu wytyczył „edukacyjną drogę” do Kijowa, kończąc wydział historyczny Kijowskiego Uniwersytetu im. T. Szewczenki. To, że znalazłem się w Kijowie – to również jego zasługa. Jego kijowscy przyjaciele stawali się moimi dobrymi opiekunami. Swego czasu zadedykowałem mu (wraz z dedykacją dla rodziców) swoją pierwszą książkę poetycką. Petro Arsenycz był duszą każdego towarzystwa. Wydawało się, że jego jasna życiowa energia nie skończy się nigdy. W dniu swoich 80. urodzin wraz z innymi protestującymi „zdobywał” janukowyczowską Obwodową Administrację Państwową w
Tłumaczenie maszynowe
Iryna HOŁOWAJ, wykładowczyni języka i literatury ukraińskiej w Wydzielonej Jednostce Strukturalnej OMFK KNU imienia Tarasa Szewczenki
Świat zbiegł się klinem na obronie tej ziemi, Nawet jeśli będzie coś po tym, nawet wtedy – Na innego już, chyba, Nigdy naprawdę nie będzie trzeba… Jaryna Czornohuz
Ostatni dzień maja. Piękny ciepły wieczór. Podół. Śpieszę do budynku PEN-klubu, bo chcę na własne oczy usłyszeć i zobaczyć wyjątkową obrończynię Sił Zbrojnych Ukrainy, która przeszła drogę od hospicjantów do piechoty morskiej, nie jeden rok mężnie broni Ukrainę z bronią w rękach, marzę by uściskać i podziękować Jarynie Czornohuz za jej męstwo i honor, człowieczeństwo i pryncypialność, natchnienie i obsesję. Jaryna Czornohuz – piękna dziewczyna z przyjemnym uśmiechem i niezwykle gorącym sercem. Poetka, bojowa medyczka i zwiadowczyni (140 Oddzielny Batalion Rozpoznawczy Piechoty Morskiej), współczesna ukraińska amazonka. Jaryna otrzymała pozwolenie na urlop, więc ma kilka dni, aby zaprezentować swoją nową książkę wierszy wolnych „[dasein: obrona obecności]”, która ujrzała światło dzienne dzięki wydawnictwu „Wichola” wiosną 2023 roku. To już druga książka Jaryny, pierwsza – „Jak wygina się wojenne koło” – poświęcona poległemu ukochanemu Mykole Soroczukowi o pseudonimie „Krasnyj”. Nowa książka również posiada dedykację: „Mojemu dziadkowi Ołehowi Czornohuzowi, Moim poległym towarzyszom, Piechurom morskim, „Perunowi” – Antonowi Hewakowi, „Skrypalowi” – Romanowi Barwince, „Achillesowi” – Władysławowi Martyniukowi, „Reksowi” – Ołehowi Kołomijcowi, „Kusto” – Wołodymyrowi Owczynnikowowi, Wszystkim, którzy zginęli w walce o Ukrainę Podczas rosyjskiej ludobójczej wojny 2014–2023 lat, która trwa do dziś”. Piękna i głęboka przedmowa doktora nauk filozoficznych Wachtanga Kabuładzego do zbioru Jaryny Czornohuz „[dasein: obrona obecności]”, który, powołując się na światowych filozofów Martina Heideggera, Hansa Gumbrechta, Jean-Paula Sartre’a, Karla Jaspersa, wyraźnie odkrywa znaczenie i filozofię rozumienia tytułu oraz istoty zbioru: „Jaryna Czornohuz broni naszej obecności nie tylko na polu walki. Jej poezja – to także obrona, obrona człowieczeństwa, przyjaźni, miłości, czułości, życia przed rosyjskim światem śmierci… Ale naprawdę bronimy nie tyle naszej fizycznej obecności w tym świecie, co sposobu naszej ludzkiej obecności, której główną właściwością jest wolność… Søren Kierkegaard twierdził, że chorobą śmierci jest zwykły stan człowieka. Wszyscy jesteśmy chorzy na śmierć. Lecz ta choroba dana nam jest tylko po to, aby jeszcze bardziej kochać życie. Zakochując się w życiu, pokonujesz śmierć w każdej chwili, ratujesz siebie od śmierci, ratujesz byt… Spotkaliśmy się z Jaryną w przyfrontowym ukraińskim mieście i usłyszałem od niej słowa, których nigdy nie zapomnę: „Nauczyliśmy się żyć w pokoju z wojną…” Właściwie, życie w pokoju z wojną, wieczne i nieśmiertelne wartości, wolność i siła ludzkiego ducha, głos sumienia i rozmowy na poziomie serca w decydującej dobie – te motywy są decydujące w nowym zbiorze wierszy wolnych, które dość niełatwo i między walkami, wojennymi zadaniami rodziła Jaryna, aby wyrazić światu głos w obronie naszej obecności na tej ziemi. mamy wybór bez wyboru a dlatego wciąż jesteśmy wolni chcę śpiewać, póki jeszcze mogę o wolności dla której wśród wieloletnich lat działań bojowych zdawałoby się – miejsca nie zostało [Nawiasy kwadratowe] „Poezja – to moja medytacja. Nie wszystkim bliska, daleko nie wszystkim zrozumiała, miejscami zbyt osobista, miejscami zbyt daleka i filozoficzna, ale w niej na pewno jest moja prawda o śmierci, miłości, granicy, na której dzieje się poznanie. Taki sobie trójkąt wojny”, – twierdzi Jaryna. Te teksty napisała w ciągu ostatnich półtora roku rotacji na froncie, znaczna część której przypadła na pełnoskalową wojnę. „W tym wyborze, – pisze Jaryna, – przemawiać będzie moja pamięć o Skadowsku i morskim wybrzeżu Chersońszczyzny, Siewierodoniecku i Mariupolu, wysokościach nad Nowoajdarem, drodze Bachmut – Lisiczańsk i wsiach po tamtej stronie Siwierskiego Dońca, rzeki, która stała się ukraińskim Styksem. I wszystkie one odczuwają się dla mnie jak jeszcze jedna mała ojczyzna, bo są przemierzone naszymi krokami wzdłuż i wszerz. Niektóre wolne i obronione, większość z nich – jeszcze należy wyzwolić”. Siwierski Doniec na początku mojego stulecia Stałeś się Styksem na którym rybaczą rybacy wiedzy historyka z dobraną w wystawie informacją, pokazując obecnym głębię i prawdziwość duszy, losu, talentu, twórczego dorobku Łarysy Petriwny Kosacz. 20 oddzielnych standów jaskrawego ekskursu w życiową i twórczą drogę Łesi Ukrainki cudownie dopełnili utalentowani recytatorzy – wychowankowie miejskich gimnazjum i Domu Dziecięcej Twórczości, których słowem Łesi zgromadziła pedagog Switłana Dołynna. I, oczywiście, wystawa książkowa utworów Łesi Ukrainki, przygotowana przez kierowniczkę Nowodniestrowskiej biblioteki Ludmyłę Midryhan. Ta wystawa w Nowodniestrowskim miejskim muzeum historycznym stała się możliwa dzięki współpracy z kuratorem Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Na-
I w którym leżą pociski, które nie doleciały Do jednego z twoich brzegów Na wodzie twojej płyną kaczki Ponad wodą twoją latają uzbrojone ptaki z metalu Na twoich brzegach Doniec między wilkami a wieprzami Śpią zaniemiałe łuski od granatników… [Siwerski Doniec] Poezje Jaryny Czornohuz to swoiste listy z frontu, listy z pierwszej linii, gdzie nie znajdziesz opisu działań bojowych czy wykazu wyzwolonych terytoriów. To listy o bólu po stracie poległych towarzyszy broni i towarzyszek, listy o byciu na wojnie tu i teraz, o uświadomieniu i przyjęciu własnego wyboru, by pójść walczyć, listy o tym, jak będzie wyglądał świat po całym tym bólu, który rozrywa od wewnątrz. Listy o tym, jak wygląda obrona twojej obecności na tym świecie. każda z nas w mroku idzie sama dopóki każda z nas nie pojmie że oparcia szukać nie było nigdy podstaw – wszystkie ramiona zbyt słabe dla serca które bije w tobie dla głosu który mówi w tobie o miłości której już zapomniano szukać dla miłości która stała się znakiem miłość do swego i miłość za swoje w nią nie wierzą choć na tym świecie ona podobna do słońca bardziej niż cokolwiek [Zbyt czerwona plama] Rozmowa z Jaryną Czornohuz podczas prezentacji, którą moderowała ukraińska literaturoznawczyni, doktor filozofii w dziedzinie literaturoznawstwa, wykładowczyni NaUKMA Tetiana Oharkowa, była szczera i treściwa, każde słowo wyważone i przeżyte. Oto co zapadło mi w pamięć z dialogów z Jaryną jako posmak: Poezja to poszukiwanie prawdy. Siłą nigdy nie piszę. Poezja dla mnie to poszukiwanie prawdy, medytacja; Tylko ból mówi Prawdę w naszych warunkach i nie można na niego zamykać oczu… Dla mnie najgorsze jest zapomnienie; Wojna przywraca zrozumienie wartości życia; Postanowiłam wstąpić w szeregi Sił Zbrojnych Ukrainy po stracie ukochanej Osoby – Mykoły Soroczuka; Bliska mi jest filozofia kordocentryzmu, w mojej poezji jest wiele obrazów i metafor związanych ze słowem Serce: „serce może być naganem”, „rzucić serce o podłogę”, „wszystkie ramiona zbyt słabe dla serca, które bije w tobie”; Bliska mi jest mitopoetyka, skrzyżowana z walką, intelektualna, którą staram się przemawiać do świata… Poezje Jaryny Czornohuz czekają na przemyślenie, studiowanie i przeczytanie. Nowy zbiór wierszy wolnych jest tak samo unikalny, niepowtarzalny i prawdziwy, jak postawa życiowa i czyny, codzienna praca na polu walki Jaryny Czornohuz. Największe wrażenie emocjonalne wywarła na mnie osobiście poezja „[Monolog]”, w której szczerze brzmią słowa o przeznaczeniu i misji Poety w rozumieniu Jaryny: Natalią Słobożaniną oraz przy wsparciu administracji Dniestrowskiej Elektrowni Wodnej i komitetu związkowego stacji. Natalia Krymniak szczerze podziękowała dyrektorowi filii Wasylowi Subocie oraz przewodniczącej związku zawodowego Ludmile Manyliak za wsparcie działalności muzealnej. – Wystawa „(Nie)znana Łesia Ukrainka. Powrót” będzie czynna do połowy czerwca – podkreśliła pani Natalia, – więc zapraszam do odwiedzenia jej wszystkich, którzy mają pragnienie bliżej poznać życie i twórczość wielkiej poetki, wszystkich, którzy chcą poznawać znanych Ukraińców i przez pryzmat ich życia – także historię naszej Ukrainy. A jeszcze wszyscy jesteśmy dumni z jasnego przykładu światowego uznania naszej sławnej Łesi, którym stało się wsparcie Ukrainy przez niezrównaną Catherine Deneuve: ona już dwukrotnie na cały świat Chciałabym pisać wiersze gdzie w każdym wersie byłoby ukryte przynajmniej słońce morze i pustynię a potem świt pośród mroźnego stepu… . . . . . . . . . . . chciałabym współbrzmieć w tym co napisane z Owidiuszem i Borgesem . . . . . . . . . . . . . ale urodziłam się pośród narodu który od setek lat prowadzi obronę przed sześciokrotnie większym wrogiem… . . . . . . . . . . . . . a dlatego płaczę w swoich wierszach płaczę na grobach swoich towarzyszek i towarzyszy broni płaczę na ruinach naszych zniszczonych przez Rosjan miast… . . . . . . . . . . . . . mój naród płacze na grobach od stuleci i ja płaczę i jedyne co mogę zrobić oprócz płaczu – wziąć do ręki automat już dawno to zrobiłam-bo poeci w tym kraju słyszą wojny jako pierwsi… . . . . . . . . . . . . . nawet kiedy zapominamy nasze prawdziwe imię i język nigdy nigdy nigdy nie tracimy wiary w nasze piękno i siłę w wolę a dlatego nawet zostawszy pod całunem popiołu – nie poddajemy się wygląda na to że to jest dar mojego narodu. [Monolog] Chcę podziękować wydawnictwu „Wichola” za to, że wsparło Jarynę w jej dążeniu do powiedzenia światu o wojnie, życiu i walce… Szczególny szacunek dla ukraińskiego PEN Clubu za gościnność i ciepłą, treściwą aurę spotkania z poetką. Piszę te słowa z nadzieją, że ktoś koniecznie kupi tę książkę i wesprze naszą obrończynię. Chcę życzyć Jarynie Bożej ochrony, anioła stróża w realizacji najwyższego przeznaczenia – bronienia obecności Ukrainy i Ukraińców na swojej odwiecznej ziemi. Dziękuję… deklamowała wiersz Łesi Ukrainki „Nadzieja” po francusku! Do dziś poruszają wersy, które przyszła poetka w wieku 9 lat zadedykowała ciotce Olenie Kosacz, którą za poglądy polityczne wysłano na zesłanie. Otwarcie wystawy zakończyło się dedykacją dla naszej genialnej Łesi autorstwa nowodniestrowskiej poetki Hałyny Melnyk. Los i słowo Łesi Ukrainki w szczególny sposób odbijały się echem w wypalonej wojną teraźniejszości, dodając wiary w naszych obrońców, w nasz ukraiński naród, naszą prawdę i Zwycięstwo. Inna HONCZAR, m. Nowodniestrowsk, obwód czerniowiecki
Tłumaczenie maszynowe
– Przychodzę do Ciebie, Nieujarzmiona, i uczę się niezłomności przez łzy, i codziennie walczyć z bólem pośród cienia zazdrości i gróźb! – tymi słowami, poświęconymi sławnej córce Ukrainy, wystawę w Nowodniestrzańskim Miejskim Muzeum Historycznym otworzyła poetka Inna Honczar. Niezwykle treściwą, a zarazem łatwą w odbiorze i pięknie zilustrowaną wystawę objazdową „(Nie)znana Lesia Ukrainka. Powrót”, udostępnioną przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, ciekawie przedstawiła dyrektorka muzeum Natalia Krymniak. Natalia Iwaniwna umiejętnie połączyła fachowe
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...krewnych. To 10 malowniczych dzieł, wśród których są pejzaże, martwe natury i ostatni autoportret z 1966 roku. A do tego pięć oprawionych arkuszy rysunków, które są szkicami do przyszłych dzieł. Ostatnio były wystawiane 20 lat temu w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy. A przed tą wystawą ja je na nowo oprawiłem. Spośród wszystkich wystaw Illi Nisanowicza ta jest najnowocześniejsza pod względem poligraficznej prezentacji. Prawnuczka malarza Alina Mezul przygotowała filozoficzny plakat i interesujący kolaż, na którym krótko przedstawiła twórczą biografię swojego pradziadka. A ponadto Alina w 2014 roku napisała gruntowną pracę dyplomową „Pedagogiczna i twórcza działalność Illi Sztilmana”. Zaprezentowano także artykuły badaczy twórczości artysty. Wśród nich – Ija Ogijewska, która starała się wydać album o artyście. Niestety, jej się to nie udało. Również publikacje Ludmyły Kowalskiej, Haliny Skliarenko, Oleny Som-Serdiukowej. Na wystawie po raz pierwszy eksponowane jest dzieło Illi Sztilmana „Lato. Ogród”, które zostało namalowane 60 lat temu w Kanewie. Obecnie ten obraz przechowywany jest w rodzinie brata Illi, Lwa. Początkowo praca wydawała się ciemna, ale kiedy my z córką zdjęliśmy szkło, pod którym była przechowywana, zobaczyliśmy, że jest dość jasna. Babcia opowiadała, że mój dziadek przyjaźnił się z Ołeksandrem Dowżenką. Obaj artyści na swój sposób kochali temat ogrodu. Ogród przewija się przez filmy Ołeksandra Petrowycza i płótna Illi Nisanowicza. Kolejna wystawa Illi Sztilmana zaplanowana jest na listopad w Narodowej Akademii Sztuki Plastycznej i Architektury Ukrainy. Do tych prac, które eksponujemy obecnie, planujemy dodać jeszcze 10 obrazów z zasobów Akademii, być może uda nam się coś jeszcze odnaleźć. NAOMA była dla niego rodzinnym domem. Pracował tu nie tylko, ale także przez kilka lat mieszkał wraz z rodziną.
W artykule wykorzystano materiały publikacji Ludmyły Kowalskiej o uczuciach i barwnej palecie. Obecnie, w czasie podstępnej wojny Rosji przeciwko Ukrainie, międzynarodową spójność i współpracę we wszystkich dziedzinach, w tym w kulturze, szczególnie ważne – podkreślili organizatorzy młodzieżowego konkursu. Podobnie jak w ubiegłym roku, temat wojny pozostaje dla uczestników niezwykle aktualny. Jednak w przeciwieństwie do wcześniejszych prac, w których odtwarzano ból i grozę wojny, obecne utwory ukazują nadzieję i niezachwianą wiarę w nasze Zwycięstwo. Warto zauważyć, że w tym roku uczestnicy festiwalu mogą zaprezentować swoje prace od razu na trzech wystawach: w Ukrainie, Czarnogórze i Korei Południowej. Wystawa w stolicy Ukrainy potrwa do 12 czerwca.
Przygotował Heorhij Łuk’janczuk
Tłumaczenie maszynowe
W Muzeum Szolema Alejchema, które jest częścią Muzeum Historii Miasta Kijowa, prezentowana jest wystawa dzieł znanego ukraińskiego artysty i pedagoga Illi Sztilmana (1902–1966), na której przedstawiono prace twórcy, powstałe w różnych latach. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie udostępnił Eduard MEŻUŁ
Twórczość Illi Sztilmana należy już do historii ukraińskiej sztuki ubiegłego wieku i z pewnością można stwierdzić, że artysta wpisał w nią jedne z najbardziej lirycznych stron. Jego pracą dyplomową był obraz „Muzycy na żydowskim weselu”. Jednak prawdziwym powołaniem I. Sztilmana przez całe życie było malarstwo pejzażowe. Miłość do niego odziedziczył zapewne po swoich nauczycielach: M. Buraczku, L. Kramarence, F. Kryczewskim, studiując w Ukraińskiej Akademii Sztuki (lata 1920–1927). Samodzielna droga twórcza artysty rozpoczęła się na przełomie lat 20. i 30. XX wieku, kiedy presja ideologiczna na kulturę rosła z roku na rok. W latach 1936–1937 stworzył 11 pejzaży, połączonych w serię „Dniepr przyodziewa się w granit”. Sukces odniosła kolejna seria wiejskich pejzaży „Wieś nad Dnieprem”, namalowanych w Kaniowie i Chodorowie. Od 1933 roku rozpoczęła się działalność pedagogiczna Illi Sztilmana w Kijowskim Instytucie Artystycznym. Od lipca 1940 do sierpnia 1944 roku był dyrektorem instytutu. Kiedy latem 1941 roku nad Kijowem zawisło zagrożenie okupacją, to właśnie dyrektor zorganizował ewakuację instytutu najpierw z Kijowa, a później z Charkowa do Samarkandy. Kiedy I. Sztilman ratował instytut, nie w głowie mu były własne obrazy. Wszystkie one zginęły w pokoju mieszkania komunalnego przy ulicy Proriznej, gdzie przed wojną artysta mieszkał z rodziną. Jedyny ocalały utwór „Pejzaż miejski” z 1936 roku daje wyobrażenie o malarstwie twórcy w latach 30. XX wieku. W obrazie dość wyczuwalna jest maniera impresjonistyczna, charakterystyczna dla twórczości jego nauczycieli i kręgu tych artystów, którzy pod koniec lat 20. stworzyli artystyczne Zrzeszenie Współczesnych Artystów Ukrainy, do którego do 1932 roku należał także Sztilman. W Samarkandzie artysta stanął na czele Ukraińskiego Oddziału Moskiewskiego Instytutu Artystycznego. Pracował nad tym, aby zachować zespół studentów i wykładowców, zachować ukraińską uczelnię, zorganizować w latach wojny jej pracę tak, aby już pod koniec 1942 roku możliwe stało się przeprowadzenie pierwszego rozdania dyplomów studentom. Dla twórczości I. Sztilmana z tamtych lat charakterystyczne są skromne, jakby przycichłe pejzaże, z których widać, jak uważnie wpatrywał się artysta w nowy dla niego świat, jak przenikliwie odczuwał przyrodę Azji Środkowej. O swoich planach na 1946 rok pisał, że chce stworzyć serię 15 obrazów poświęconych Kijowowi. Artysta miał zamiar pokazać Kijów latem – wesoły, z tłumem na ulicach, Kijów zimą, pokryty śniegiem, Kijów w słoneczny dzień, w deszczu i mgle. Plany te zrealizował w kolejnych latach w licznych pejzażach miejskich, które bezbłędnie rozpoznaje się po sile i subtelności poetyckiego postrzegania swoistego piękna rodzinnego miasta w jego intymno-lirycznych i epickich obrazach. Artystę szczególnie przyciągały krajobrazy z szerokimi horyzontami, nieogarnionymi dalami, które dawały poczucie wielkości Ukrainy, a wśród nich – motywy bezkresnego pola z dojrzałym zbożem, tak dla nas typowe i przekonujące. W jego wiejskich pejzażach Kaniowa, Chodorowa, Siedniowa, w ich codzienności zawsze obecne jest objawienie artysty, oddanego światu swoich obrazów. W latach 1947–1964 Illa Sztilman pracował jako profesor Kijowskiego Państwowego Instytutu Artystycznego, przez wiele lat kierował pracownią malarstwa pejzażowego. Jako człowieka charakteryzowały go miłość do ludzi i otaczającego świata, inteligencja, mądrość, otwartość i bezpośredniość, życiowa wytrwałość oraz wielkie poczucie odpowiedzialności za sprawę, której służył. Ogromny autorytet moralny artysty był niezaprzeczalny wśród współczesnych, a generacja jego dawnych uczniów wspomina go z głębokim szacunkiem i miłością. Wymagający wobec siebie artysta nie miał żadnej wystawy indywidualnej, chociaż na wystawach indywidualnych występował z licznymi pracami. – Mój dziadek miał silnego ducha, ale chore serce. Odszedł z życia w wieku 63 lat – zaznaczył kurator wystawy, artysta i pedagog Eduard Meżuł. – Miałem wtedy zaledwie sześć lat, jednak pozostały mi dobre wspomnienia związane z Kaniowem, gdzie dziadek był kierownikiem letniej praktyki artystycznej. Potem – Puszcza-Wodyca, pejzaże związane z Kijowem. Kiedy tworzył szkice, zabierał mnie ze sobą. Zapamiętałem, jak artystyczna platforma. Nowe pokolenie młodych twórców niesie swoją wizję w formacie międzynarodowej komunikacji, która zapoznaje ich z kulturą nawzajem, rozwija wzajemne zrozumienie i przyjaźń między narodami. Utwory konkursowiczów oceniało profesjonalne jury artystyczne, składające się ze znanych artystów, rzeźbiarzy i działaczy kultury z 12 krajów, które wyłoniło zwycięzców tegorocznego festiwalu utworów młodych twórców. Zdaniem organizatorów projektu, oceniając utwory obdarzonej twórczo młodzieży, uznani artyści i działacze kulturalni światowej społeczności artystycznej określają przyszłe aktualne tendencje oraz dalszy rozwój kultury i sztuki. Tematyka prac młodych twórców jest niezwykle różnorodna, a same utwory zachwycają swoją szczerością dziadek robił szkice, przygotowywał wielką serię kijowskich pejzaży. Niektóre z tych szkiców oprawiłem na nową wystawę. Ogółem jest to już szósta wystawa prac Illi Sztilmana. Pierwsza odbyła się w 1970 roku. Była to wystawa dwóch rektorów Akademii, którzy niedawno odeszli z życia – mojego dziadka i znanego grafika Ołeksandra Paszczenki. Kolejną wystawę w 1982 roku poświęcono 80-leciu Illi Sztilmana. Odbyła się ona w Narodowym Muzeum Sztuki. Na otwarciu występowali Tetiana Jabłońska, Mykoła Hłuszczenko, Serhij Jerżykowski oraz inni wybitni artyści. O otwarciu wystawy w 1992 roku, która odbyła się już w niepodległej Ukrainie, zachowało się nagranie wideo. Wielką wystawę poświęcono stuleciu artysty. Na jej przeprowadzenie wydzielono trzy sale wystawowe Narodowego Muzeum Sztuki. Wśród zaprezentowanych prac – „Złota niwa”, która już od 30 lat przechowywana jest w Biurze Prezydenta Ukrainy. Ten obraz został namalowany w Horenczach w 1950 roku. W 2012 roku odbyła się wystawa w Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy, w której przepracował ponad trzydzieści lat. A przez cztery ciężkie lata kierował Akademią. Szósta wystawa jest niewielka pod względem objętości, ale kameralna, duszna. Odbywa się w Muzeum Szolema Alejchema i nie jest to przypadkowe. Ojciec Illi – Nisan, wspaniały rzeźbiarz w drewnie, w 1900 roku wraz z rodziną przeprowadził się do Kijowa. Wcześniej mieszkał w Perejasławiu, gdzie mieszkał Szolem Alejchem. O ile mi wiadomo, byli dalekimi krewnymi. Przeprowadzenie wystawy właśnie w tym muzeum zaproponowała mi jego dyrektorka Iryna Kłymowa. Od pomysłu do wcielenia w życie minęło sporo czasu. Wtedy jeszcze żył mój wujek Onysym, młodszy syn artysty, który opiekował się jego twórczością. Odszedł z życia w ubiegłym roku. Od tamtej pory twórczością dziadka opiekuję się ja jako starszy wnuk. Bywałem już wcześniej w Muzeum Szolema Alejchema, widziałem, jaka duszna atmosfera tam panuje. Oprócz stałej ekspozycji, organizowane są tam wystawy, odbywają się koncerty, wieczory literackie. Muzeum żyje aktywnym życiem twórczym. W związku ze stanem wojennym u nas, niestety, nie ma dostępu do głównego funduszu przechowywania prac Illi Sztilmana w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy, gdzie znajduje się 45 jego obrazów. Dlatego tym razem zaprezentowano prace z prywatnych kolekcji naszych kijow-
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w Muzeum-Warsztacie Iwana Kawaleridze na Andrijiwskim Uzwozie odbyło się uroczyste otwarcie wystawy laureatów VI Międzynarodowego Festiwalu Sztuki MALUJ.UA. W ekspozycji zaprezentowano prace 70 młodych utalentowanych malarzy i rzeźbiarzy w wieku 5–25 lat z siedmiu krajów świata: Ukrainy, Kanady, Czarnogóry, Azerbejdżanu, Niemiec, Szwecji i Stanów Zjednoczonych. Festiwal organizowany jest przez Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Stosunków Międzynarodowych ADRUM, firmę STUDIORAR pod patronatem Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy oraz kijowskich władz miejskich. Według słów organizatorki i kuratorki projektu Tetiany Kołisniczenko, międzynarodowy festiwal MALUJ.UA został zapoczątkowany kilka lat temu jako międzynarodowy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...sięgnąć, z jednej strony, do minimalizmu, a z drugiej – dodać tajemniczości. Staraliśmy się pokazać, że miłość nie umiera. Niestety, nie udało się uszyć nowych kostiumów, dobieraliśmy je z tego, co było dostępne w Operowym Studiu. Uszyto kostium tylko dla Wakchantki. Ma ona szczególny strój, jakby z marmuru. W operze chodzi o czarodziejskie sny. Bohaterowie z portretów ożywają. A aby podkreślić wrażenie, że akcja dzieje się we śnie, postanowiłam dodać balet. Uważam nową inscenizację za prawdziwy przełom, ponieważ od 2017 roku w Operowym Studiu praktycznie nic nowego nie wystawiano. Opera była już pokazywana dwukrotnie. Mamy nadzieję, że od jesieni wejdzie ona do stałego repertuaru. Mam plany, aby w jeden wieczór pokazywać dwie opery. Myślę, że będzie to również ukraińska klasyka. Prowadzimy rozmowy z dwoma miastami Ukrainy, do których chcemy zawieźć tę operę, aby o twórczości Mykoły Łysenki wiedziało więcej Ukraińców. – Wystawienie opery „Nokturn” ma wielkie znaczenie kulturologiczne – zauważył zasłużony działacz sztuki Ukrainy Petro Ilczenko. – Wcześniej często wystawiali ją studenci. Wspaniale, że wrócono do tej opery. Moim zdaniem jest to piękna, wyrazista muzyka, w tej melodii żyje miłość. W operze są duety, numery taneczno-plastyczne. Widz odbiera ją pozytywnie, czuje atmosferę inscenizacji. Dobre wypełnienie świetlne. Choć być może trochę brakuje przejścia do snu, ponieważ to historia, która się przyśniła. „Nokturn” to opera modernistyczna, austriacki modern (secesja). Dzięki niej Łysenko wszedł na nowy poziom estetyczny. Ta opera dobrze charakteryzuje kompozytora z różnych stron: wcześniej były opery obyczajowe i heroiczne, a tutaj – modern. Myślę, że warto wystawić operę lwowskiego kompozytora Bohdana Wachnianyna „Kupało”. Ciekawie spojrzeć na to dzieło po 100 latach od napisania. Przy okazji, pojawia się tu temat krymskotatarski. A jeszcze chciałabym wystawić „Złoty obręcz” Borysa Łatoszynśkiego. Trzeba też przyjrzeć się kameralnym operom naszych kompozytorów. Zasługuje na uwagę inicjatywa Odeskiej Opery Narodowej, która zamówiła u kompozytora Ołeksandra Rodina napisanie opery „Katarzyna”. Aktualnie zabrzmiałaby też opera Julija Mejtusa „Skradzione szczęście”, która niezmiennie obecna jest w repertuarze Lwowskiej Opery Narodowej. A także „Setnik” Mychajła Werykiwskiego. Choć te utwory, moim zdaniem, wymagają redakcji. Nie mogę nie wspomnieć także o Witaliju Kyrejku, zwłaszcza o jego operze „W niedzielę rano…”. Można powiedzieć, że Ukraina jest państwem operowym.
Tłumaczenie maszynowe
Studio Operowe Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy (NAMU) niedawno zwróciło się ku klasyce: artystka ludowa Ukrainy Iryna Dać wystawiła operę Mykoły Łysenki „Nokturn”. Eduard OWACZARENKO Zdjęcie Mykoły HAMKAŁA To ostatnia opera Mykoły Witalijowycza, stworzona w 1912 roku i po raz pierwszy wykonana już po śmierci kompozytora przez Kijowski Teatr Miejski. Libretto napisała bratanica kompozytora Ludmyła Mychajliwna Staryćka-Czerniachiwska, córka dawnego przyjaciela Łysenki – Mychajła Staryćkiego. Mykoła Łysenko odstąpił w tej operze od tematyki patriotycznej i folkloru, wybierając współczesną fabułę, w której pieśń ludowa oraz pieśń epoki romantyzmu kontrastują jako reprezentanci przeszłości i teraźniejszości. Opera weszła do repertuaru ukraińskich teatrów. Tak, w 1927 roku wystawiono ją w Odessie, a w latach 30. XX wieku transmitowano przez radio we Lwowie. Jednak obecnie ten utwór jest mało znany ukraińskim słuchaczom. – To nie jest moje pierwsze zwrócenie się ku ukraińskiemu dziedzictwu muzycznemu – opowiedziała Iryna Dać. – Razem ze swoim mężem Mykołą Hamkałem wystawiałam w Narodowej Filharmonii Ukrainy operę Łewka Kołoduba „Poeta” na 190-lecie urodzin Tarasa Szewczenki. „Nokturn” wybrałam do wystawienia z kilku powodów. Jest to opera dostępna dla wykonania przez śpiewaków, którzy dopiero zaczynają swoją drogę twórczą. A Studio Operowe NAMU to swoista pracownia, gdzie młodzi wykonawcy doskonalą swoje umiejętności twórcze i stają się śpiewakami operowymi. Dlatego do repertuaru bierzemy opery, które może wykonać większość studentów. Właśnie dlatego w 2017 roku wystawiłam w Studiu Operowym operę Verdiego „Rigoletto”. Tym razem chciałam wystawić właśnie operę ukraińską. Ale nie mogliśmy wziąć na przykład „Tarasa Bulbę”, ponieważ jest to zbyt wielka inscenizacja, po prostu byśmy jej nie udźwignęli. Do tego jest tam skomplikowana partytura, której nie wszyscy studenci mogliby sprostać. Dzisiaj wielu mówi o Mykole Łysence, ale niestety nikt go nie wystawia. To przykre. A ja przygotowałam wielki koncert na jubileusz kompozytora, stale pracuję z twórczością Mykoły Łysenki, przyjaźnię się z praprawnukiem kompozytora – dyrygentem. Wybrałam tę inscenizację również po to, aby ludzie zobaczyli na scenie coś pozytywnego, dla podniesienia na duchu. Próby zaczęły się we wrześniu, chcieliśmy zrobić premierę przed końcem roku. Wszak w 2022 roku był jubileusz Mykoły Łysenki. Ale nie zdążyliśmy. Prowadzenie prób nie było łatwe. Trudno było zebrać studentów: ktoś wyjechał z Kijowa, a ktoś – z Ukrainy. Do tego początkowo nie mieliśmy nawet minimalnego finansowania. Z czasem kierownictwo Akademii, w szczególności nasz rektor Maksym Tymoszenko, zrozumiało ważność projektu i wydzieliło fundusze na inscenizację. W operze grają studenci. Jedynie Służąca to solistka studia operowego Maryna Morozowa. Dla niej to nowe doświadczenie – tym razem Maryna grała rolę dramatyczną, a nie śpiewała. Kateryna Jasenczuk wykonywała partię Panny. Równolegle z nauką pracuje w Narodowej Operetce Ukrainy. Moim zdaniem młoda artystka pięknie przedstawiła tę postać. Artem Kurinnyj, który śpiewał partię Oficera, wcześniej uczył się w Konserwatorium Charkowskim, a z początkiem pełnoskalowej inwazji przeniósł się do Kijowa. Dla chłopaka było nie lada wydarzeniem wyjście na premierę na stołecznej scenie. Aby wesprzeć syna, na spektakl przyjechała jego mama z Charkowa, która wyznała, że była szczęśliwa, widząc syna w tej roli. Świerszcze śpiewały studentki Karina Kurbanowa i Marija Busłenko, a rolę Bachantki wykonywała Karina Pohosian. Szczególnie miło, że do projektu dołączył nasz chórmistrz Dmytro Krawczenko, który brał udział w działaniach wojennych. Pod koniec spektaklu wychodzi na scenę w mundurze wojskowym. To niby więź między przeszłością a teraźniejszością. Z artystką-scenografką Ołeną Kucą-Czapenko zaczęliśmy pracować nad inscenizacją we wrześniu. W dekoracjach dążyliśmy do
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, r/r UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedział: Mańko Anatolij Ołeksijowycz — 500 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK. Dział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55. Redaktorka literacka Hałyna DACIUK. Korektorka Ołena HŁUSZKO. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Odpowiedzialny za wydanie Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe