Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

ŚMIERĆ JEDNEGO CZŁOWIEKA — TO TRAGEDIA, A ŚMIERĆ MILIONÓW — STATYSTYKA

Слово Просвіти, №24 за 2004 рік

Jak utrzymywała potęgę Cesarstwo Rzymskie? Za pomocą strachu. Imperator wprowadził coś w rodzaju prawa — sporządzania specjalnych list obywateli. Plebejusze faktycznie nie mieli praw obywatelskich. Jednak każdy z przedstawicieli plebsu miał prawo donosić na kogo tylko chciał. Od czasu do czasu wywoływano na plac tych, którzy znajdowali się na tych listach. Egzekucje wykonywano publicznie. Taka była profilaktyka społeczeństwa. (Z historii Starożytnego Rzymu) Trzymam w rękach książkę, o której można by napisać krótko, jak w adnotacji: “Ta książka naświetla tragiczną kartę naszej historii — masowe represje wobec ukraińskich edukatorów” (1929—1941). Okazuje się, że nie tylko wobec nauczycieli szkół ogólnokształcących (w tym — mniejszości narodowych, zwłaszcza Niemców), ale także wobec naukowców, profesorów i wykładowców uczelni wyższych, pracowników ludowych wydziałów oświaty. A nawet wychowawców przedszkoli. Wszystko to działo się na Ukrainie od końca lat 20. do 1941 roku i później — do 1953 roku, ale już nie w takiej skali. Czytać to, o czym opowiedzieli nam autorzy, jest strasznie i pouczająco: “Straszna historia zagłady wielkiej rodziny dynastii edukatorów Kruszelnickich. Wszyscy oni zostali zrehabilitowani, ale nikt nie pozostawił po sobie pokolenia. Ich ród został utracony na zawsze. W 1923 roku władza uruchomiła mechanizm ukrainizacji. Edukatorów, pracowników kultury radziecka Ukraina zapraszała do powrotu z zagranicy, by pomogli młodemu krajowi. Tak intelektualnie wspaniała rodzina: ojciec — znany pisarz, trzech synów — pedagogów z Wiednia i Pragi, córka — przyszła lekarka, uwierzywszy w radziecką propagandę, powrócili do Charkowa na początku lat 30. Organy karne aresztowały wszystkich. Kruszelniccy nie przyznali się do winy. Przed egzekucją najmłodszy syn, Bohdan, zdążył krzyknąć: “No cóż ty, ojcze, narobiłeś? Przecież my ci uwierzyliśmy!” To był czas załamania imperium rosyjskiego i ustanawiania imperium radzieckiego. Szkice biograficzne napisali uczeni-badacze Wasyl Maroczko (Ukraina) oraz Götz Hillig (Niemcy). Podstawą stały się materiały spraw archiwalno-kryminalnych represjonowanych pedagogów (średniego szczebla inteligencji), czasopism z lat 30., dokumenty służbowe z ukraińskich i zagranicznych archiwów. Wystarczająco umęczywszy swoje ofiary (a te nie wiedziały, za co, wszystkim pisano: “wróg ludu”), kaci “niszczyli ich z entuzjazmem w imieniu robotników i chłopów”. Po pięciu — siedmiu latach wykonawców również rozstrzelają w imieniu tych samych chłopów i robotników. Nie ma liczby edukatorów, którzy zginęli w tych satanistycznych czystkach. A jak ucierpiał puli genowy kraju!.. Zniszczyli najlepszych. Podobnego w skali łajdactwa ludzkość nie znała. To druga po wielkim głodzie katastrofa na Ukrainie — zaplanowana przez bolszewików jako kontynuacja pierwszej. Szanowny czytelniku! Przejrzyj tę książkę, a poczujesz powiew historii, której dotąd nie znałeś. Coś zmieni się w twoim myśleniu, w postrzeganiu świata w ogóle. I, być może, jak nigdy dotąd, zastanowisz się, co to znaczy — brać na siebie odpowiedzialność za swoje czyny, za swoje słowa. Jest nadzieja, by wierzyć, że tak, jak było wczoraj i przedwczoraj, już nigdy nie będzie. Wszak nastało trzecie tysiąclecie i jesteśmy zobowiązani byliśmy czegoś nauczyć. JĘZYKIEM DOKUMENTÓW Kraj był oplątany “donosicielami” z wojowniczymi wezwaniami do karania nauczycieli. W młodzieżowych gazetach (“Lenińska zmiana”) występowali nawet młodzi ogrodnicy. W gazetach każdego obwodu codziennie pojawiały się setki nazwisk pedagogów “nacjonalistycznego ogona”, “trockistowskiego”, “eserowskiego”, “mienszewickiego”. Bez dowodów wieszano im także takie etykiety: “nosiciel obumierania szkoły”, “ulubieńcy wrogów ludu”. Burżuazyjnych nacjonalistów w latach trzydziestych znaleziono w szkołach średnich Kijowa — nr 2, 5, 20, 21, 22, 53, 65, 153. A były przecież inne miasta i wsie. Pierwszego września 1937 roku nie rozpoczęto roku szkolnego w setkach szkół Ukrainy. W 1933 roku rok szkolny na Ukrainie w szkołach wiejskich w ogóle się nie rozpoczął. Zmarły z głodu praktycznie wszystkie dzieci, zmarli też wiejscy nauczyciele. A ci nieliczni, którzy ocaleli, zostali represjonowani. W latach 1936—1937 masowe rozstrzeliwania organizowano na “znaczące daty” — na przykład na 20-lecie Października czy na dzień stalinowskiej Konstytucji. A jeszcze wcześniej na Sołowkach — na 10-lecie Października. Terror na Ukrainie wyróżniał się szczególnym okrucieństwem i skalą. Oto tylko niektóre wezwania ówczesnych gazet: — “Naroświta — przytułek dla wrogów”; — “Przyjrzyj się swoim towarzyszom, czy nie ma wśród nich wrogów”; — “Rozgromiliśmy nacjonal-faszystów i teraz ich dobijamy”; — “Nacjonalistyczny ogon w szkołach Donbasu”; — “Jeśli wróg się nie poddaje, — niszczą go!” W latach 30. w prasie — tylko wojownicza leksyka, terminy o charakterze obelżywym. Stalinowska gilotyna była bezlitosna. Oto jeden z tysięcy faktów. Ludowy Komisariat Oświaty (LKO), do kierowania którym dopiero co przystąpił Wołodymyr Zatoński, podaje dane o pierwszej fali “czystki” w jego urzędzie: “Z aparatu LKO oczyszczono nacjonalistycznych wrogich elementów 200 osób. Na początku 1928 roku w Narkomoście naliczano 202 pracowników”. Zatem z 202 — 200 to tak zwani “wrogowie ludu”. Od wiejskich nauczycieli wymagano walki z “kułackimi nastrojami”, wychowywania uczniów tak, aby ci zanieśli do rodziny zapał walki z kontrrewolucją. A jeszcze od nauczycieli wymagano internacjonalizacji szkoły, kultury, sztuki, nauki, społeczeństwa. A narzucanie w ukraińskich szkołach równoległych rosyjskich klas dało dziwne “filologiczne skrzyżowanie” — powstały grupy społeczne radzieckich “surżykomanów”. Nazywano to “teorią masowej gwary dla proletariatu”. Trzeba powiedzieć, że nie całą ukraińską inteligencję stracono na wyrok “trójek”. Wielu poddawano nieludzkim fizycznym lub moralno-psychologicznym torturom. Według tego komunistyczno-bolszewickiego scenariusza zniszczono miliony edukatorów. Autorzy Maroczko i Hillig nie zdołali podać liczby: “Niech kontynuują poszukiwania inni. Po ludzku niewiarygodnie ciężko jest nawet dotykać tych dossier i dokumentów”. Maroczko Wasyl oraz Hillig Götz * * * Nad powołaniem nauczyciela, w ogóle oświecenia, nie bardzo zastanawiano się wtedy. Póki wyszukiwano w szkołach “kontrrewolucję”, organizatorami procesu edukacyjno-wychowawczego mianowano nie pedagogów, a komsomolców — fenomenalnie niedouczonych. Jak trafnie powiedział akademik Serhij Jefremow: “Z przerażeniem można tylko zgadywać, co będzie robić to nieszczęsne, słabe, zepsute i głęboko nieświadome pokolenie, kiedy jemu samemu przyjdzie stanąć do pracy”. I dalej w dzienniku: “Nieszczęsne dzieci. Nieszczęsne pokolenie. Drogo zapłaci ono za te eksperymenty, które teraz na nich są przeprowadzane” (1925 rok). Uczony Jefremow również zginie, zdążywszy przewidzieć przyszłość. Radziecki system oświaty tamtych lat wraz z agitpropami struktur partyjnych stworzył społeczeństwo całkowitej podejrzliwości i służalczości, które wykazało najbardziej przerażające formy podłości w latach stalinowskiego terroru — podejrzenie, donosy syna na ojca, demaskowanie sąsiadów-wrogów, kłamliwe plotki. I obecność w teatrach, gdzie przy głośnych oklaskach przepełnionej sali 45 czy 145 osób naraz stawało się “wrogami ludu”. Przejmujące świadectwa pozostawił dyrektor Pierwszego kijowskiego ukraińskiego gimnazjum im. Tarasa Szewczenki Wołodymyr Durdukiwski w “Zapiskach więziennych” (Spowiedź przed egzekucją). Do powiedzianego trzeba dodać, że „okrągły stół” prowadzili, oprócz autorów (wymienionych wyżej), także akademik Olga Suchomłynska — córka wielkiego pedagoga-humanisty Wasyla Suchomłynskiego. Już od wielu lat zajmuje się ona badaniem historii pedagogiki — w szczególności ukraińskiej. Odpowiedzi prowadzących na pytania, a nawet repliki, nie były ogólnikowe. Przeciwnie, były niestandardowe, momentami nieoczekiwane i, co najważniejsze, szczere. Takie same, jak ostre pytania. No, powiedzmy, takie oto: — Czy przy totalnych aresztowaniach istniał na Ukrainie opór wobec reżimu? — Nie, nie było. W latach 30. elitę aresztowano małymi grupami, ale często. Ci, którzy pozostawali, byli zdemoralizowani. — Kogo najczęściej aresztowano? — Kierowników szkolnych studiów, kółek — dramatycznych, chóralnych, instrumentów muzycznych, kierowników likwidacji analfabetyzmu. A także tych, którzy znali kilka języków, zwłaszcza niemiecki, grecki. No i uczniom pozwalano donosić na każdego z pedagogów. — Jak myślicie, godność, poczucie własnej wartości od jakiego wieku trzeba wychowywać? I jeszcze: czy można pozbyć się poczucia strachu, który wpajał rząd? (To pytanie do Olgi Suchomłynskiej) — Wychowywać trzeba zacząć, gdy dziecko jest jeszcze w łonie matki, potem — w przedszkolu. Wielką rolę odgrywa tu szkoła podstawowa. Jeśli chodzi o poczucie strachu, to u naszego człowieka to uczucie jest przerośnięte. Ono siedzi w naszych genach, wydaje się, od urodzenia. Przecież trudno znaleźć rodzinę, która przez 73 lata nie straciła w GUŁAG-ach (czy w miejscowych więzieniach) kogoś z krewnych lub bliskich. Czy może powtórzyć się takie ludobójstwo? Nie daj Boże nikomu. — A ja chcę powiedzieć — dodaje Götz Hillig — że u nas, w Niemczech, podobne rzeczy nigdy się nie wydarzą. Ja, na przykład, zostałem nauczycielem, aby kilku pokoleniom dzieci wyjaśniać, na czym polegały błędy naszych ojców, którzy przyczynili się do wybuchu II wojny światowej, powstania obozów koncentracyjnych, a zatem i katów. Największych zbrodniarzy poszukiwaliśmy i 10, i 20 lat. I gdziekolwiek by nie byli — w USA, Argentynie, Meksyku — doprowadzaliśmy do ich powrotu i sądziliśmy. Zło musi być ukarane i o tym muszą wiedzieć krewni, bliscy i znajomi. U was, w byłym ZSRR, za zło wyrządzone podczas krwawej kolektywizacji, sztucznego wielkiego głodu, niszczenia inteligencji, nikt nie poniósł kary. Przeciwnie, ludzie współwinni terroru nadal pracowali w organach ścigania, radzieckich organach, a dzisiaj otrzymują wysokie emerytury. Zetknąłem się z tym zjawiskiem, kiedy pracowaliśmy z Maroczkiem nad książką. Tak nie powinno być, aby zło się nie powtórzyło. Wniosek autorów książki i uczestników „okrągłego stołu” jest taki: bolszewiccy stratedzy byli mistrzami z góry przemyślanych akcji wyprzedzających. Fizyczne wyniszczenie chłopstwa w latach 1932—1933 było skoordynowane z wykorzenieniem narodowej inteligencji. I to nie jest przypadek. Brano pod uwagę, że terror wobec chłopów może wywołać protest ukraińskiej inteligencji, dlatego wzmocniono terror także wobec niej. Celem procesu ZWU i późniejszych masowych aresztowań oraz prześladowań było: jednych — zlikwidować, drugich — zmusić do milczenia, trzecich — skłonić do wychwalania wszystkiego tego, co się działo. Zatem głód, osiągnąwszy przerażające rozmiary w 1933 roku, stał się przełomowym zjawiskiem całej ukraińskiej historii, po którym ona, według słów akademika Iwana Dziuby, „poszła w dół”. Została podważona nie tylko biologiczna, ale i intelektualna siła narodu. Tragizm edukatorów okresu masowych represji nie poddaje się statystycznemu wymiarowi. Taisa MOSTOWA, dziennikarka, m. Kijów

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn