Strona · s. 7strona oryginału ↗
WIDZIAŁY FASZYZM DZIECIĘCYMI OCZAMI
Слово Просвіти, №24 за 2004 рік
Zdjęcie Hanny Oborskiej wspomnienia od informacji, które napłynęły później. Mimo to dobrze pamiętam, że w zwykłe dni esesmanki przychodziły do nas w swoich czarnych mundurach, a w te dni, kiedy pobierano nam krew, przychodziły w białych kitlach. Białe kitle wywoływały paniczny strach. Ale wiem też: w Oświęcimiu udało mi się przeżyć dzięki starszym dzieciom, które opiekowały się nami, uspokajały, opowiadały nam bajki, a także dzięki tym nieznanym kobietom, które skradając się, docierały do naszego baraku, by przekazać nam kawałek chleba.
— Co Pani robiła, gdy zbliżał się front i koniec wojny? Jak odnosili się do Pani strażnicy?
I. Mirczewska: Pod koniec 1944 roku nasz obóz w Duisburgu zbombardowało amerykańskie lotnictwo. Nas, tych, którzy ocaleli, załadowano do wagonów i wywieziono. Krążyła plotka, że wiozą nas do krematorium jako niepotrzebny materiał. W drodze znów trafiliśmy pod bombardowanie, ludzie się rozbiegli, policjanci znów nas łapali, zaganiali do wagonów… I tak kilka razy. Potem my z mamą, pozostawione na pastwę losu, poszłyśmy żebrać; trafiłyśmy do klasztoru, a potem, kiedy przechodziłyśmy przez jakąś wieś, zatrzymał nas policjant i chciał wysłać do obozu. Mama padła na kolana, modliła się i we łzach prosiła, by nie wysyłał. Wtedy ktoś powiedział, że niedaleko stąd jakiś bauer potrzebuje siły roboczej. Zaprowadzili nas na bogatą farmę. To był już początek 1945 roku. Bauer był niezadowolony, że ja nie jestem z kategorii roboczej: „Jeśli mädchen (dziewczynka) będzie pracować jak dorosła, zostanie, jeśli nie — wyślę do obozu”. Trzeba było wykonywać wszystkie prace polowe. Doić krowy nauczyłam się szybciej od mamy. Pracowało tam wielu jeńców. Do kierowania nimi bauer wyznaczył Polkę Jankę. Ona opiekowała się mną, pozwalała mi doić spokojne krowy, które nie biły rogami. Oprócz tego musiałam opiekować się trojgiem dzieci — 7, 5 i 2 lat. Jeszcze musiałam przywozić na rowerze puste bańki z szosy. A. Stryżkowa: Moje wrażenia z tamtego obozowego czasu odbijały się potem w snach i niespodziewanych wspomnieniach. W dzieciństwie często śniła mi się twarz strażniczki. Przychodziła do mnie z jakiegoś powodu w postaci postaci z dziecięcej bajki o Pietruszce, jakby chciała przez okno wleźć do mojego pokoju. Zaczynałam wtedy krzyczeć. Przybiegała mama, uspokajała. Moi rodzice zrobili wszystko, co możliwe, bym zapomniała, i ja rzeczywiście wiele zapomniałam. I gdyby nie odbył się w 1988 roku nasz zjazd więźniów faszyzmu, to być może to, co dziś pamiętam, dawno zatarłoby się w pamięci.
— Jak przyszło do Pani wyzwolenie?
I. Mirczewska: Wyzwolili nas Amerykanie. Usłyszałam o tym przez radio. Od razu wprowadzili surowy porządek wobec Niemców. Ponaklejali ogłoszenia po rosyjsku, ukraińsku, polsku, w innych językach: Niemcy muszą dbać o niedawnych więźniów i odpowiadać za nasze zdrowie, życie, muszą ubierać i karmić, aż nas wywiozą. I już nie zmuszać nas do pracy.
Przyjechali amerykańscy oficerowie, zwołali zebranie i zaproponowali wyjazd do dowolnego kraju kapitalistycznego. Szczególnie namawiali wywiezionych z ZSRR, mówili: tam czekają was upokorzenia i represje. Mama chciała tylko wrócić do Kijowa, bo miała nadzieję, że tata już tam na nas czeka. Po tym jeszcze wiele prób trzeba było przejść, w tym obozy filtracyjne. L. Tarasenko-Zalewska: Nas wyzwolili akurat 9 maja. Ale w przeddzień już wiedzieliśmy, że następnego dnia przyjdą nasi. Naczelnik obozu, Niemiec, był, można powiedzieć, umiarkowany — nigdy nas nie bił. A jego zastępca — Czech-volksdeutsch, ten bił i mnie, i mamę. Tak więc kiedy przyszli nasi, to Niemca wypuścili, a Czecha zabrali. A po tygodniu nas przeniesiono do obozu filtracyjnego. A. Stryżkowa: Dla mnie wyzwolenie z obozu koncentracyjnego nie wydarzyło się wiosną 1945 roku. Ono potem działo się przez całe dzieciństwo, czasami wracając mnie we wspomnieniach wstecz, do tamtych dni. Nawiasem mówiąc, w 1946 roku jakimś cudem trafiłam do filmu dokumentalnego, w którym zostały kadry z moim numerem na ręce. Potem, kiedy szłam do szkoły, mama usunęła ten numer z ręki, żeby dzieci nie czepiały się z pytaniami. Te kadry z filmu pomogły mi, kiedy w 1987 roku rozstrzygała się kwestia z moją obozową częścią biografii. Bo na tamten moment żadnych dowodów mojego pobytu w Oświęcimiu w zasadzie nie było. Właśnie film z moim numerem pozwolił znaleźć dokumenty, a nawet fotografie z Oświęcimia.
— A jak Panią wtedy przyjęto w Ojczyźnie?
I. Mirczewska: Kiedy wróciłyśmy do Kijowa, w naszym mieszkaniu mieszkali już inni ludzie. Długie lata trzeba było tułać się po różnych akademikach, aż skończyłam instytut budowlany. L. Tarasenko-Zalewska: W radzieckim obozie filtracyjnym w Opolu my z mamą przebywałyśmy przez pół roku. Sprawdzali i sprawdzali. Do Kijowa wróciłyśmy dopiero 2 listopada 1945 roku. Nasze dokumenty przyjął w biurze repatriacyjnym na Chreszczatyku major Rudenko i powiedział: „Sprawdzimy”. Po sprawdzeniu skierowano nas tam, gdzie mieszkałyśmy przed wojną, ale mieszkanie było już zajęte. Wtedy zamieszkałyśmy w piwnicy naszego domu. Mamę zatrudnili w fabryce obróbki drewna, a mnie — w szkole rzemieślniczej… A. Stryżkowa: Nasz pociąg, w którym dzieci wracały z Oświęcimia, kierował się do Taszkentu, gdzie planowano doprowadzić nas do normy. Jednak informacja o naszym pociągu już się rozeszła, było wiadomo, że pociąg przejedzie przez Kijów. Moi przyszli przybrani rodzice, którzy pracowali w organach radzieckich, dowiedzieli się o tym i postanowili mnie adoptować.
— Czy odczuwała Pani jakiś szczególny, być może negatywny stosunek do siebie ze strony „władzy radzieckiej”, najbliższego otoczenia, kolegów ze studiów, z pracy?
I. Mirczewska: A my z mamą ukryłyśmy, że byłyśmy za granicą. Zbudowałyśmy sobie legendę i wszystkim mówiłyśmy, że podczas okupacji byłyśmy we wsi Petriwka, pod Kijowem. Tam mieszkały znajome mamy. Tak więc w moich ankietach wszędzie było napisane… „tak jak należy”… Dopiero kiedy Gorbaczow doszedł do władzy, zaczęłam powolutku, powolutku zbierać dokumenty o naszym pobycie w Niemczech. L. Tarasenko-Zalewska: Miałyśmy szczęście do sąsiadów. Sąsiedzi nam bardzo pomogli. A w 1945 roku wyszłam za mąż i bardzo udanie. W rodzinie męża powiedziano mi: żadnej pracy, idź na studia. Skończyłam. Inżynier mechanik. Instytut projektowy. Potem w Moskwie skończyłam jeszcze uniwersytet postępu technicznego. Dużo jeździłam w różne delegacje służbowe. I życie rodzinne ułożyło się szczęśliwie — dzieci, wnuki. A. Stryżkowa: Przez pewien czas po powrocie z Oświęcimia przebywałam w kijowskim szpitalu, zanim ostatecznie oddano mnie przybranej mamie. Mama opowiadała, że zawsze byłam bardzo wytrzymała i nigdy nie płakałam. Jednak kiedy do sali wchodzili lekarze, jak wspomina mama, chowałam się w kąt i milcząc, patrzyłam na nich przerażonymi oczami. A na jej pytanie, dlaczego nie krzyczę, odpowiadałam tak, jakbym i ją ostrzegała: „Nie wolno krzyczeć, bo będą bić!”. Ludzie w białych fartuchach wywoływali we mnie dziką panikę. I mimo wszystko uważam, że ogólnie te obozowe wrażenia wpłynęły na moje dalsze życie mniej niż u tych, którzy byli wtedy w bardziej świadomym wieku. Mniej pamiętałam, a co za tym idzie, mniej potem wspominałam. W dużej mierze przyczynili się do tego moi wspaniali przybrani rodzice — tata i mama, którzy w istocie byli dla mnie bliscy we wszystkim. Daj Boże wszystkim mieć takich rodziców. Od samego dzieciństwa wiedziałam, że jestem przybraną córką. Bo dokądkolwiek przyjechałam, dokądkolwiek przyszłam — wszędzie ten szept: „To przybrana córka tych a tych…”. Albo sąsiedzi: „Mama na ciebie krzyczy, bo nie jesteś rodzoną córką…”. A mama na to spokojnie: „To oni tak mówią, żebyś mnie nie słuchała”. I pytanie odpadło. — Czy udało się Paniom już w naszej epoce odwiedzić miejsca Waszego uwięzienia? I. Mirczewska: Bardzo chciałam, ale się nie udało. Przez wiele lat poszukiwałam dokumentalnych świadectw o naszym z mamą pobycie w Niemczech. Wszystko, co miałyśmy po powrocie do Kijowa, spaliłyśmy w Parku Maryjskim. Poradzono nam: uważajcie, żeby organy nie miały żadnych podstaw, by się do was przyczepić, zlikwidujcie dowody… Potem przez niemiecki Arolsen i rosyjski Omsk (archiwa sowieckich obozów filtracyjnych) udało mi się otrzymać szczegółowe zaświadczenie o tym, że nas z mamą wywieziono przymusowo… W tym zaświadczeniu napisano również, że działań niezgodnych z prawem przeciwko państwu nie czyniłyśmy… L. Tarasenko-Zalewska: Najważniejsze, że byłam już kilka razy w Łodzi u mojej koleżanki z czasów obozu — Ireny, a ona już kilka razy była u mnie. Ta nasza duchowa bliskość bardzo pomaga w życiu. A. Stryżkowa: Oczywiście, byłam kilka razy w Niemczech i w Oświęcimiu. W Oświęcimiu… no jak wam powiedzieć… chodziliśmy, patrzyliśmy, ale niczego nie przypominam sobie. Do dziś bardzo ostro reaguję, kiedy słyszę język niemiecki. Jakoś przyjechaliśmy w delegację i nas wszystkich, którzy przyjechali ze Wschodu — Ukraińców, Czechów, Polaków, zakwaterowano w hotelu „Buchenwald”. I nagle słyszę niemiecką piosenkę i ten charakterystyczny rytm, wybijany kuflami z piwem podczas śpiewu. I wtedy po raz pierwszy od wielu lat poczułam strach. Tej nocy w ogóle nie zasnęłam. Dobrze, że następnego dnia wyjechaliśmy z powrotem… Nawet teraz muszę dużo rozmawiać z Niemcami, zwłaszcza w sprawach naszego Ukraińskiego Związku Dzieci-Więźniów Faszyzmu, utworzonego w 1992 roku, w którym pełnię obowiązki zastępcy przewodniczącego. Rozmawiamy z Niemcami — wszystko w porządku. Ale tych ich piosenek w wojskowym marszowym rytmie nie mogę wytrzymać — wewnątrz od razu wszystko mi zamiera… — Czym teraz serce się uspokaja? I. Mirczewska: Czuję się całkowicie zadowolona. Mam wspaniałe dzieci z pierwszego nieudanego małżeństwa, ale miałam wspaniałego drugiego męża. Mam dwie wnuczki. I tak czasami myślę: gdyby przyszło jeszcze raz przeżyć od początku, to chciałabym powtórzyć właśnie tę przebytą drogę. Nie chciałabym, żeby moje życie było inne. L. Tarasenko-Zalewska: Być może moja radość życia wzmacnia się świadomością porównania z tymi strasznymi dniami, których było tak wiele. Czuję się całkowicie szczęśliwa. Być może Bóg dał nam te próby, żeby potem nas wynagrodzić. A. Stryżkowa: Pracujemy w szkołach, prowadzimy antynazistowską edukację młodzieży, na przykład podczas wykładów „Faszyzm oczami naocznych świadków”. Jest nawet wspólny program z Niemcami, którzy przyjeżdżają do tej pracy na Ukrainę. Po naszych wykładach uczniowie piszą wypracowania na te tematy. Współczesne pokolenie z uwagą przyjmuje nasze doświadczenie. I oprócz tego pocieszają mnie momenty, kiedy udaje się wyprosić u jakiegoś urzędnika po 50 hrywien dla kilku naszych 80-letnich koleżanek, których nędzna emerytura trzyma je na granicy przetrwania. Materiały przygotował Jewhen Hołybard. Przez długi czas prawie nic nie wiedzieliśmy o dzieciach wojny — milionach sierot, małych więźniach obozów śmierci, tych, którzy walczyli na równi z dorosłymi... Dziś przewrócimy dziecięce wspomnienia trzech kobiet, które zobaczyły i przeżyły wojnę, w której nie było zwycięzców, a jedynie cierpienie i codzienny strach. I wyraźna świadomość tego, że istnieje tylko dzisiaj, a jutro może już nie nadejść. Na zdjęciu (od lewej do prawej): Anna Stryżkowa, Inessa Mirczewska i Ludmyła Tarasenko-Zalewska
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
