Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

PROŚWIECIŃSKI FUNDAMENT UKRAINY KARPACKIEJ

Слово Просвіти, №24 за 2004 рік

Zakończenie. Pocz. zob. w nr 13 z 2004 r. „PROŚWITA” I UKRAIŃSKOŚĆ KARPACKA Doświadczenie Galicji przekonywało liderów społecznych regionu o konieczności stworzenia szerokiej organizacji oświatowej, która stałaby się ośrodkiem rozwoju edukacji i kultury, pielęgnowałaby i rozwijała tradycje ludowe. Pierwsze kroki ku ustanowieniu w regionie towarzystwa „Proświta” zostały poczynione w grudniu 1919 r. Właśnie wtedy J. Braszczajko, ks. A. Wołoszyn, ks. S. Fencyk i M. Tworydło doszli do wniosku, że należy niezwłocznie zwołać naradę przedstawicieli inteligencji w celu omówienia stanu pracy kulturalno-oświatowej w regionie. Narada odbyła się u ks. Augustyna Wołoszyna w Użhorodzie. Omówiono doświadczenie tworzenia „Proświty” w Budapeszcie oraz statut towarzystwa „Zoria”, przygotowany przez proboszcza z Ujaku (obecnie jest to Słowacja). Zgodnie ze statutem miało to być towarzystwo oświatowo-gospodarcze dla szerzenia wiedzy kulturalnej i ekonomicznej, na wzór lwowskiej „Proświty”. Statut brał za wzór statut lwowskiej „Proświty” z 1890 r. Zgromadzenie założycielskie odbyło się 9 maja 1920 r. Przybyło na nie 119 delegatów. Zgromadzenie rozpoczęło się śpiewem hymnu „Podkarpacki rusini”. Julij Braszczajko powiedział: „My chcemy język ojczysty, to dziecię narodu, zaniedbane, …obdarte przez obcych, …wyprowadzić do ludzi, żeby ono rosło i nam pomogło…”. Telegram gratulacyjny nadszedł od Naukowego Towarzystwa im. T. Szewczenki we Lwowie, które podarowało użhorodzkiej „Proświcie” 199 swoich książek. Towarzystwo „Proświta” we Lwowie przekazało książki o wartości 600 koron czechosłowackich, Ukraińska Gromada Kobieca w Wiedniu oraz inne organizacje społeczne również witały utworzenie ukraińskiego towarzystwa patriotycznego. „Proświta” występowała jako ogniwo łączące dla przyszłej wszechukraińskiej soborności. Na przewodniczącego towarzystwa jednogłośnie wybrano adwokata Julija Braszczajkę, który niezmiennie kierował „Proświtą” aż do 1939 r. Do zarządu (Wydziału Głównego) weszli: urzędnik, agronomowie, profesorowie, lekarz, nauczyciele, dyrektor, artysta malarz, dziennikarz, kolejarze, gospodarze. Na zastępcę przewodniczącego wybrano dyrektora Użhorodzkiego Seminarium Nauczycielskiego ks. Augustyna Wołoszyna. Zarząd towarzystwa (Wydział Główny) utworzył szereg komisji fachowych, które zapewniały pracę „Proświty” w różnych kierunkach. Tak oto utworzono komisję organizacyjną, która zajmowała się sprawą budowy w Użhorodzie Domu Ludowego, amatorskie kółko dramatyczne, komisje muzealno-biblioteczną, wydawniczą, teatralną, muzyczną, wydział literacko-naukowy oraz komisję ds. nazw miejscowości Rusi Podkarpackiej. Jednym z najważniejszych kierunków działalności „Proświty” było zakładanie filii i czytelni w całym regionie. Stworzyć czytelnię, zwłaszcza na wsi, nie było łatwo. Jednak dzięki wysiłkom aktywistów liczba struktur „Proświty” nieustannie rosła i na 1929 r. działały 4 filie oraz 176 czytelni. Czytelnie „Proświty” uzupełniano nie tylko wydawnictwami miejscowymi, ale także wydawnictwami, które ukazywały się w Galicji. Wielką pomoc w tworzeniu biblioteki centralnej okazywały lwowska „Proświta” oraz Naukowe Towarzystwo im. T. Szewczenki. Na 1938 rok biblioteka centrali „Proświty” liczyła około 8 tys. tomów książek. Na koniec 1938 r. w bibliotekach towarzystwa znajdowało się 38 387 książek. Ważną rolę odgrywały czytelnie w organizacji przy nich kursów dla niepiśmiennych lub mało piśmiennych. Tylko w ciągu 1922 r. odbył się 191 taki kurs w 173 miejscowościach regionu. Dla chłopów, którzy gromadzili się wokół czytelni „Proświty”, organizowano wykłady na różnorodne tematy. Przy niektórych czytelniach istniały ośrodki trzeźwości, a przy centrali została nawet utworzona tymczasowa specjalna komisja ds. zwalczania alkoholizmu. Wielką rolę odgrywała „Proświta” w prowadzeniu i tworzeniu towarzystw oraz spółek o charakterze gospodarczym, w szczególności spółdzielni, w wyniku czego zakładano sklepy, kursy winiarskie, ogrodnicze, rolnicze, pszczelarskie i inne przy szkołach. Przy czytelniach działały specjalnie utworzone kursy gospodarcze dla młodego rolnika, które pracowały wieczorami dwa razy w tygodniu, a także kółka hafciarek, kucharek itp. Ważne znaczenie miało utworzenie wydziału literacko-naukowego (1921 r.), na którego przewodniczącego wybrano A. Wołoszyna. Wydział przystąpił do wydawania „Zbioru Naukowego towarzystwa „Proświta””. Od 1922 do 1938 r. ukazało się 14 wydań (12 tomów) zbioru. Ten organ naukowy służył zadaniom studiów naukowych w dziedzinie historii, literatury, języka, etnologii, sztuki, historii społecznej, politycznej i kościelnej regionu, zwoływaniu zjazdów, kongresów, kontaktom z podobnymi towarzystwami w kraju i za granicą itd. Wokół zbioru zgromadziły się doprawdy najlepsze siły naukowe, w pisaniu poszczególnych artykułów wzięli udział tacy wybitni ukraińscy uczeni, jak akademicy W. Hnatiuk, F. Kołessa, S. Rudnycki. Faktycznym redaktorem, organizatorem materiałów i aktywnym autorem był prof. Iwan Pańkewycz. Zbiór Naukowy towarzystwa „Proświta” stał się najwybitniejszym wydawnictwem naukowym na terenie Ukrainy Karpackiej lat 20. i 30. i przysłużył się sprawie ukraińskiej jedności narodowej. Z inicjatywy Wydziału Głównego towarzystwa pod koniec 1934 r. w Mukaczewie założono „Towarzystwo Etnograficzne Rusi Podkarpackiej”, do Rady którego weszli tacy aktywni działacze „Proświty”, jak Iwan Pańkewycz, Ołeksandr Prychodko, Mychajło Obidnyj i inni. Na przewodniczącego wybrano Augustyna Wołoszyna. W 1937 roku w szkole rzemieślniczej otwarto muzeum etnograficzne, którego zbiory po zajęciu Mukaczewa przez Węgry w listopadzie 1938 r. zostały w zasadzie utracone. Oprócz zbioru naukowego „Proświta” wydawała periodyczne wydawnictwa krajoznawcze dla dzieci, młodzieży, nauczycieli, działając razem z Towarzystwem Pedagogicznym i innymi organizacjami ukraińskiego (narodowego) nurtu. Pod koniec 1920 r. Wydział Główny „Proświty” postanowił stworzyć w Użhorodzie stały teatr. Na przewodniczącego komisji ds. stworzenia teatru wyznaczono A. Wołoszyna. Pierwsze przedstawienie odbyło się 15 stycznia 1921 r. Pragnąc postawić „Teatr Ruski” na wyższy poziom profesjonalny, zarząd towarzystwa „Proświta” zaprosił do Użhorodu koryfeusza ukraińskiego teatru Mykołę Karpowycza Sadowskiego, który przybył tutaj w sierpniu 1921 r. wraz z malarzem Mykołą Kryczewskim i dramaturgiem Spyrydonem Czerkasenką. 13 grudnia 1921 r. społeczność Rusi Podkarpackiej w budynku Teatru Użhorodzkiego uroczyście uczciła 40-lecie działalności teatralnej M. Sadowskiego. Po pierwszym akcie przedstawienia „Natalka Połtawka”, w którym jubilat występował w roli Makohonenki, trzy dziewczyny w ukraińskich strojach, symbolizujące Ukrainę Karpacką, Galicję i Ukrainę Naddnieprzańską, powitały wybitnego aktora. Augustyn Wołoszyn w imieniu towarzystwa „Proświta” wręczył jubilatowi wieniec laurowy. M. Sadowski pozostawił wyraźny ślad w sztuce teatralnej ukraińskiego Zakarpacia. Ogółem „Teatr Ruski” w różnych zakątkach Zakarpacia dał ponad 1200 przedstawień, a aktywiści „Proświty” pod wpływem profesjonalnego Teatru Ruskiego utworzyli w miastach i wsiach regionu 135 kółek teatralnych. „MY RUSCY!” Oponentami „Proświty”, i to do tego działającymi i agresywnymi, występowali moskalofile i madziaroni, którzy maskowali się pod nazwą „tutejszych” lub „karpatorosjan”, solidaryzowali się w zaprzeczaniu przynależności kraju do wielkiego narodu ukraińskiego. Tymczasem czołowi liderzy nurtu narodowego podkreślali właśnie taką ogólnonarodową jedność. Tak, w przedmowie do „Praktycznej gramatyki języka ruskiego”, wydanej w 1926 r., mówiąc o samodzielności języka ukraińskiego i odmienności jego od innych języków, Augustyn Wołoszyn zaznaczył: „My mówimy po rusku. Nasz naród żyje nie tylko na Rusi Podkarpackiej, ale i za Karpatami: w Galicji i na Ukrainie. Najwięcej Rusinów żyje na Ukrainie, dlatego nasz naród zwie się i ukraińskim. Nasz naród liczy do 40 mln dusz”. Augustyn Wołoszyn dobrze uświadamiał sobie znaczenie nauczyciela dla szerzenia w narodzie oświaty i kultury. Zakarpaccy nauczyciele w 1921 r. byli zjednoczeni w „Towarzystwie Nauczycielskim Rusi Podkarpackiej”, jednakże stopniowo zaczęło ono wpadać pod wpływ rusofilów i pod koniec lat 20. było centrum antyukraińskości. To czyniło niemożliwą dla narodowców dalszą współpracę z tym towarzystwem. W maju 1929 r. w budynku „Proświty” wybrano komitet organizacyjny, który przygotował zebranie założycielskie i opracował statut. Tak powstała „Hromada Nauczycielska”, której honorowym przewodniczącym do 1938 r. był A. Wołoszyn. Liczba jej członków stale rosła. Tak, jeśli w 1930 r. liczyła ona zaledwie 220 członków, to w 1938 r. — 1631. Pod koniec lat 30., w czasach istnienia Karpato-Ukrainy, we wszystkich rejonach, gdzie mieszkała ludność ukraińska, działały ukraińskie szkoły. Wszystko to było dowodem na to, że idea ukraińska, język ukraiński zwyciężyły. Augustyn Wołoszyn odegrał w tym znaczącą rolę. MANIFESTACJA JEDNOŚCI NARODOWEJ Ważne miejsce w działalności „Proświty” zajmowała przygotowanie i przeprowadzanie różnorodnych przedsięwzięć kulturalnych oraz akcji masowych. Są to dni i wieczory pamięci T. Szewczenki, A. Duchnowycza, innych wybitnych działaczy kulturalnych i społecznych, zloty młodzieży, zebrania i zjazdy, pochody i manifestacje, wiece i zawody sportowe, święta narodowo-kulturalne itp. Te przedsięwzięcia odbywały się pod narodowymi niebiesko-żółtymi flagami, które przed każdą znaczącą akcją masową święcono w cerkwi. Wielkopańskim wydarzeniem stało się otwarcie 7 października 1928 r. w Użhorodzie Domu Ludowego, wzniesionego dzięki szerokim datkom, w tym dzięki hojnemu wkładowi prezydenta Tomasza Masaryka. Na uroczystościach świątecznych przemawiał wtedy także Augustyn Wołoszyn. Mówiąc o odrodzeniu kultury ruskiej i oświaty w latach 20., zaznaczał: „Rusini na Rusi Podkarpackiej nie chcą być narodem drugim lub trzeciorzędnym, ale chcą przybić pieczęć swojej kultury narodowej na życie tego kraju… Roznoście drogocenny skarb kultury pod każdą ruską strzechę. Walka kulturalna między różnymi kierunkami niech nie osłabia Waszej ochoty do pracy, ale niech was zachęca do szlachetnego współzawodnictwa! Nie narzekajcie, że naród biedny, ale róbcie, żeby był kulturalny, i wtedy będzie i materialnie szczęśliwszy!” Masowość przedsięwzięć, które prowadziła „Proświta”, sprzyjała uzupełnianiu szeregów ukraińskiej inteligencji młodzieżą. W 1929 r. odbywa się I zjazd młodzieży narodowej w Użhorodzie (7 lipca). Wiodącą tezą na zjeździe było to, że pod Karpatami od Popradu aż po Cisę żyje naród ukraiński. Leonid Baczynski — profesor ukraińskiego gimnazjum w Berehowie po raz pierwszy publicznie nazwał ten kraj Zakarpacką Ukrainą. Za to władze czeskie wysłały go poza granice CSR. W uchwałach zjazdu zapisano: „Ogłaszamy całemu światu kulturalnemu, że my, Rusini podkarpaccy, jesteśmy częścią wielkiego narodu ukraińskiego i że nasz język oraz nasza literatura była, jest i będzie ta sama, co naszych braci z tamtej strony Karpat. Ogłaszamy, że wszelkie dążenia, aby nas zmoskalizować lub sfabrykować z nas jakieś odrębne plemię i tym samym oderwać nas od macierzystego pnia, będziemy wszystkimi siłami zwalczać i wzywamy wszystkich, aby nazwę „Rusin-Ukrainiec” wszyscy i wszędzie używali”. Jeszcze bardziej wspaniale przebiegł 1 lipca 1934 r. II zjazd młodzieży narodowej w Mukaczewie, który zmobilizował tysiące ukraińskiej młodzieży z całego Zakarpacia — z 84 miast i wsi. Zjazd przyjął uchwałę, która stała się ważnym dokumentem walki ludności Rusi Podkarpackiej o swoje polityczne potwierdzenie oraz narodową i kulturalną samodzielność. Podkreślano w niej: „Zjazd oświadcza, że budownictwo kulturalne na Podkarpaciu miało i będzie miało za podstawę samodzielną ukraińską kulturę narodową oraz będzie odzwierciedlać współczesne dążenia duchowe całości narodu ukraińskiego, dlatego zjazd odrzuca obcą, moskiewską, madziarską, czeską czy międzynarodową, asymilację kulturalną Podkarpacia”. Ukraińska świadomość narodowa inteligencji kraju została jasno potwierdzona podczas Wszechproświatowego zjazdu Zakarpacia, który odbył się 17 października 1937 r. w Użhorodzie. Ponad dwadzieścia partii politycznych, związków, towarzystw, redakcji czasopism i gazet wystąpiło z „Manifestem do narodu ukraińskiego Podkarpacia”, w którym sformułowano jego żądania kulturalno-narodowe. W W manifeście mówiono: „Dobrowolnie przyłączyliśmy się do Republiki Czechosłowackiej, jesteśmy wiernymi obywatelami naszego demokratycznego państwa, ale w sprawach językowych i kulturalnych byliśmy i będziemy częścią wielkiego 50-milionowego narodu ukraińskiego i tej naszej narodowej oraz kulturalnej jedności nigdy i za nic się nie wyrzekniemy. Chcemy, aby w naszych szkołach uczono w naszym ojczystym języku, którym jest wyłącznie nasz ukraiński, a nie moskiewski język”. W manifestacjach w Użhorodzie, poświęconych temu zjazdowi, wzięło udział ponad 12 tysięcy ludzi ze wszystkich rejonów kraju, którzy reprezentowali ponad 300 wsi i miast. Wydarzenie uświetniało ponad sto flag narodowych, dziesiątki transparentów. Na wiecu przedstawiciel młodzieży Iwan Rohacz w imieniu wszystkich uczestników złożył przysięgę wierności Ukrainie. Ta przysięga nasiliła prześladowania świadomych Ukraińców przez czeską policję, wywołała aresztowania, rewizje, konfiskatę organów prasowych, jednak była ona jednocześnie punktem zwrotnym w życiu politycznym, zapoczątkowała epokę udziału Zakarpacia w ogólnoukraińskim ruchu wyzwoleńczym. W następnym roku, w sierpniu, na zjeździe Proświty w Rachowie po raz pierwszy na Zakarpaciu publicznie w warunkach czechosłowackich wykonano ukraiński hymn narodowy „Szcze ne wmerła Ukrajina”. W sierpniu 1938 r. w Newickim koło Użhorodu przy znacznym zgromadzeniu ludu zakarpackiego pod przewodnictwem duchowieństwa, z udziałem organizacji społecznych i politycznych, odbywały się wspaniałe obchody 950-lecia chrztu Rusi. Zakarpacie znajdowało się wówczas w składzie Czechosłowacji i miało oficjalną nazwę „Podkarpacka Ruś”. Ale ogromna liczba niebiesko-żółtych flag, cały przebieg uroczystości stały się świadectwem tego, że lud tego staroruskiego kraju, mimo całej złożoności losów historycznych oraz przeciwdziałania wrogich sił, czuje się gałązką wielkiego narodu za Karpatami, Karpacką Ukrainą. Z modlitwą o jedność zwracali się uczestnicy uroczystości do Matki Bożej, patronki Ukrainy. Z tej okazji wybito medal z napisem „Królowo Ukrainy, zjednocz i wyzwól nas”. Święto przekształciło się w potężną manifestację jedności ziem ukraińskich. W imię tej jedności 15 marca 1939 r. Sejm Karpackiej Ukrainy, który obradował w oblężonym przez węgierskie wojska Chuście, ogłosił jej niepodległość. Na przekór ultimatum i surowym realiom politycznym tamtego czasu kraj karpacki zrobił ważny krok ku potwierdzeniu siebie jako nieodłącznej części Wielkiej Ukrainy. Można z pewnością stwierdzić, że działalność krajowego towarzystwa „Proświta” przygotowała sprzyjający grunt dla uzyskania przez Podkarpacką Ruś statusu autonomicznego (11 października 1938 r.), uformowania ukraińskiego rządu na czele z Augustynem Wołoszynem (28 października 1938 r.) oraz ogłoszenia samodzielnego państwa — Karpackiej Ukrainy (15 marca 1939 r.). Ta ostatnia data stała się symboliczna w łańcuchu wydarzeń, które prowadziły do uformowania jednolitego państwa ukraińskiego. Arsen ZINCZENKO, doktor nauk historycznych, wiodący pracownik naukowy Centrum Ukrainoznawstwa Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn