Strona · s. 6strona oryginału ↗
NAOCZNY ŚWIADEK I KRONIKARZ SKARBY Z DOSTAWĄ
Слово Просвіти, №24 за 2007 рік
Mychajło WIDEJKO
Kto nie marzył choć raz w życiu o znalezieniu skarbu? Ale mało komu się poszczęściło, wszak zdarza się to nie codziennie i nie co roku. Zresztą to trudne — szukać skarbów, a co najważniejsze — czasu obecnie mało kto ma pod dostatkiem. Jednak w ostatnich latach u wielu ludzi pojawiła się szansa na otrzymanie skarbu z dostawą do domu — nawet nie zamawiając go przez telefon! Przecież kiedy zamawiacie ciężarówkę ziemi, czarnoziemu, powiedzmy, do założenia kwietnika, to możecie razem z tym gruntem otrzymać jeszcze „coś”. Tak w ciągu lat 2005—2006 wielu miłośników kwiatów i trawników w Konczy-Zaspie otrzymało razem z czarnoziemem ceramikę… kultury trypolskiej, w formie, że tak powiem, darmowego dodatku, bonusu. Tak, obecnie starożytności kultury trypolskiej, a także okresu scytyjskiego, doby Rusi Kijowskiej i innych epok stały się jedynie domieszką do czarnoziemu, który można bez problemu zamówić przez telefon w obwodzie kijowskim. Rzecz w tym, że ten czarnoziem dzisiaj wydobywa się na brzegach strumieni i rzeczek, gdzie od dawna osiedlali się ludzie. Kiedy oni wieki i tysiąclecia temu zakładali swoje osady nad Irpieniem, Stuhną, Krasną, Bobrycą oraz innymi małymi rzekami Kijowszczyzny i ich dopływami, to nie przypuszczali, że z czasem te miejsca zostaną porzucone i pokryte warstwą żyznej gleby. Część warstwy ziemi powstała w sposób naturalny, jednak jeszcze więcej narosło wskutek procesów erozji, zmywu ze stoków w ciągu minionego stulecia. Zaorując stoki dolin, wieśniacy rok po roku tracili czarnoziem, który tworzył się tysiącleciami. Jednak żyzna gleba nigdzie nie znikała — akumulowała się bliżej dna dolin, a niegdyś pełnowodne strumienie i rzeki zamulały się, przekształcały w bagna. Grubość warstwy czarnoziemu w takich miejscach sięga 1—1,5 m. Prawdziwy skarb, zwłaszcza kiedy trzeba przekształcić w ogród działkę, naniesioną piaskiem w zalewie Dniepru. Pozostaje tylko przemieścić drogocenny grunt w potrzebne miejsce. Tak samo, jak naniesienia nad Dnieprem, wydobycie ziemi dla rękoma stworzonych oaz przekształciło się w dochodowy przemysł i jednocześnie — w klęskę żywiołową. Jego skalę nietrudno sobie wyobrazić — powierzchnia naniesień w rejonie Kijowa i jego okolic mierzy się kilometrami kwadratowymi. A to oznacza, że mniej więcej na tej samej powierzchni „gdzieś” musi zostać zdjęty czarnoziem i przemieszczony na terytorium willi i osiedli domków jednorodzinnych. I jeśli naniesienia dokonywane były półżywiołowo, to wydobycie czarnoziemu — obecnie to pełna żywiołowość. O ekologicznych skutkach takiego „przekształcania przyrody” powiedziano wiele, znacznie mniej — o tych szkodach, które ta działalność wyrządza dziedzictwu historyczno-kulturowemu regionu. I jeśli czynniki ekologiczne jeszcze są brane pod uwagę przy sporządzaniu planów generalnych rozwoju regionu, to zabytkom, związanym z jego historyczną przeszłością, nie znajduje się miejsca wśród wielkich planów na przyszłość. Można się o tym przekonać, oglądając mapę generalną perspektywicznego rozwoju Kijowszczyzny, zaprezentowaną na majowym Forum Inwestycyjnym w Ukraińskim Domu w tym roku. Granice Kijowa (sięgające Ukrainki na południu), zabudowa osiedli, osiedla domków jednorodzinnych i dacze, nowe drogi samochodowe, mosty przez Dniepr, nowe linie kolejowe gęsto pokrywają terytorium obwodu, w tym miejscowości, gdzie znajdują się zabytki archeologii, których obecnie tylko w ewidencji jest ponad 2000. Jednak pokazana na mapie strategia rozwoju obwodu zaplanowana jest tak, jakby chodziło o zagospodarowanie planety, którą człowiek zasiedla po raz pierwszy, a nie o terytorium, którego historia mierzy się tysiącleciami. Do czego prowadzi (i w nieporównanie większej skali doprowadzi w przyszłości) takie podejście projektantów, można pokazać na przykładzie tylko jednej miejscowości, bardzo małej w skali obwodu, nie mówiąc o Ukrainie. Chodzi o pewien jar, z którego już od kilku lat bezkontrolnie wydobywa się ten sam czarnoziem dla trawników Konczy-Zaspy. Ta dolina niedaleko Obuchowa, miejscowi mieszkańcy nazywają ją Kołomyjców Jar. Po jej dnie przepływa strumień, na brzegu którego ponad 6000 lat temu osiedliło się plemię Trypolian — twórców dawnej, być może pierwszej w tych stronach rolniczej kultury archeologicznej. Kto dzisiaj na Ukrainie nie słyszał o Trypolianach i ich cywilizacji! Otóż, w Kołomyjcewym Jarze znajduje się jedna z największych osad Trypolian na Kijowszczyźnie — ponad 30 hektarów. W ziemi tysiącleciami zachowywały się ruiny budynków, tysiące wyrobów ceramicznych — naczyń, zdobionych rzeźbionym i malowanym ornamentem, zagadkowe ceramiczne „binokle” itp. Kilka tysiącleci po Trypolianach na brzeg strumienia przyszli inni ludzie — w epoce wczesnego żelaza, a w XII w. założyli wieś poddani Wielkiego Księcia Kijowskiego. I oni zostawili tutaj swój ślad — naczynia, wyroby z żelaza. Warstwa ziemi o grubości metra, wydawało się, niezawodnie ukryła ślady dawnych osad na dnie jaru. Archeolodzy mieli szansę kiedyś zbadać we wszystkich szczegółach życie dawnych plemion, odkryć nieznane karty ich historii. Jednak ten czarnoziem okazał się prawdziwym przekleństwem dla unikalnego kompleksu archeologicznego. W 2005 roku miejscowy rolnik zabrał się za budowę stawu, a ziemię wywożono na zamówienie w okolice. Już wtedy strażnicy zabytków wyjechali na miejsce i wykryli fakt niszczenia, dlatego wydali nakaz wstrzymania prac. Kopanie stawu przerwano, jednak czarnoziemne Eldorado nadal wabiło chętnych, którzy odkryli drogę w to niegdyś głębokie miejsce. Do jesieni 2006 roku warstwa gleby została zdjęta na powierzchni ponad 4 ha na głębokość do 1—1,2 m. Razem z dziesiątkami tysięcy metrów sześciennych drogocennego czarnoziemu na kwietniki i trawniki wywieziono szczątki kilkudziesięciu trypolskich domostw wraz z wyposażeniem, a to setki dawnych naczyń. Skąd takie liczby? Jesienią 2006 roku Obwodowe Muzeum Archeologiczne otrzymało informacje o napływie ze wspomnianej miejscowości razem z gruntem trypolskich skorup. Przy wsparciu mecenasów zorganizowano niewielką ekspedycję ratunkową. W ciągu zaledwie dwóch i pół dnia oczyszczono szczątki czterech domostw, w większości zniszczonych przez koparkę, wśród których znaleziono rozwaliny dwóch i pół tuzina naczyń, a także kilka całych!
Wśród nich – dwa naczynia w kształcie lornetek, jedno całe w kształcie gruszki, puchary, pokrywki. Po raz pierwszy od stu lat, od czasów wykopalisk pod Trypilla prowadzonych przez Wikientija Chwojkę, archeolodzy zobaczyli w tym kraju podobny obraz. Wydawało się nieprawdopodobne, że tak duże naczynia stoją w całości. Zazwyczaj na polach pługi podczas orki bezlitośnie miażdżą ceramikę trypolską, a tutaj wszystko stało jak w muzealnej witrynie. Można tylko wyobrazić sobie, ile takich unikalnych znalezisk zostało bezlitośnie i bezmyślnie zniszczonych dla śmiesznych, groszowych (w porównaniu z wartością utraconych starożytności) zarobków. Nie mówiąc już o naukowej wartości i znaczeniu tego unikalnego kompleksu. Znaleziska z Kołomyjcewego Jaru stały się ozdobą sali trypolskiej Obwodowego Muzeum Archeologicznego we wsi Trypilla i niedawno były eksponowane na wystawie „Kultura trypolska na Kijowszczyźnie” w Ukraińskim Domu. Wielu zwiedzających miało okazję usłyszeć opowieść o tych starożytnościach i ich dramatycznej historii. U wszystkich pojawiało się pytanie: co się robi i co najważniejsze – co można zrobić, aby nie dopuścić do podobnych sytuacji w przyszłości? Zrozumiałe jest, że procesu budowy i rozwoju obwodu nie da się zatrzymać z powodu troski o dawne osady i grodziska. Ale dziedzictwo historyczno-kulturowe można włączyć do tego procesu. Na planie generalnym rozwoju obwodu mogłyby się całkowicie pojawić obok rezerwatów przyrody – archeologiczne, przewidziano stworzenie parków archeologicznych, których zwiedzający zapoznawaliby się z zabytkami przeszłości, odwiedzali wykopaliska archeologiczne. Kołomyjcew Jar, przynajmniej jego część, mógłby stać się jednym z terenów chronionych, otwartych dla badań naukowych i turystyki. Te zaś miejsca, które znajdą się w strefie budowy osiedli, dróg, mostów, właśnie mają stać się, zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem, obiektem wykopalisk ratunkowych. Tym bardziej, że w obwodzie obecnie mieszka i pracuje przeważająca większość profesjonalnych archeologów Ukrainy(!). Skarby naszej ziemi, których spadkobiercą i jedynym prawowitym właścicielem jest naród Ukrainy, zasługują na lepszy los. Przez trzy lata Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki wspólnie z Domem Nauczyciela prowadzą comiesięczne seminarium „Cywilizacja trypolska w dziedzictwie Ukrainy”, przeznaczone dla nauczycieli, historyków, kulturoznawców i ukrainoznawców. Celem seminarium jest przekazanie ludziom wiedzy naukowej o cywilizacji trypolskiej jako fundamencie duchowego i historyczno-kulturowego dziedzictwa Ukrainy, zapoznanie z osiągnięciami archeologii w tej dziedzinie. Uczeni-archeolodzy referowali o badaniach cywilizacji trypolskiej i jej roli w dziedzictwie współczesnej Ukrainy. Udział w tym seminarium wzięli znani uczeni: I. Czerniakow, M. Widejko, W. Dudkin, I. Potiechina, O. Korwin-Tarkowski, S. Ołhowski, S. Ryżow, H. Paszkewycz i inni. 29 maja podsumowaliśmy seminarium w formie wieczoru pytań i odpowiedzi na temat „Badania cywilizacji trypolskiej i jej rola we współczesnym życiu Ukrainy” z udziałem tych naukowców. Wieczór prowadził przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Pawło Mowczan. W wystąpieniu M. Widejki mowa jest o pilnych problemach zachowania dziedzictwa historycznego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
