Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

PIERWODRUK

Слово Просвіти, №24 за 2007 рік

Ciąg dalszy. Początek w nr 13, 15 z 2007 r. Wtedy jeszcze nie noblista Milorad Pavić, a może już laureat, a może nie on, może ktoś, kto udawał Milorada Pavicia, powiedział mi w średniowiecznym Kotorze, twierdzy wykutej falami ze skały, która zawisła nad morzem: — Przecież czas może zaszkodzić prawdzie bardziej niż nieprawdzie. Przypadkiem spotkałem Pavicia podczas powrotu ze stolicy Czarnogóry, Cetynii, gdzie zaaranżował mi audiencję u Władyki Czarnogórskiego Kościoła producent filmu „Żyć na przekór” Cedo Vulević, komunista, który odsiedział za czasów Broz Tito pięć lat na „Goli Otok” i z jakiegoś powodu pozostał żywy i komunistą. Pięć lat w kamieniołomach „Goli Otok” zdołało wytrzymać tylko trzech. Pisarz Cedo Vulević był jednym z tej trójki. Komunista z „Goli Otok” Cedo Vulević w Jugosławii pełnił rolę mojego anioła stróża. Był zahartowanym aniołem stróżem, bo na „Goli Otok” nie było niczego, oprócz skał z różowego marmuru. Skrzydła aniołom odcinano w pierwszym dniu uwięzienia, jeszcze w celi śledczej, bo przeszkadzały innym aniołom. Bywało, że do celi o powierzchni sześciu metrów kwadratowych jednorazowo napychano do czterdziestu aniołów. Golono głowę i odcinano skrzydła wszystkim bez wyjątku. Wody na „Goli Otok” nie było wcale. Wodę dowożono tylko dla strażników. Strażnicy moczyli się do żelaznej cysterny i dodawali tam ocet winny. To można było pić więźniom — żelazny litrowy kubek na dobę. Raz na dobę. Od wschodu do zachodu słońca więźniowie łupali skały kilofami. Słońce na Morzu Adriatyckim piecze jak palnik, jeśli przystawić go tuż do potylicy. A potylice były ogolone. Po dwóch latach więzień, jeśli nie umierał, stawał się archaniołem. Postawiłem Władyce w Cetynii tylko jedno pytanie: — Jak zrobić film, żeby dotarł do wszystkich? Władyka odpowiedział: — Dotrzeć do wszystkich jest niemożliwe. Dotrzeć można tylko do wiernych… — A jak dotrzeć do niewiernych? — Uczynić ich wiernymi. — A jak dotrzeć do wiernych? — Tak, jak tworzy się kazanie. Najpierw nakreślam tło, potem wyprowadzam na to tło główną ideę, ubieram ją w znane wiernym szaty i prowadzę do celu. Nie manowcami, a takimi ścieżkami, żeby u wiernych powstało wrażenie, że kazanie czytam nie ja im, a oni mnie. Lepiej ode mnie wie to Pavić, on wie. Powiedział mi kiedyś: postmodernizm, podnosząc czytelnika do roli współautora, wysuwa na pierwszy plan przyjemność z czytania. Zapytaj Pavicia. Ale wierni muszą być zadowoleni z kazania. Czas, jak kwas siarkowy lub ług, zniekształca pamięć. Rozjada na proch, rdza zjada absolutnie wszystko, wszystko oprócz nieprawdy. Bo nieprawda zrobiona jest z czystego złota prawdy. Mijają lata i w milczącym rzecznym piasku na brzegach rzeki zapomnienia Styksu błyszczą złote sztabki nieprawd. Nędzne, że i okiem zauważyć trudno, małe, drobne i wielkie, wielkości końskiego łba. Te sztabki, które są wielkości końskiego łba — to mity narodowe. Krzyczące sztabki pośród martwego milczącego piasku zapomnienia. Cedo próbował zapomnieć o „Goli Otok”. Potem Cedo Vulević w swoim małym „Peugeocie”, który linieje każdej wiosny, i właśnie teraz zaczęło się u niego linienie, wiózł mnie w kierunku południowym wzdłuż wybrzeża do małego miasteczka Bar. Po drodze, kiedy zmęczone słońce umoczyło jaja w adrenalinie Adriatyku, zatrzymał się na romantycznej skale nad morzem, żeby się wysikać. Morze, po tym jak Cedo wysikał się do niego, nabrało nieprawdopodobnego koloru z trzech nut: bizantyjskiego purpuru, błękitu berlińskiego i zieleni paryskiej. Cedo wyciągnął z kieszeni pistolet i zaczął strzelać w niebo. (Św. Piotrze, zauważ ten szczegół — „strzelać w niebo”. Tylko zauważ.) — Po co ci broń? — zapytałem, bo byłem głupi. (Tylko nie pamiętam: czy jeszcze, czy już?) — Jugole nie bywają bez broni. Spójrz na horyzont. Widzisz białą kropkę? To „Goli Otok”. Teraz jest na nim pusto. Zabrali nawet kilofy i cysternę. Utopili je w morzu. Żeby zapomnieć o wszystkim. Miesiąc wcześniej byliśmy z Cedo na przyjęciu w amerykańskiej ambasadzie jako goście festiwalu filmowego „Brave New World” w Belgradzie. Cedo przedstawił mnie tam dwóm hollywoodzkim producentom. Właściwie to oni poprosili Cedo, żeby przyprowadził mnie na koktajl do Amerykańskiej Ambasady. Nasz sowiecki attaché ds. kultury nie odstępował mnie ani na krok, nawet do toalety chodził ze mną razem, widocznie wiedział coś, czego jeszcze nie wiedziałem ja. Amerykanie, choć wyglądali jak naturalni Żydzi z Odessy, od razu zaproponowali mi kontrakt na siedem lat w Hollywood. Jako operatorowi. I od razu wymienili trzy pierwsze filmy, które miałem w Hollywood kręcić. Nazwiska reżyserów nic mi nie mówiły, ale suma wypisana słownie była oszałamiająca. Jak na mnie ówczesnego. Czy tamtejszego? Czy tamtego? Krótko mówiąc, tego, kim byłem wtedy, w 1973 roku. Czyli kompletnym idiotą. I kwadratowym też. Attaché cały czas próbował obracać rozmowę w żart, mówił, że nie mam własnej kamery filmowej i taśmy, krótko mówiąc, plecił głupoty i dawał mi oczami rozkazy, żebym się stąd wynosił. Ja też zacząłem żartować, drwić, bo przecież nie mogłem powiedzieć tym odeskim Żydom z Hollywood, że jak tylko powiem „Tak!” — to tego samego wieczoru pierwszym rejsem „Aerofłotu” wyślą mnie do domu. Może nawet w kaftanie bezpieczeństwa-wyszywance. Odescy idioci tego nie rozumieli, albo oni naprawdę nie byli z Odessy. Albo udawali, że nie są z Odessy. Bezczelnie powiedziałem, że 200 tysięcy dolarów rocznie to dla mnie za mało. — Ile? — zapytali chórem, bo zrozumieli, że w ten sposób wyrażam zgodę. — Milion — powiedziałem wyzywająco i ziewnąłem, bo w rzeczywistości zaparło mi dech. W ustach nie było ani grama powietrza. Tylko ostatnie 14 zębów. Resztę wybito mi w różnych epokach historycznych. A między zębami tylko zamieć z dymu amerykańskiego „Marlboro”, którym poczęstowali mnie producenci. Dym był i w głowie, i w żołądku. Byłem cały, po brzegi, wypełniony amerykańskim dymem. Dym walił z uszu. Dym był i w kieszeniach. Attaché ds. kultury poklepał mnie po ramieniu, jak własnego jucznego osła, i powiedział zadowolony: — Milion to za mało. Za milion takiego operatora nie oddamy. Amerykanie w końcu zrozumieli, o co chodzi. Spojrzeli na siebie i powiedzieli: — To trzeba omówić… Jeden z nich wyciągnął do mnie nieprzezroczysty gruby plik z papierami: — Tutaj jest tekst kontraktu… Proszę uważnie się zapoznać… Dane na blankiecie…

s. 9 · strona oryginału ↗

Wyszedłem z hotelu o wpół do piątej, pamiętając radę Ostapa Bendera, że miasta najlepiej zdobywać o świcie. Rozczarowanie zaczęło się od dworca Saint-Lazare. Paryż w moim wyobrażeniu był bardziej Paryżem niż ten nad Sekwaną. Na mapie był bardziej kuszący, wydawał się bukietem niewąchanych obietnic. Nijak nie mogłem przekonać siebie, że Paryż to święto, które jest stale ze mną. Albo Hemingway kłamał, albo trzeba było zaczynać poranek od aperitifu, i dalej wszędzie, jak ogłaszają w podmoskiewskich pociągach podmiejskich. Ostryga cicho skomlała w wewnętrznej kieszeni marynarki. Prosiła się do ust, a może za potrzebą. Gdzieś o szóstej Paryż mnie dopadł. Wcale nie z tej strony, z której oczekiwałem. O szóstej na małej uliczce Clio, mającej w sumie trzysta kroków, gdzie od szóstej do siódmej po prostu na chodniku handlowano serami, gorącymi rogalikami i egzotycznymi owocowymi bajkami, wreszcie poczułem główny temat Paryża nosem. Zapach świeżo mielonej kawy prowadził mnie dalej, jak kuropatwa prowadzi setera od swojego gniazda, od kawiarni do kawiarni, od wieży Eiffla przez Montmartre, Pola Elizejskie, Trocadéro, Lasek Buloński i dalej wszędzie… Paryż naprawdę istniał w innym wymiarze, dotąd mi nieznanym. W wymiarze nieznanym kartografii. Do strumieni zapachu kawy dodawały się strumienie lotnych woni pieczonych kasztanów, stęchłe stawy japońskiego moczu (Kobo Abe pisał prawdę, że Paryż przesiąknięty jest zapachem moczu, on jest jednak pre-post-futuro-realistą), wszystko to zlewało się z pionowymi strumieniami fontann z kalejdoskopowych odcieni perfum z ostrymi akcentami słonego, trującego, ledwo wyczuwalnego odoru ostryg, który nadciągał niewidzialnymi atlantyckimi minitsunami. I jeszcze inaczej, nie po sowiecku, zalatywały spaliny aut. Ciekawe, czym oni tankują swoje auta, pomyślałem, czyżby sowieckimi perfumami „Krasnaja Moskwa” — bo właśnie „Krasną Moskwą” śmierdziało spod każdego „Peugeota”, „Renault” i „Citroëna”, które toczyły się falami po Polach Elizejskich. Jak od mojej łysej nauczycielki angielskiego w szkole nr 461. Pod Sacré-Cœur trwały zapach potu artystów zmieszał się z natarczywym zapachem terpentyny i oleju cedrowego — zapachem beztalenckiego malarstwa z Montmartre. Nagle nos ledwo wyczuł oszałamiający zapach kobiety, który snuł się tuż nad samym chodnikiem prawie niewidzialnym strumyczkiem gdzieś z głębi Paryża, zdaje się, z bulwaru Kapucynów. Strumyk pojedynczych cząsteczek cudownej woni to wypełniał sobą korony kasztanów, niby liśćmi, które już opadły, to znikał za drzwiami pustych kawiarni… to błyskał punktowo na falach koszernego paryskiego powietrza, które niestrudzenie pchały przed sobą wąskimi uliczkami-zaułkami kartonowe „Peugeoty”, „Renault” i „Citroëny”. Ja, jak przystało na setera, szedłem na zdobycz górnym wiatrem. Paryż zaczął czarować. Zaczęło mnie prowadzić po Paryżu. Paryska mara mamiła Jurka do czwartej po południu. Po czwartej już mechanicznie przestawiałem nogi. Zapach tachykardycznie znikał. Nozdrza się wyczerpały. Nos stał się wulgarną ozdobą twarzy i odmawiał pracy nosem zgodnie z przeznaczeniem. Ostatecznie zgubiłem górny ślad na bulwarze Kapucynów, gdzieś obok kawiarni, gdzie bracia Lumière zrobili. Ostryga w wewnętrznej kieszeni zaczęła bić się w histerii.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn