Strona · s. 11strona oryginału ↗
KONTEKST
Слово Просвіти, №24 за 2008 рік
5 czerwca Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przeprowadziło w Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy spotkanie twórcze literatów, naukowców, wydawców, aktywistów społecznych Kijowa oraz przedstawicieli Ambasady Islamskiej Republiki Iranu na Ukrainie z okazji 960. rocznicy urodzin wielkiego perskiego uczonego, poety, myśliciela Omara Chajjama. Jest to pierwszy krok w serii zaplanowanych przez „Proświtę” działań na rzecz honorowania i wydawania w języku ukraińskim dzieł duchowych pionierów kultur narodowych, co otwiera perspektywę wzajemnego zrozumienia i współpracy narodów. Jak zaznaczył w wystąpieniu Jurij Koczubej, dyplomata, orientalista, redaktor naczelny czasopisma „Świat Wschodni”, na Zachodzie istnieją konkretne siły, które narzucają światu globalizacyjną doktrynę konfliktu cywilizacji, ale w rzeczywistości wojen międzycywilizacyjnych, międzykulturowych nie ma — to państwa walczą o zasoby. A kultury narodowe na świecie rozwijają się poprzez dialogi, które przezwyciężają konflikty. Proponujemy uwadze czytelników wystąpienie na tym spotkaniu Ołeksandra Szokały, znanego orientalisty i kulturozofia. Ołeksander SZOKAŁO Omar Chajjam urodził się około 1048 roku i przeżył 80 lat. Zasłynął jako wybitny matematyk, fizyk, astronom, astrolog, lekarz, filozof, prawnik, historyk, teozof, teoretyk muzyki i poetyki. Lecz najbardziej — jako poeta-sufi. Prace naukowe jako owoc rozumu pisał po arabsku, a poezję jako owoc serca tworzył w języku ojczystym (tadżyckim, farsi). Nauczycielem, duchowym mentorem Chajjama był światowej sławy lekarz, myśliciel Ibn Sina (Awicenna). Chajjam zasłynął na cały świat jako król rubajatów — jednej z najdawniejszych form persko-tadżyckiej poezji ludowej. U Chajjama rubajaty nabrały alegorycznego hedonizmu i głębokiego filozofizmu oraz są przepełnione panteistycznym wolnomyślicielstwem i światowym smutkiem. Chajjam jest sufi. Sufizm to nie dogmat religijny, a życiowy ascetyzm, ponadczasowa indywidualna praktyka duchowa, która rozszerza granice ludzkiej świadomości, uwalnia od uprzedzonych myśli i natrętnych idei. Indywidualna praktyka duchowa sufizmu jest szczególnie aktualna obecnie — w czasach zalewu masowych totalitarnych kultów, które przeprogramowują ludzkie dusze z pozytywu rozwoju duchowego na negatyw degradacji. Podstawą praktyki sufickiej jest duchowy proces sattori — poznanie Prawdy poprzez oświecenie. W sattori schodzą się dwie pierwotne zasady — poznanie rozumem i osiągnięcie intuicją. Człowiek dostępuje oświecenia poprzez oświecone miłością serce — zmysłowo-rozumowe, mentalne centrum ludzkiej istoty, dzięki któremu osiąga Prawdę i jednoczy się z Wszechjednią. Uniwersalizm sufickiej praktyki duchowej potwierdził swoją encyklopedyczną twórczością Omar Chajjam. Sufizm przez pięć stuleci był światopoglądową podstawą persko-tadżyckiej klasycznej literatury i kultury. Wszyscy persko-tadżyccy poeci-klasycy byli sufimi, a najwybitniejsi z nich jako duchowi nauczyciele kierowali wspólnotami sufickimi. We współczesnym orientalizmie powszechnie przyjęty jest pogląd, że sufi, a stąd europejskie sufizm (arabskie tasawwuf), pochodzi od arabskiego suf — wełna, zgrzebna włosiennica. Jest to uproszczona interpretacja głębokiego zjawiska duchowego poprzez zewnętrzne atrybuty — zgrzebną odzież, którą nosili wędrowni mnisi-derwisze. Najprawdopodobniej sufi pochodzi od dawnoiranskiego, awestyjskiego pojęcia suf, soch — czysty, jasny, oświecony, którego synonimem jest awestyjskie wesz, wes — niepokalany, bezgrzeszny, znający (stąd irańskie darwesz — derwisz, wędrowny sufi). To pierwotne znaczenie słowa sufi, które zostało zamglone późniejszą arabską nawarstwioną interpretacją, najdokładniej odpowiada istocie sufizmu jako indywidualnej praktyki duchowej. Przecież sufowie wyznają irracjonalne, intuicyjne osiągnięcie prawdy i jednoczenie się z wszechjedyną, wszechprzenikającą energią tworzenia drogą rozwoju duchowego poprzez oświecenie serca, oczyszczenie duszy, dojrzałość moralną, samopoznanie i samodoskonalenie. Sufizm jako głębokie, reliktowe zjawisko kulturowe jest zakorzeniony w zaratusztrianizmie, wedyzmie, buddyzmie. I choć jego powstanie wiąże się z VIII wiekiem, kiedy ujawnił się w środowisku kulturowym ludów irańskich jako przeciwdziałanie dogmatom islamu, narzucanego przez arabskich zdobywców, jednak sami sufowie uważają swoją fenomenalną praktykę duchową za zjawisko ponadczasowe i nazywają siebie ludźmi, których myśli i słowa są w zgodzie.
się z prawymi czynami. Jest to całkowicie zgodne z wedyjską i zaratusztriańską zasadą dojrzałości moralnej człowieka, której istotą jest trójjedność prawdziwej myśli, prawdziwego słowa i prawego czynu. Odwieczny sufizm, podobnie jak współczesna sahaja-joga, to uniwersalny sposób samorealizacji, czyli uświadomienia sobie swojej istoty jako celu ewolucji człowieka. Głębokie pokrewieństwo genetyczne z sufizmem mają także wczesnochrześcijański hezychazm (obcowanie z Bogiem poprzez oczyszczone serce) oraz praktyka duchowa Hryhorija Skoworody, którego nauczanie i sposób życia stanowiły jedność. Teza Skoworody „Prawdziwy człowiek to serce w człowieku” odpowiada sufickiemu i buddyjskiemu rozumieniu serca jako zmysłowo-rozumowego, mentalnego centrum w człowieku, dzięki któremu poznaje się i w którym objawia się wszechjedyna Prawda. Serce u sufich i u Skoworody to to samo, co w wedyzmie i jogizmie manas. Zatem wedyzm i joga w warunkach hinduizmu, sahaja-joga w warunkach obecnej globalizacji, hezychazm i bezpopowstwo w warunkach chrześcijaństwa, sufizm w warunkach islamu — to przeciwdziałanie odwiecznej praktyce duchowej ludzkości w duszno-indywidualnych formach religii naturalnych oświecenia późniejszym nawarstwieniom upolitycznionych, oficjalnych mesjanistycznych systemów religijnych oraz nowoczesnych kultów totalitarnych. Sufi negują wszelką władzę jako ciemiężenie jednych ludzi przez drugich i wyznają ideę wolnej ludzkiej osobowości, gdyż ludzie są w równej mierze obdarzeni boskim pierwiastkiem, a każdy człowiek ma w swojej czystej duszy wszechjedyną istotę Stwórcy. Suficka praktyka duchowa odpowiada głównym cechom ukraińskiej kulturozofii jako życiowej mądrości, która kieruje osobowość ku samorozwojowi na podstawie dojrzałości moralnej, a mianowicie — kordocentryzmowi i egzystencjalności. Kordocentryzm osiągnął doskonałość w filozofii utajnionego serca człowieka Pamfiła Jurkewicza, a egzystencjalizm jako skierowanie na wewnętrznego człowieka utwierdził się w filozofii przyrody lub filozofii chutorowej Pantełejmona Kulisza, która ma wiele wspólnego z filozofią egzystencjalną duńskiego myśliciela Sørena Kierkegaarda. Wschodni typ światopoglądu, filozofowania i praktyki życiowej różni się od zachodniego tym, że człowiek dochodzi do ogólnych wniosków poznawczych poprzez zrozumienie osobistego sensu życia sercem. Twórca ukraińskiej orientalistyki Ahatanheł Krymski nazwał sufizm zjawiskiem głęboko demokratycznym, ponieważ zgodnie z zasadami sufickimi, ostatni nędzarz z jego nieśmiertelną duszą jest tak samo wielki, jak władca. Jeśli w religiach mesjanistycznych panuje strach przed Bogiem, to w sufizmie włada główny element mistycyzmu — miłość do Wszechjedynego. Poezja suficka jest głęboko symboliczna, jej struktura obrazowa ma kilka poziomów znaczeniowych: „Aby należycie rozumieć klasyczną lirykę perską, trzeba wciąż pamiętać, że jest ona cała owiana tzw. s u f i z m e m — pisze A. Krymski. — Sufizm to mistycyzm muzułmański, zabarwiony panteizmem. Liryka perska jest pełna tego panteistycznego światopoglądu. …Świat, zdaniem sufich, wypłynął z Boga, jest on emanacją Bóstwa i choć wydaje się różnorodny i niejednakowy, ta niejednakowość jest tylko pozorem, iluzją. …Świat i Bóg to jedność. Człowiek to kropelka z oceanu Bóstwa. …Dążenie do Bóstwa, ciągoty do ekstatycznego zjednoczenia z nim sufi porównują do tego, jak człowiek kocha swoją miłą lub szczerego przyjaciela, albo jak upaja się winem itd., a przez to poezja suficka, oprócz idei filozoficzno-pesymistycznych, wyśpiewuje także mistyczną hedonikę”. Inaczej postrzegano Chajjama na Zachodzie (głównie w Ameryce i Anglii) — przeważnie jako piewcę wina, uciech i ateistę, tworząc snobistyczny „kult Chajjama”, co było sprzeczne z istotą sufizmu. Zgodnie z suficką praktyką mistyczną, picie wina to alegoria upojenia oświeceniem Stwórcy, do którego człowiek dąży sercem pełnym miłości: Kto się upije, ten odkryje Wielkie cuda, I popłynie żywa mowa Jak płynąca woda… (Chajjam w przekładzie A. Krymskiego) Upojenie jest tu wzmocnieniem energii psychicznej, uwolnieniem od natrętnych idei i uprzedzonych myśli, to oczyszczenie serca i oświecenie rozumu dla bezpośredniego poznania Prawdy. Chajjam widział ograniczenia, zamknięcie wszystkich systemów religijnych. Uświadomiwszy sobie, że wszystkie religie są jednakowe, z pozycji panteizmu poddaje ostrej krytyce oficjalne duchowieństwo muzułmańskie za obłudną, zewnętrzną służbę rzekomo wyższemu celowi. Staje się to przyczyną zaciekłych represji i prześladowań ze strony sług kultu. Jeśli powiedzą wam, że jestem złym pijakiem, Niewiernym i najgorszym z hulaków, — To prawda. Każdy ma swoją postać. I ja też. Taki mam smak. (Przekład W. Mysyka) Przypomina to protest Tarasa Szewczenki przeciwko hipokryzji „władców świata”: Ja hulam, ucztuję W niedzielę i w dzień powszedni. A wam nudno! żałujecie! Na Boga nie słyszę. I nie krzyczcie! Ja swoje piję, A nie krew ludzką! „Treścią poezji Szewczenki jest pragnienie życia” — podkreślił Iwan Franko. Wielki uczony i popularyzator poezji wschodniej A. Krymski, który pierwszy w Imperium Rosyjskim (jeszcze od 1890 r.) zaczął tłumaczyć na ukraiński perskich poetów-sufich, w tym Chajjama, doświadczył podobnych prześladowań za popularyzację sufizmu. W latach reakcji stołypinowskiej cenzura duchowa wszczęła przeciwko A. Krymskiemu sprawę o bezbożność i bluźnierstwo w pracach orientalistycznych. W poezji sufickiej nierozerwalnie połączone są hedonistyczne pragnienie życia, panteistyczne wolnomyślicielstwo i smutek świata. Chajjam, jak inni poeci-sufi, przerósł swoją epokę. I to potwierdza, że życie w Prawdzie, według moralnego prawa wszechjedynego Ładu — to zjawisko pozaczasowe, fakt obecności wieczności w tym, co przemija. Człowiek jednoczy się z wszechjedynym Twórczym Duchem nie obłudnymi modlitwami, a czystym sercem, w którym żyje jego dojrzały osobisty duch. Liryczny bohater poezji Chajjama, który uosabia osobowość poety-myśliciela, to dowcipny pijak, wędrowiec, odważny miłośnik prawdy, przeciwnik świętoszkowatości i obłudy, wolny od usankcjonowanych konwenansów hipokrytycznego społeczeństwa, który wyznaje prawo moralne w sercu i kieruje się sumieniem jako wewnętrznym sędzią: Panie! Lepiej z Tobą W ciemnych siedzieć szynkach, Niż mruczeć bez Ciebie Wszystkie modlitwy w ołtarzach… Ci, co lubią skłaniać się Ku świętościom i ołtarzom, To osły! Bo ich objuczać Może każdy z popów. A popy, co udając pobożność, Obracają wiarę w towar, To niewierni bez wątpienia! W nich — giaurstwo, nie islam! Zdjęcie Je. Buketa
Od poganizmu do islamu — tylko chwila, I od wątpliwości do wiary — tylko chwila. Cały nasz los rozstrzyga ta chwila… Och, jakże drogocenna jest ta chwila! (Przekład A. Krymskiego) “Ta chwila” — to moment wieczności, promień światła duchowego w mroku przemijającego, które zachłannością swoją zawłaszcza świat i uśmierca ludzkie dusze. Dlatego wezwanie Chajjama do żywej duszy jest aktualne i po tysiącu lat, współbrzmi ono z duchowymi poszukiwaniami Mikołaja Gogola, bo to wezwanie wiecznego wszechjednego Ducha: Szukaj człowieka wszędzie: na biednym postoju, W zakątku nędzy i w pysznym pokoju. Jedna żywa dusza za sto Kaab droższa! Czemuż idziesz do nich? Szukaj duszy żywej! Szczególnie aktualne są obecnie ostrzeżenia przed różnymi złudzeniami i fałszem: Nie te teraz czasy, by przyjaciół dobierać. Z ludźmi na odległość przyzwyczajaj się rozmawiać. Najwierniejszemu przyjrzyj się rozumnym okiem — I wroga w nim zdołasz rozpoznać. (Przekład W. Mysyka) Suficka mądrość Chajjama — to życiowa praktyka czystości, dostępna każdemu człowiekowi, który podąża drogą moralnej dojrzałości, duchowego oświecenia: Wiele potrzeba wiedzy na mądre życie, Lecz na początek te dwie zasady zapamiętaj: Bądź lepiej głodny, niż byle co jeść, Bądź lepiej sam, niż z byle kim marnować życie. (Przekład O. Szokała) Duchowi orędownicy różnych epok i narodów, niezależnie od systemów religijnych, pragnęli i pragną pojąć prawdę wszechjednego Ładu i utwierdzić tę prawdę w społecznym porządku. Oni są w wieczności, w poza-czasie i jednocześnie przed nami na drodze naszej moralnej dojrzałości. W przeciwieństwie do globalizacyjnej doktryny konfliktu cywilizacji, duchowe doświadczenie tradycji narodowych prowadzi dialog kultur, powołany do uporządkowania cywilizacyjnej przestrzeni świata. Poprzez międzykulturowe dialogi biegną drogi wzajemnego zrozumienia, współdziałania, wzajemnej pomocy w perspektywie duchowego rozwoju ludzkości. U nas teraz zbyt wiele mówi się o integracji Ukrainy z Europą. Dziwnie to słyszeć, bo Ukraina — jest w samym centrum Europy. Jeśli rozpatrywać współczesne europejskie liberalno-finansowe tendencje przez pryzmat duchowych orientacji tradycji naszej kultury, która głęboko łączy nas ze Wschodem, to dzisiejsza Europa powinna zintegrować się z naszą, jeszcze żywą, duchową przestrzenią. A Ukraińcom, przede wszystkim razem z irańskimi i tureckimi narodami, trzeba odnawiać Jedwabny Szlak (w duchowym i gospodarczym sensie) eurazjatyckiej przestrzeni kulturowej. Jeszcze na początku XX wieku założyciel nowej literatury tatarskiej Gabdulla Tukaj pisał z gorzką alegorią w poetyckiej miniaturze “Wschód Słońca z Zachodu”: W księgach pradawnych znajdujemy takie rozwiązanie: Jak Słońce z Zachodu wzejdzie, to świata koniec. Już z Zachodu mroczny świt na ziemię schodzi — Czyż nie uratujecie świata wy, wschodnie narody?! (Przekład O. Szokała) Życzę więc nam wszystkim mądrości życia w świetle naszych duchowych tradycji. Nasze duchowo-moralne cechy narodowe muszą stać się skutecznymi przewagami konkurencyjnymi dla godnego życia w globalnej przestrzeni cywilizacyjno-ekonomicznej. Dżaber Wasig, attaché do spraw kultury Ambasady Islamskiej Republiki Iranu na Ukrainie (skrajny po prawej)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
