Strona · s. 7strona oryginału ↗
ABY JAK NAJWIĘCEJ ZOBACZYĆ W DRODZE. O książce „Ostatni strzał Erika” (Wydawnictwo „Jarosławiw Wał”, 2011) i jej autorze Romanie Kolisniku z Toronto
Слово Просвіти, №24 за 2011 рік
Mychajło SŁABOSZPYCKI
W Parku Gyde w Toronto często można spotkać tego wysokiego, szczupłego mężczyznę o badawczym spojrzeniu za grubymi szkłami okularów. To Roman Kolisnyk, który mieszka nieopodal, na ulicy Quebec. Nieraz miałem przyjemność zasiadać przy hojnym stole tego gościnnego domu, gdy jeszcze żyła gospodyni — dobra, życzliwa pani Halina. Owdowiawszy, pan Roman jakby osierocał, gdyż żona w jego życiu była czymś więcej niż żoną. Była również jego doradczynią, oddaną przyjaciółką, pierwszą czytelniczką, zachwyconą wielbicielką jego talentu, a nawet — agentką literacką. W życiu Romana Kolisnyka pozostała już tylko praca literacka. To jego powszedni dzień i jego świętA. Nie zasiądzie już on do posiłku ze swymi dawnymi przyjaciółmi Bohdanem Bihusem i Myrosławem Maleckim, którzy chętnie odwiedzali ten gościnny dom. Coraz mniej „dywizjonistów” pozostaje na świecie. Każdy numer „Wістей kombatanta” czarno roi się od nekrologów. Wielu zmarłych za życia było dobrymi znajomymi Romana. Z roku na rok ubywa prenumeratorów i czytelników jego pisma. Czasem prenumeratę na nie kontynuują wdowy i dzieci „dywizjonistów”. Ta mała solidarność żywych ze zmarłymi wobec fenomenu ukraińskiej emigracji politycznej, a przede wszystkim wobec środowiska „dywizjonistów”, które wydaje mi się wewnętrznie związane najmocniejszymi więzami.
Kiedy nie stało Myrosława Maleckiego, wieloletniego redaktora naczelnego „Wістей kombatanta”, pismo od razu przeszło pod kierownictwo Romana Kolisnyka, znanego pisarza i dziennikarza, niezmiennego członka światowego Zarządu Bractwa Weteranów Ukraińskiej Dywizji „Galizien” — jako jedynego, który może prowadzić pismo. Długo nie chciał zajmować się dziennikarstwem, choć miał do tego talent. Po pierwsze, charakter, w którym dominuje wręcz wyjątkowa dociekliwość. Zawsze pragnie wszystko wiedzieć, wyjaśniać wszystkie szczegóły każdej sprawy i każdej biografii; po drugie, jest zadziwiająco twórczym człowiekiem. Jego praca dziennikarska trwa nieco ponad trzy dekady. Kolisnyk zdołał opublikować kilka tysięcy artykułów, sprawozdań, felietonów i różnorodnych sylwetek. Pisarze z reguły stronią od takiej czarnej roboty; egoizm twórczy podpowiada im: życie nie jest wieczne, oszczędzaj siły i czas od gazetowej codzienności na pracę nad swoimi głównymi dziełami literackimi — być może zdarzy się im zabrzmieć „na poziomie wiecznych partytur”. Ale Kolisnyk jest tu wyjątkiem. Żyje w nim ta piękna staromodność, która wyróżnia ludzi obowiązku spośród innych. Opłaca ci się to czy nie, ale musisz to czy tamto zrobić. Ten imperatyw moralny prowadzi go przez życie.
Czasem wydaje mi się, że Roman Kolisnyk został stworzony do zupełnie innego życia. Łatwo go sobie wyobrazić jako tego nauczyciela, którego naprawdę kochają uczniowie. Spokojny, powściągliwy, rozważny, cicho wchodzi do klasy i zaczyna opowiadać albo o historii różnych cywilizacji, albo o tajnikach twórczości literackiej, albo o najnowszych teoriach w fizyce… Łatwo go też sobie wyobrazić jako lekarza czy adwokata — ma wyjątkową dociekliwość, we wszystkim szuka przyczyny pierwszej, istoty rzeczy, a to jest niezwykle ważne dla wszystkich specjalistów — wiedzieć i rozumieć jak najwięcej, bo to właśnie od tego zależy los ludzkiego życia i triumf sprawiedliwości… Ogólnie rzecz biorąc, Roman Kolisnyk mógłby być wieloma osobami. Bo utalentowany człowiek jest we wszystkim utalentowany. Ale gdy wybuchła wojna, od osobistych planów gimnazisty-książkowego nic już nie zależało. Został pozbawiony wyboru cywilnego. Pozostał tylko wybór wojskowy. Młody wiejski idealista z Tarnopolszczyzny zgłosił się ochotniczo do Ukraińskiej Dywizji „Galizien”, bo, jak sam mówi, „nadszedł taki czas”. Ukraiński Centralny Komitet wraz z weteranami walk o wyzwolenie poparł plany Dywizji dotyczące akcji propagandowej. Obok młodzieńców do Dywizji zgłaszali się dawni ukraińscy Strzelcy Siczowi, weterani Ukraińskiej Armii Halickiej i oficerowie Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Wydaje się, że okoliczności życiowe Romana Kolisnyka zawsze układały się tak, by jak najdalej odsunąć go od słowa. Jak wiadomo, gdy grzmią działa, muzy milczą. Toteż przez wszystkie lata wojenne Kolisnyk nawet w myślach nie zamierzał sięgnąć po pióro, by spróbować swoich sił w tej roli. O jakichkolwiek ambicjach literackich nie mogło być mowy. Pierwsze powojenne lata również w niczym nie sprzyjały pracy literackiej. Ukraińska emigracja polityczna, do której należał, szukała swojej „niszy” i możliwości przetrwania w innych krajach. Ukraińscy inżynierowie, lekarze, adwokaci, nauczyciele, oficerowie zostawali górnikami i budowniczymi, rolnikami i drwalami, kominiarzami i sprzątaczami. Najczęściej właśnie pod takim warunkiem te kraje udzielały im schronienia. Nasi ludzie musieli odpracować określoną liczbę lat na podstawie kontraktów przy tych pracach. Pierwszym schronieniem Romana Kolisnyka po Niemczech była Australia. Wydawałoby się, że zaczął się przyzwyczajać. Tym bardziej że przybył tu w miarę przygotowany do miejscowej egzystencji. W czasie po zakończeniu wojny miał szczęście uczyć się w Ukraińskiej Wyższej Szkole Ekonomicznej w Niemczech, gdzie z sukcesem zdał egzamin z kursu rachunkowości i języka angielskiego. Pierwsze zajęcia „literaturą”, a nawet debiut reporterski przypadają na czas pracy w administracji pisma „Ukrainische Tribüne” w Monachium, lecz właśnie wtedy los już przygotował mu daleką drogę do Australii. We wspomnieniach Kolisnyka dowcipnie opisano wszystkie kolizje towarzyszące tym wydarzeniom. Za nimi — napół spalone wojną Niemcy, osobliwe obozowe republiki (DP), gdzie były własne gimnazja, gazety, czasopisma, wydawnictwa, mistrzostwa w różnych dyscyplinach sportu, a także setki tysięcy ludzi, którzy nie chcieli albo w żadnym wypadku nie mogli — z bardzo poważnych i smutnych powodów — wracać do domu. Jego australijska kronika zaczyna się w styczniu 1950 roku, a tamtejsza kariera zawodowa rozpoczęła się od tak niezbyt intelektualnego zajęcia, jak drwalstwo. Barwnie odtworzył we wspomnieniach międzynarodowy oddział drwali liczący pięćdziesiąt osób, który daleko od cywilizacji (pięćdziesiąt kilometrów od najbliższego miasteczka) przyczyniał się do poprawy dobrobytu Zielonego Kontynentu. Po zakończeniu dwuletniego kontraktu zdołał odejść od drwalstwa i spróbować swoich sił w innych dziedzinach. Brał się to za jedno, to za drugie, i minęła jeszcze cała pięciolatka jego prac po drwalstwie. Dopiero wtedy wyraźnie odezwała się do niego muza. Zaczął pisać felietony i artykuły do pisma kombatanckiego. I to był już początek tego, co stało się sensem jego życia. Zapewne sam on na początku nie uświadamiał sobie tego w pełni, bo trzeba było jeszcze zmagać się z dużymi trudnościami, związanymi z walką o swoje miejsce już w Kanadzie, dokąd wkrótce się przeniósł, oraz z poszukiwaniem w tamtejszym życiu pracy, która da chleb powszedni (z literatury na emigracji nie da się na niego zarobić). Cokolwiek by robił, literatura go nie puszczała, uczyniwszy z niego swego więźnia. W tym sensie zastałem go już gotowym, to znaczy niezawodnym, sługą Zakonu słowa. A poznać go miałem szczęście ponad osiemnaście lat temu.
Na pierwszy rzut oka w niczym nie przypomina on wesołków-humorystów, którzy sypią dowcipami i anegdotami, przy tym sami śmiejąc się najbardziej. Jest małomówny, powściągliwy, zamyślony. U takich słowo jest prawie jak święto. Tylko w dobrym towarzystwie, które go zna i szanuje, potrafi łagodnie i bez złości zażartować, towarzysząc słowom rzekomo nieco zakłopotanym uśmiechem. Prawda, że jeśli zacznie dyskutować (zwłaszcza na tematy ukraińskiej polityki), wtedy w mgnieniu oka zamienia się w zupełnie inną osobę: namiętny, zapalczywy, nieustępliwy Roman Kolisnyk wymachuje szablą bezlitosnych argumentów — i lecą z ramion głowy przeciwników; czasem może nawet wydawać się, że wpadł tu wicher, za którym należy spodziewać się burzowego natarcia. Potem Roman Kolisnyk się uspokaja, przeprasza towarzystwo za gorączkowość i znów staje się takim, jakim najczęściej zwykło się go widywać — po angielsku powściągliwym i bardzo życzliwym, jakim jest w zwykłych okolicznościach.
Nieraz usiłowałem wyobrazić sobie jego życie i dziwiłem się, ile się w nim zmieściło. Zrozumieć Romana Kolisnyka i jego życie zdołałem najpierw dzięki jego twórczości. Napisał powieść „Ostatni strzał”. Swoisty ukraiński wariant powieści Remarque'a „Na Zachodzie bez zmian”. Opowiedział tam o młodości na wojnie, o nadziejach i złudzeniach galicyjskich chłopców, którzy przed wstąpieniem do Dywizji byli gimnazjalistami i studentami. Opowiedział o krwi i śmierci, widzianych młodymi oczami. O wszystkim, co mieści się w jednym jedynym słowie „WOJNA”. Swoją ekspresją psychologiczną „Ostatni strzał” przypomina „Poza granicami bólu” Osypa Turiańskiego. Ale ten utwór został napisany dopiero w latach osiemdziesiątych w Kanadzie, kilkadziesiąt lat po wydarzeniach, w których uczestniczył Roman Kolisnyk i z których narodziła się fabuła „Ostatniego strzału”. Mówiąc o tym dziele, jeszcze raz wrócimy do tych dni, gdy śmierć żęła swe straszliwe żniwa i gdy niemal cała Europa znalazła się w ogniu i dymie. Czytając „Ostatni strzał”, łatwo sobie wyobrażam, jak szedł on przez wojnę.
Trudno było planować coś na przyszłość — wokół padali koszeni kulami jego towarzysze. W każdej chwili mogło to spotkać także jego. Gdyby go nie stało, nigdy nawet byśmy o nim nie usłyszeli i nie czytali tej jego książki. Ale los był łaskawy — ocalał. Kule pozostawiły na nim tylko rany. Do bezpośredniego konfliktu aliantów nie doszło. Potem nastąpiła ich nieprzejednana konfrontacja, nazwana zimną wojną. Dywizjoniści czekali na rozstrzygnięcie swojego losu w obozach jenieckich armii brytyjskiej i amerykańskiej. Każdemu ścielła się droga w niewiadomość. Wszystko bowiem komplikowało się tym, że należeli do pokonanych. Historię zaś, jak wiadomo, piszą zwycięzcy. Ze swojego punktu widzenia, z własnymi ocenami. Radzieccy słudzy Temidy w mundurach próbowali oskarżyć dywizjonistów o popełnienie zbrodni wojennych. Jednak eksperci prawni różnych narodowości wydali werdykt: Dywizja „Galicja” nigdy nie prowadziła żadnych operacji karnych wobec ludności cywilnej i nie wykonywała funkcji policyjnych. W „Ostatnim strzale” Romana Kolisnyka znajduje się straszliwa scena z bitwy pod Brodami. W chwili zatrzymania walk rozmawiają ze sobą żołnierze z dwóch linii okopów, które ощetiniły się bronią jedna przeciwko drugiej. Z jednej strony — dywizjoniści, z drugiej — czerwonoarmiści. I tu, i tam — Ukraińcy. I wtedy ojciec nagle odnajduje syna. Dzielą ich kilkadziesiąt metrów. A między nimi — linia frontu, która czyni ich wrogami. Ale czy jednokrwiści ludzie mogą być wrogami?! Teraz wreszcie się objęją. Tak powinno być. Taka jest logika życia i więzi rodzinnych. Jest jednak logika wojny. Ona dominuje, bo to jej czas. Syn znajduje się w ramionach ojca już martwy. A oszalały ojciec, który nie może uwierzyć w to, co się stało, niesie drogie ciało nie wiadomo dokąd. Napięta, rozpaczliwa cisza zalega nad linią frontu. Tysiące oczu z obu stron stają się świadkami ojcowskiej rozpaczy. Nawet tysiące ludzi nie są już w stanie nic tu zaradzić. To chyba najmocniejsza scena w „Ostatnim strzale”. Na taki szczyt tragizmu może wznieść się tylko prawdziwy artysta słowa. Zatem dywizjoniści zostali uznani za zwykłych żołnierzy i pozwolono im wyjechać do różnych krajów zachodniego świata. Roman Kolisnyk wybrał wtedy Australię, inni wyjechali do USA, Kanady, Argentyny, Brazylii, Wielkiej Brytanii, Francji. Do dziś w tych krajach działają oddziały Braterstwa Weteranów Pierwszej Ukraińskiej Dywizji, znanej pod nazwą „Galicja”. To właśnie Toronto wpisało się jako „terytorium” w jego biografię literacką. Tam ostatecznie zawodowo został pisarzem. Najpierw ukazała się drukiem jego książka „Dookoła świata”. Następnie powstało studium naukowe „Zarząd wojskowy a Ukraińska Dywizja »Galicja«”. Potem pojawił się zbiór jego „firmowych” utworów „Ciężko być politycznym emigrantem”; weszły do niego publikowane w ukraińskiej prasie humoreski i felietony. Zbiór ten nie tylko postawił Romana Kolisnyka w szeregu najciekawszych satyryków ukraińskiej diaspory, ale także mocno utrwalił jego reputację najdowcipniejszego mężczyzny w tym środowisku. Kolejne książki — „Najlepsi chłopcy z Dywizji” i „Od Adama do Leonida II” — ostatecznie to potwierdziły. Jego utwory zaczęły ukazywać się także na Ukrainie. Zyskały szeroki rozgłos. Wydano tam nawet monografię o naturze satyrycznego talentu Romana Kolisnyka.
Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
