Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

CZORNOWOŁA CODZIENNIE

Слово Просвіти, №24 за 2011 рік

na ekshumację: najpierw do starszego syna Andrija, który rzekomo się zgodził, do Tarasa… Ja od samego początku byłam kategorycznie przeciwna — nie mogłam dopuścić do tego znęcania się jeszcze nad prochami, dość, że znęcano się nad nim za życia. Przecież jeśli nawet udowodnią, że dobijali — czy powiedzą kto? Czy nazwą zleceniodawców? Bardzo często bywam na grobie — co drugi dzień, najdalej co trzeci, sprzątam, zmieniam kwiaty. Nikt, kto tam był, nie powiedział, że to wypadek drogowy, wszyscy mówią: zabili! Wydarzenia przecież nie po prostu się rozwijały, jeszcze na początku powiedziano mi: z czasem wszystkich świadków tego wydarzenia nie stanie, usuną ich. Tak też się stało. Kiedy prowadzono śledztwo za Juszczenki, doproszono się ekshumacji ciała jednego ze świadków, który zmarł rzekomo na zawał. U niego w kościach znaleziono truciznę, która tysiące razy przekracza dopuszczalne normy. My z Ateną napisałyśmy już trzy wnioski do Prokuratora Generalnego Pszonki, że jesteśmy kategorycznie przeciwne ekshumacji ciała Czornowoła. Nie wiem, czy przeżyłabym to wszystko, gdyby na mnie nie „zwaliły się” utwory Czornowoła. Tak bardzo go kochałam, nie mogłam zrozumieć: jego nie ma, a wszyscy chodzą, śmieją się, żyją normalnym życiem. A on przecież walczył za wszystkich. Ukraina dla niego — to nie było jakieś ogólne pojęcie, to każdy konkretny człowiek. Na przykład, ja oceniam swoich współmieszkańców z Wilchiwcia bardzo realnie. Widziałam, jak oni w tamtych czasach znęcali się nad moimi rodzicami: „O, medalista, w więzieniu siedzi…” I mama płakała. Szczere współczucie wyraziło może kilka osób. Potem waliła się nasza chata w Wilchiwciu, którą przekazano państwu pod muzeum. O, w Kryworiwni, na przykład, stworzono już pięć muzeów we wsi. Społeczność robi wszystko własnymi siłami, a potem stawia władzę przed faktem. A tutaj — wali się chata, na tamten czas już nie dysydenta, a deputowanego Rady Najwyższej, Bohatera Ukrainy. Niby każdy rodak powinien być dumny. Niewielu bohaterów w każdej wsi. A wszystkim jest obojętne. Sławko odczuwał rodaków inaczej. Rozumiał każdego człowieka — z jego bólami, radościami. On mi mówił: „Walu, nadejdą troszeczkę inne czasy, lepsze — staną się innymi i ci ludzie. Oni są tacy pokrzywdzeni, całe życie — nędza, głodówki”. Był wielkim optymistą, romantykiem. Mam ciekawą obserwację. Obok, za 4 kilometry, niewielka sąsiednia wieś Husakowe, tam się urodziłam. Tam był silny ruch powstańczy, stamtąd byli kozaccy wodzowie, to była kozacka wieś. A Wilchiwieć — pańszczyźniana. Tam w ludziach zachował się kozacki duch, a w Wilchiwciu — pańszczyźniany. Ci wieśniacy przyzwyczaili się korzyć — tacy są do tej pory. Pogodzili się z obecną władzą, boją się przewodniczącego rady wiejskiej, jakiegokolwiek naczelniczka. Ten strach jest w genach. A w Husakowem — nie boją się. Tam szkoła malutka, ośmioletnia, zaledwie 50 dzieci. Dyrektor tej szkoły często zaprasza nas na czornowolowskie wydarzenia. Tam dostają jego utwory, listy itd. W Wilchiwciu prawie niczego podobnego nie robią. Prawda, wreszcie muzeum otworzyli, choć wycieczki prowadzą na werandzie! Tam jeszcze pracy i pracy… Choć w rzeczywistości obecnie nie wszystkie są — je wyjmowano. Ale nawet te listy, które zniknęły, Wiaczesław skrupulatnie zarejestrował w zeszytach (kiedy i komu pisał, od kogo otrzymywał i krótką treść). To bardzo ciekawe. Dowiadujesz się o nieoczekiwanych rzeczach. Na przykład, kiedy niszczyli UGS, ówczesna ukraińska władza czasów Szczerbyckiego postanowiła posadzić więźniów politycznych z kryminalnymi, „dwie pieczenie przy jednym ogniu”: mówiąc, że u nas więźniów politycznych nie ma, jednocześnie mając nadzieję, że kryminalni sami się z nimi rozprawią. Jakucka prokuratura była takimi działaniami ukraińskiego KGB bardzo niezadowolona. Jakuci mają narodową dumę, współczuli tym, którzy bronili swój naród, swoją nację. O tym otwarcie mówili Czornowołowi, kiedy odbywał tam karę więzienia. Na prośbę prokuratora Jakucji warunkowo go zwolnili, ale bez prawa wyjazdu na Ukrainę do końca terminu. Pracował w fabryce w Pokrowsku, niedaleko Jakucka. I na weekendy jeździł do jakuckiego archiwum, badał materiały o Hrabowskim, gdzie ten był na zesłaniu. Te badania są unikalne. Bo nikt z literaturoznawców do jakuckiego archiwum nie dotarł. Czornowoł obalał rozpowszechnioną opinię, że Hrabowski był marksistą. Na zesłaniu, gdzie był Hrabowski, rzeczywiście były marksistowskie kółka, omawiali prace Marksa. Hrabowski tam bywał. Ale ani razu w tej sprawie swoich myśli nie wyrażał, dlatego nie ma podstaw wyciągać wniosek, że był marksistą. Coś zrobić nie jest łatwo, finansowania nie ma żadnego. — Mówi Pani, że przeżyła tragedię dzięki temu, że na Panią „zwaliły się” utwory brata. Jak to się stało? Co już udało się wydać? — Kiedy Wiaczesław zginął, zaczęliśmy porządkować jego twórcze dziedzictwo. Wiele materiałów znalazłam we Lwowie. Ale nawet nie myślałam, że zostanę redaktorem wszystkich utworów. Czornowoł jeszcze za życia chciał, żeby jego tomik „Literaturoznawstwo” opracował Wasyl Jaremenko. Ale ten był ciągle zajęty, napisał tylko przedmowę. Ja początkowo nie odważałam się wziąć za tę trudną pracę. Potem pomyślałam: „Jeśli nie ja, to kto?” Tak też robię. Zwróciłam się o radę do Mychajłyny Kociubynskiej, wieczna jej pamięć. Ona mi wyjaśniła niuanse, pomogła. Postanowiliśmy wydać wszystko. Ta praca nie jest prosta. Na szczęście, Wiaczesław miał zwyczaj niczego nie wyrzucać: znajduję bardzo ciekawe brudnopisy, notatki itd. Tym, którzy będą badać historię Ukrainy, jednoznacznie przydadzą się prace Czornowoła, bo to — dokumenty, historia Ukrainy. W drugiej połowie ubiegłego wieku i na początku niepodległości nie ma Ukrainy bez Czornowoła i Czornowoła bez Ukrainy. Jakiekolwiek wydarzenia by się nie działy, on tam był. Trwała walka w latach 1960. — Czornowoł jest jednym z szestdziesiatnykiw. Kiedy w 1964 roku zaczęły się aresztowania szestdziesiatnykiw — Czornowoł otwarcie wystąpił w ich obronie. Wtedy napisał „Sprawiedliwość czy recydywy terroru” i „Biada z rozumu”. Wiaczesław, Borys i Wałentyna z rodzicami. 1950 r. tom, rewolucjonistą-demokratą. Żal mi, że nikt z literaturoznawców od 2002 r., kiedy wyszedł ten tom, nie zareagował na te fakty. W korespondencji Hrabowskiego jest wiele nazwisk. Czornowoł je rozszyfrował, ale zdążył nie wszystko. Postanowiłam zakończyć tę pracę, uzupełnić indeks osobowy. Pracowałam w bibliotece Wernadskiego z historycznymi czasopismami tamtego okresu w rodzaju „Katorga i ssylka” itd. Praca poszukiwawcza jest bardzo ciekawa, czasem coś znajdujesz zupełnie nieoczekiwanie, kiedy nawet nie czekasz. A to taka radość! Już wydano sześć tomów, siódmy jest w drodze. W pierwszym tomie — prace z literaturoznawstwa, w drugim — „Sprawiedliwość czy recydywy terroru” i „Biada z rozumu”. Dalej — „Ukraiński Wisnyk”, zaczął wydawać „Ukraiński Wisnyk”. Potem był więziony, i tam nie przestawał walczyć. Czornowoł — to nasza historia. Ja mówię teraz nawet nie jako o bracie, przez te lata przeanalizowałam jego utwory, to — prawdziwe dokumenty. Jeśli on, na przykład, udzielał komuś wywiadu, zawsze sam wyczytywał, podchodził do tego bardzo poważnie. Przychodzi robić wiele komentarzy. Przecież to, co i tak jest zrozumiałe dla moich rówieśników, dla następnych pokoleń będzie zupełnie nową informacją. Wiele musiałam pracować nad słownikiem imion w listach, jest ich setki, rozszyfrowywać, kim są ci ludzie. Napisał książkę o wydarzeniach w obozach, ale ona zniknęła. A w listach zachowało się wiele danych o tamtych czasach, o ludziach. Choć i listy zachowały się. Wałentyna i Wiaczesław. 1988 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn