Strona · s. 5strona oryginału ↗
STRACH „RAJU” Icek Erlichson. Smakowanie raju / Przeł. A. Bondar. — K.: Tempora, 2011. — 256 s.
Слово Просвіти, №24 за 2011 рік
Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. Szewczenki, „Wseswit”
Nie możemy dłużej łudzić się iluzją, że historia w ogóle może być w stu procentach obiektywna, ponieważ sam człowiek nie mierzy się w kategoriach czarno-białych. A historię tworzą ludzie — czy to masy ludowe, czy to ich przywódcy. Wydarzenia II wojny światowej nie zostały jeszcze do końca zbadane. Poziom wiedzy o nich w świecie zachodnim jakościowo różni się od wiedzy na obszarze poradzieckim, chociaż i tam istnieje niemało białych plam. Do dziś nie ma jednoznacznej opinii o tym, dlaczego Hitler zabrał się za eksterminację Żydów, jaką rolę pierwotnie miał pełnić Auschwitz, kto był wspólnikiem Hitlera, które kraje zachodnioeuropejskie liczyły na otrzymanie swojego „łupu” z udanego podziału świata… W ciągu ostatnich lat wydawnictwo „Tempora” oraz ESEM Media Ukraina wzięły na siebie misję wypełnienia intelektualnej luki, a dokładniej, zaproponowania ukraińskiemu czytelnikowi alternatywnych koncepcji rozwoju historii, które istnieją w świecie zachodnim. Pojawienie się znacznej liczby książek na temat II wojny światowej („II wojna światowa za zamkniętymi drzwiami” Laurence’a Reesa, „Sojusz” Jonathana Fenby’ego) dowodzi, że zjawisko to do dziś nie zostało zbadane, a jego historyczne projekcje wciąż są sprzeczne. W 2011 roku ujrzała światło dzienne książka, która w niemałym stopniu naświetla wewnętrzną atmosferę w ZSRR po ataku Hitlera. To wydanie o symbolicznym tytule „Smakowanie raju” bazuje na wspomnieniach polskiego Żyda Icka Erlichsona. Książkę z języka polskiego przełożył Andrij Bondar, chociaż warto zauważyć, że przekład ten jest podwójny, jako że pierwotnie wspomnienia wyszły jeszcze w 1953 roku we Francji w języku jidysz. Być może ten szczegół warto byłoby zaznaczyć w książce, która pretenduje do statusu „dokumentu epoki”. Rajem jawi się radziecka rzeczywistość, w którą przyszło trafić głównemu bohaterowi. Raj w rzeczywistości wydaje się całkowitym piekłem, a Icek Erlichson — podróżnikiem po wszystkich jego kręgach. Podobne wydania czyta się zawsze z zainteresowaniem, ponieważ rozszerzają one naszą przestrzeń wiedzy, nawet taką, która bazuje na sprawdzonych faktach i materiałach archiwalnych. Historia osobista to rzecz odpowiedzialna i czasem dramatyczna. Może ona opowiedzieć historię od wewnątrz, oczami jednego człowieka, który przepuścił przez siebie przeszłość, aby stworzyć jakąś koncepcję z kalejdoskopowych błysków pamięci. Czasem takie koncepcje przeczą głównej „kanonicznej” wersji, ale w tym właśnie zawiera się ich wartość. Wspomnienia Icka Erlichsona w wielu kwestiach pomagają w poszukiwaniach odpowiedzi. Erlichson — polski Żyd, który uciekał przed hitleryzmem do Związku Radzieckiego, wierząc, że w tym jasnym socjalistycznym kraju znajdzie wolność. „…Wszystkich nas niepokoiło pytanie, gdzie będzie koniec tej podróży. Bardziej obeznani próbowali określić trasę, którą nas wieziono. Wspominali nazwy miast, w pobliżu których znajdowały się obozy: Karaganda, Omsk, Nowosybirsk, Irkuck, Krasnojarsk… Było coś szczególnego w tym, jak prości ludzie w rodzaju tych ukraińskich chłopów, półpiśmienni, znali geografię tego kraju. Znajomość sowieckiej mapy dotyczyła obozów. A ponieważ ich tam nie brakowało, jak w piosence »Szeroka strana moja rodnaja«, oni wciąż sypali nazwami”. Green (towarzysz Erlichsona w wagonie. — przyp. D. D.), który leżał obok, zaczął wspominać lata trzydzieste — czas wielkiego głodu. Sowiecka rzeczywistość nauczyła go czytać między wierszami. Dzięki temu udało mu się przewidzieć, co będzie dalej. Erlichson miał nadzieję, że Kraj Rad to najlepszy kraj, gdzie socjalizm zwyciężył, gdzie proletariat panuje nad uciskiem praw człowieka, gdzie zwyciężyło absolutne dobro. Nawiasem mówiąc, jak pokazuje w swoim badaniu „II wojna światowa za zamkniętymi drzwiami” Laurence Rees, taki pozytywny obraz ZSRR w Europie przede wszystkim tworzyła Wielka Brytania pod kierownictwem Churchilla, zmuszona do gry ze Stalinem, aby otrzymać swój łup ze zwycięstwa nad Hitlerem. „Sympatia, która upiększała obraz Związku Radzieckiego, miała wszystkie cechy spontaniczności. Przebywając w kraju, gdzie Żydów otwarcie dyskryminowano i traktowano z demonstracyjną nienawiścią, niektórzy, oczywiście, wierzyli, że Rosja jest krajem prawdziwej równości ludzi. Erlichson tak wyjaśnia swój wybór ucieczki do ZSRR: »Wśród części lewicowo zorientowanej młodzieży to wydarzenie (atak Hitlera na Polskę 1 września 1939 r. — przyp. D. D.) zrodziło myśl o przejściu na terytoria zajęte przez Armię Czerwoną. W moim przypadku nie była to ucieczka przed nazistowskim potworem, bo ówczesne nasze stosunki z Niemcami jeszcze nie zwiastowały przyszłych tragedii. Po prostu wabił mnie kraj, jak z dobrej bajki, gdzie »wszyscy ludzie są równi«, gdzie istnieje sprawiedliwość dla wszystkich — bez względu na narodowość, rasę i religię«”. Jednak wędrówki po radzieckich terytoriach ostatecznie zburzyły ten mit. „Pojawił się problem: jak dotrzeć na drugi brzeg Sanu. Sprawa okazała się trudna. Wzdłuż rzeki zebrał się tłum 600—700 osób, w tym kobiet i dzieci. Niektórzy oczekiwali na przeprawę kilka dni… Nie mogłem się z tym pogodzić, ale towarzysze wyjaśniali mi, że jest to związane z wymogami stanu wojennego, wszak liczba uchodźców stale rosła. Najśmielsi z nich próbowali przedrzeć się przez most lub forsować rzekę na łodziach. Byli odrzucani z brutalnością, która w żadnym stopniu nie współgrała z naszym wyobrażeniem o socjalistycznym państwie”. „Pierwsze siedem dni na sowieckiej ziemi przyniosło mi rozczarowanie. Nic dobrego mnie nie spotkało. Były bezdomność, głód, fizyczne i psychiczne zmęczenie. Jednak najgorsze czekało przede mną”.
ZSRR w czasie działań wojennych to terytorium strachu, łamania wszelkich praw człowieka, przy czym, co ważne, dotyczyło to wszystkich — i przybyszów, i swoich, „ruskich”. Radzieccy oficerowie nie tylko bronili swoich ziem przed najeźdźcą, ale też czasami tworzyli dodatkowych wrogów, aby rozerwać się przy zabijaniu, aby znaleźć odpoczynek w cierpieniu innych. Przytoczę dość wymowne wspomnienie Erlichsona: „Podróż do Czelabińska minęła bez żadnych kontroli. Jedyną niedogodnością było przysłuchiwanie się rozmowom, w których stale figurował temat „żydów”. Niektórzy otwarcie wyrażali zadowolenie, że naziści zabijają „żydów”. Na miejsce przybyliśmy o wpół do jedenastej w nocy”. Panoptikum radzieckiej rzeczywistości oczami Icka Erlichsona to system totalnej, szaleńczo-neurotycznej kontroli wszystkich nad wszystkimi, a na szczycie tego systemu stali enkawudziści, żandarmi radzieckiego „prawa” i zwolennicy bezprawia. „Prześladowania Żydów przez polskie władze wojskowe, które otrzymywały w tym wsparcie od NKWD, z każdym dniem się nasilały. Nawet zmobilizowani żydowscy żołnierze, którzy mieli za sobą kampanię wrześniową, byli uznawani przez komisje poborowe za niezdolnych do służby. To, czego nie można było otrzymać uczciwie, udawało się za pomocą łapówek. Dziesiątki ludzi właśnie w ten sposób weszły w skład różnych formacji wojskowych. Od dobrej woli władzy wojskowej często zależało otrzymanie pieczątki na dokumencie, który potwierdzał polskie obywatelstwo. Tysiącom Żydów, którzy pochodzili z terytorium Polski, które znalazło się pod sowiecką okupacją, nie chciano dawać takiego potwierdzenia. Najwidoczniej w ten sposób próbowano pozbyć się przyszłych mieszkańców Polski pochodzenia żydowskiego, nawet kosztem uznania sowieckiej okupacji na polskim terytorium”. Z jednej strony stan wojenny to stan anormalny, a więc czasami i niemoralny. Na wojnie człowiek musi przeżyć. Walka o życie prowadzona jest różnymi metodami, w tym także według zasady „człowiek człowiekowi wilkiem”. Wojna rozwarstwia każdą przestrzeń na wojskowych i tych, którzy muszą im podlegać, przy czym ci pierwsi daleko nie zawsze postępują zgodnie z normami wojskowymi. Radziecki świat Icka Erlichsona to świat udawanego bezpieczeństwa, świat ciągłej ucieczki przed radzieckimi „żandarmami”, którzy rzekomo mieli pełnić funkcję ochronną dla swojego państwa. W rzeczywistości ochrona prawie zawsze zakładała atak. II wojna światowa w radzieckiej przestrzeni to ciągłe „wędrujące” eszelony z deportowanymi ludźmi, którzy upodabniali się do pozbawionego praw bydła. Ludzi przewożono w anty-sanitarnych warunkach. Wokół gęstniała atmosfera zastraszania i psychologicznego mroku. Można przypuszczać, że wojna to zawsze tylko ciemność. Jednak Icek Erlichson pokazuje, że w rzeczywistości i na wojnie są tacy, którzy czerpią zysk z wojny kosztem ludności cywilnej, kosztem zabójstw i prowokacji. Radziecka rzeczywistość wojenna to sytuacja strachu i oszustwa. Pierwsze przybliżało człowieka do śmierci. Drugie było rezultatem walki o przetrwanie w nieuczciwych warunkach i totalnej nerwowości. „Kilka dni po decyzji komisji medycznej zażądałem zwrotu zaświadczenia o. Dzisiaj obraz II wojny światowej na Ukrainie nabiera kolejnego wypaczenia. Ideologiczne zasady nowej polityki państwowej przekształcają fakty przeszłości w umowną hiperrzeczywistość — czyli rzeczywistość, w której liczy się nie argument historyczny, a punkt widzenia, z góry założona tendencyjna postawa. W takim przypadku historia jawi się nie jako odtworzenie obiektywnych wydarzeń, a subiektywna koncepcja, uformowana wokół pewnej ideologii. A to prowadzi tylko do jednego: rozpalania konfliktów między różnymi warstwami społeczeństwa.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
