Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Prawo językowego WIELKOpaństwowości:

Слово Просвіти, №24 за 2012 рік

Projekt ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej” (którego autorami są S. Kiwałow i W. Kołesniczenko) stał się kolejną próbą wewnętrznego, według kryterium językowego, podziału ukraińskiego społeczeństwa. Z jednej strony ucieleśnia on przedwyborcze obietnice Partii Regionów dotyczące wprowadzenia języka rosyjskiego na Ukrainie jako drugiego języka państwowego. A zatem ten projekt ustawy, który rzekomo ma uporządkować sytuację z polityką językową zgodnie z normami europejskimi, w rzeczywistości jest jedynie etapem na drodze do ustanowienia języka rosyjskiego jako państwowego.Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy Z drugiej strony, bolesność kwestii językowej w przededniu kolejnych wyborów parlamentarnych jest w stanie wywołać ogromną falę niezadowolenia, która znów będzie skierowana przeciwko Partii Regionów. Mimo że projekt ustawy, jak zapewniają jego autorzy, ma wyprowadzić sytuację językową na Ukrainie na inny poziom, tylko prowokuje on kolejną falę agresji w społeczeństwie. Co ważne, krytyka przyjętego w pierwszym czytaniu w Radzie Najwyższej projektu ustawy wywołała ogromne oburzenie wśród rosyjskojęzycznych ludzi, którzy na znak protestu przeszli na język ukraiński. Dlaczego projekt ustawy, który rzekomo ma „ustabilizować” i „uregulować” sytuację, w rzeczywistości jest formą przeniesienia jej na płaszczyznę polityki? Przypomnę, że jeszcze 1 stycznia 2006 roku weszła w życie Europejska Karta języków regionalnych lub mniejszościowych, którą Ukraina ratyfikowała w 1996 roku. W ustawie o ratyfikacji Karty Ukraina uznała za języki regionalne lub języki mniejszości: białoruski, bułgarski, gagauski, grecki, żydowski, krymskotatarski, mołdawski, niemiecki, polski, rosyjski, rumuński, słowacki oraz węgierski. Jednak mimo pozornej europejskiej retoryki tolerancji językowej, autorom projektu ustawy chodzi nie tyle o prawdziwe „języki mniejszości”, co o język rosyjski, o czym otwarcie powiedziano w uzasadnieniu do projektu ustawy. Cytuję: „...w latach 2006—2007 ponad 20 rad lokalnych wschodu i południa Ukrainy przyjęło decyzje o nadaniu językowi rosyjskiemu statusu języka urzędowego lub regionalnego w granicach swojej jednostki administracyjnej. Jednak większość tych decyzji została zaskarżona przez prokuraturę i uchylona przez sądy. Na nowy poziom rozpatrywania kwestia języka wzniosła się 1 marca 2008 roku na II Ogólnoukraińskim zjeździe deputowanych wszystkich szczebli w Siewierodoniecku w obwodzie ługańskim. Kilka tysięcy deputowanych różnych szczebli wezwało do niedopuszczenia do rewizji Europejskiej Karty języków regionalnych lub mniejszościowych oraz przyjęło „Deklarację praw kultury rosyjskiej i kultur innych narodów Ukrainy””. Zatem uzasadnienie pokazuje prawdziwe motywacje jego autorów. Nie chodzi o zabezpieczenie praw języków mniejszości narodowych, a o lobbowanie języka rosyjskiego, który na Ukrainie historycznie odgrywa znacznie inną rolę niż język polski, rumuński, bułgarski, węgierski czy słowacki. W związku z tym nie ma co oczekiwać od tego projektu ustawy poprawy w polityce wobec mniejszości narodowych, natomiast można mówić o próbie wciągnięcia Ukrainy w przestrzeń „Ruskiego miru”. W ostatnim czasie pojęcie to wymaga większej argumentacji, bo może powstać wrażenie, że „Ruski mir” to przestrzeń kultury rosyjskiej, do której w szczególności odnosi się także kultura ukraińska. Nikt nie będzie zaprzeczał faktowi, że do języka rosyjskiego zwracali się ukraińscy pisarze (jednak ważne jest analizowanie warunków takiego zwracania się; czasem działo się to w wyniku przynależności Ukrainy do imperium). Ważne jest, aby zrozumieć, że „Ruski mir” to całkowicie ideologiczny konstrukt, swoisty mesjanistyczny ideologem, który bazuje na irracjonalnych przesłankach. „Ruski mir” upatruje swoich źródeł w Rusi Kijowskiej, wbrew woli historii i zdrowemu rozsądkowi jego ideolodzy łączą Carstwo Moskiewskie i Ruś Kijowską. Apologeci „Ruskiego miru” odmawiają uznania starożytności Rusi Kijowskiej jako ukraińskiej przestrzeni etnicznej i duchowej, nalegają na antyhistoryczne podejścia, stawiając w centrum historii geopolitycznej Moskwę i kulturę rosyjską, stawiając znak równości między pojęciami „rosyjski” i „ruski”. „Ruski mir” ma wspólne intencje ideologiczne z koncepcjami panslawizmu, panmongolizmu czy panosmanizmu. Za wszystkimi tymi nazwami stoją opracowane ideologiczne (utopijno-mitologiczne) modele światopoglądowe, które kierują się antyracjonalnymi (i antynarodowymi) prawami. Ideolodzy takich „wielkich projektów” nie uznają myślenia historycznego, nie rozumieją zawartego nawet w podręcznikach szkolnych i ustalonego w Europie i Ameryce rozumienia „narodu”. Wszystkie te „wielkie projekty” są ponadnarodowe, są zorientowane na zlewanie się organizmów narodowych w jedną wspólną przestrzeń. Jednak tutaj kryje się też niebezpieczeństwo: w rzeczywistości w każdej z takich przestrzeni istnieje (prawda, próbuje się to na wszelkie sposoby ukryć) kultura tytularna i „naród tytularny”, który a priori uznaje się za wyższy. Tak, w mitologemie „Ruskiego miru” kultura rosyjska dała impuls rozwojowi kultur ukraińskiej i białoruskiej, Moskwa stała się centrum, które produkowało życiodajne dla innych kultur impulsy. Dlatego rozpatrywanie kultury ukraińskiej jest możliwe tylko w odniesieniu do kultury „starszego brata”. Podobny tok myślenia ucieleśnia mitologiczne zasady myślenia ideologicznego. Przypomnę, że takie zjawiska historyczne jak nazizm w Niemczech, faszyzm we Włoszech miały zasady mitologiczne, które nie poddają się analitycznemu wyjaśnieniu i argumentowanemu naukowemu dowodzeniu. Projekt ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki to ukryta forma takiej mitologicznej „instalacji”, którą chcą ustanowić na Ukrainie. To ważny etap na drodze „Ruskiego miru” na Ukrainie, która dla ideologów zarówno „wielkich projektów”, jak i takich małych projektów ustaw (z wielkimi ambicjami) jawi się jako Małorosja, młodszy brat starszego brata, który będzie siłą, ogniem i mieczem narzucał swoje reguły gry. W takim przypadku żaden projekt ustawy, który zawiera ukrytą intencję ustanowienia polityki imperialnej i który toruje drogę do wejścia Ukrainy w ciało imperialne, nie będzie zbliżał Ukrainy do Europy. Rzecz w tym, że Rosja ma całkowicie odrębny program rozwoju państwowego, nigdy nie pretendowała do wejścia do UE, w odróżnieniu od Ukrainy. Wyrażone przez Ukrainę dążenia do wejścia do Unii Europejskiej muszą być poparte inicjatywami prawnymi. A czyż możliwe jest zbliżenie się do Europy, jeśli projekt ustawy o państwowej polityce językowej popycha Ukrainę w przestrzeń rosyjskiego ciała imperialnego (Rosja nigdy nie zrezygnowała z polityki imperialnej)? Ten projekt ustawy jaskrawo świadczy o jeszcze jednym problemie. Różnorodność językowa może łatwo przekształcić się w wieżę Babel, kiedy ludzie przestaną rozumieć siebie nawzajem. Dążenie do tolerancji językowej może przekształcić się w poważne niebezpieczeństwo. Dzisiaj polityczni sternicy krajów europejskich wielokrotnie podkreślają, że projekt budowy społeczeństwa wielokulturowego nie sprawdził się. Wydarzenia w Norwegii, niechęć przybyszów z Pakistanu czy Indii do przechodzenia inkulturacji w społeczeństwie brytyjskim itp. — wszystko to sprzyja „wewnętrznej federalizacji” krajów, utwierdzaniu nastrojów separatystycznych. Przez wpływy z zewnątrz kraje europejskie tracą swoje oblicze; segmentują się, podupada ich język i kultura. W projekcie ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej” wyraźnie prześledzić można jeden wektor: odejście od języka ukraińskiego jako języka, który ma łączyć różne segmenty społeczeństwa. Język ukraiński traci swoje priorytetowe prawa jako język państwa. Jak być w tej sytuacji, kiedy do organów państwowych zaczną napływać dokumenty z regionów, gdzie zatwierdzono język regionalny, w językach węgierskim, rumuńskim, krymskotatarskim, tureckim? W końcu, w warunkach obecnego kryzysu na Ukrainie, czysto z przyczyn finansowo-ekonomicznych niemożliwe jest wprowadzenie takiego programu tłumaczenia wszystkich dokumentów państwowych na wszystkie języki krajów UE, jak to ma miejsce w Brukseli. Jak być organom władzy państwowej, placówkom oświaty, mediom? Jak zapewnić prawdziwie tolerancyjną reprezentację wszystkich wspólnot regionalnych, które zostaną sformułowane? W końcu nawet przedstawiony projekt ustawy świadczy o elementarnej nieznajomości języka ukraińskiego jego autorów, zawiera on rażące błędy, takie jak: w uzasadnieniu: „...tylko w ten sposób następuje rekompensata za wieki ucisku języka ukraińskiego i jest to jedyny możliwy sposób zbudowania państwa ukraińskiego, a ich przeciwnicy — rosyjskojęzyczni (rumuńskojęzyczni, węgierskojęzyczni i tak dalej) obywatele” (co to za węgierskojęzyczni pojawili się na Ukrainie? I może teraz trzeba pisać nie Węgry po ukraińsku, a Wengria?); w samym projekcie ustawy: „zastosowanie zasady plurilingwizmu” (co to za dziwne pojęcie? Jeśli „pluri” to łaciński rdzeń „mnogości”, to od jakiego słowa utworzono „lingwizm”? — legowisko? Czy jednak powinno być „plurilingwizm”?). Zatem autorzy projektu ustawy na należytym poziomie nie władają nawet językiem ukraińskim, choć są urzędnikami państwowymi, deputowanymi Rady Najwyższej. A czy możliwe jest, aby obywatele Ukrainy dobrze opanowali kilka języków regionalnych, aby mieć możliwość swobodnego posługiwania się nimi w razie potrzeby? I to jeśli wziąć pod uwagę, że przez dwadzieścia lat nasi politycy nie zdołali nauczyć się języka ukraińskiego (kilka osób z obecnej ekipy rządzącej — to przykłady tego, kiedy człowiek nie może opanować języka ukraińskiego)? A czy możliwa jest taka sytuacja w Rosji czy Polsce? Tam wszelkie działania na rzecz wsparcia języka mniejszości narodowych przy wsparciu państwa i tak uroczyście otwierane będą tylko w języku państwowym. A u nas urzędnicy państwowi i politycy z ekranów pozwalają sobie na posługiwanie się językiem obcego państwa? Czyżby to właśnie była polityka utwierdzania języków regionalnych, która w rzeczywistości będzie utrwalać prawo niektórych obywateli Ukrainy do zachowywania się nadal bez szacunku dla Ukrainy? I, co ciekawe, przez te wszystkie dwadzieścia lat z ekranów jakoś nie słychać języka rumuńskiego, tureckiego (a mamy niemałą wspólnotę Gagauzów), ormiańskiego, węgierskiego? To dla kogo przygotowywana jest ustawa o państwowej polityce językowej? Dla ideologów „Ruskiego miru” na Ukrainie? Na przykład niedawno miałem okazję być na otwarciu Dni Kultury Ukrainy w Szczecinie (północ Polski). Po pierwsze, wszystkie oficjalne wydarzenia (a także język prowadzących podczas koncertów) prowadzone były tylko w języku polskim. Po drugie, obywatele Polski, którzy mają ukraińskie pochodzenie, wyjaśnili, co oznacza wsparcie języka mniejszości narodowych w Polsce: to jeden kanał w telewizji regionalnej z nadawaniem regionalnym. A na Ukrainie większość czasu antenowego w wiodących ogólnokrajowych kanałach rankingowych („Inter”, „Ukraina” itp.) jest w języku rosyjskim. I taka polityka wspierania języka rosyjskiego odbywała się bez żadnych ustaw o języku przez wiele lat. W tekście projektu ustawy zaznaczono: „język państwowy — utrwalony ustawodawstwem język, którego używanie jest obowiązkowe w organach administracji państwowej i kancelarii, instytucjach i organizacjach, w przedsiębiorstwach, w państwowych placówkach oświaty, nauki, kultury, w sferach łączności i informatyki itp.”. Ale z jakiegoś powodu w tym punkcie pominięto „w środkach masowego przekazu”. W artykule 22 „Język w sferze informatyki” zaznaczono: „1. Głównymi językami informatyki na Ukrainie są języki ukraiński, rosyjski i angielski. Systemy komputerowe i ich oprogramowanie, które są używane przez organy władzy państwowej i organy samorządu lokalnego, przedsiębiorstwa państwowe, instytucje i organizacje, muszą być zapewnione możliwością przetwarzania tekstów ukraińskojęzycznych, rosyjskojęzycznych i angielskojęzycznych. W państwowych systemach komputerowych i ich oprogramowaniu mogą być swobodnie używane inne języki”. Dlaczego w poszczególnych artykułach nowego projektu ustawy wszystko zamyka się na języku rosyjskim i nie bierze się pod uwagę języków innych mniejszości narodowych? W artykule 23 „Język w sferze kultury” zaznaczono: „1. Państwo, podkreślając ważność dialogu międzykulturowego i wielojęzyczności, dba o rozwój ukraińskojęzycznych form życia kulturalnego, gwarantuje swobodne używanie języków regionalnych lub języków mniejszości w sferze kultury, nieingerencję w twórczą działalność działaczy kultury i zapewnia realizację praw i interesów kulturowych wszystkich grup językowych na Ukrainie. 2. W celu szerokiego zapoznania obywateli Ukrainy z osiągnięciami kultury innych narodów świata na Ukrainie zapewniane są tłumaczenia i wydania literatury artystycznej, politycznej, naukowej i innej w języku ukraińskim, językach regionalnych lub językach mniejszości, innych językach”. Zatem chodzi o utwierdzenie na szczeblu państwowym programów wsparcia dotyczących „swobodnego używania języków regionalnych”. W przypadku wsparcia kultury rosyjskojęzycznej istnieje ogromne ryzyko zmarginalizowania kultury ukraińskiej (a przede wszystkim ukraińskojęzycznej). Dzisiaj rynek książki na Ukrainie i tak jest przesycony produkcją z Rosji, natomiast przede wszystkim ukraińscy wydawcy potrzebują realnych ulg ze strony państwa dla popularyzacji książki ukraińskiej. To samo dotyczy wykonawców muzycznych i producentów ukraińskiego kina. Autorzy projektu ustawy rzekomo wychodzą od próby zburzenia mitu, który istnieje na Ukrainie, jakoby „rosyjskojęzyczni... obywatele — to „piąta kolumna”, mankurci, potencjalnie niebezpieczne zjawisko dla ukraińskiej państwowości”. Albo też: „W społeczeństwie sformułował się absolutnie sfałszowany mit, w ogólnych zarysach który

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn