Strona · s. 7strona oryginału ↗
ideologia, mit, utopia
Слово Просвіти, №24 за 2012 рік
można opisać tak: obcojęzyczny Ukrainiec — nie patriota — głosuje na konserwatywne siły niepaństwowe — separatysta, potencjalny zdrajca lub ofiara działań sił zewnętrznych”. Na zakończenie autorzy projektu mówią, że „zarówno jedni, jak i drudzy zapominają, że w referendum w sprawie ogłoszenia niepodległości Ukrainy 1 grudnia 1991 roku 90,32 % obywateli zagłosowało „ZA”. Z nich w obwodzie dniepropetrowskim prawie 91 %, w donieckim — 77 %, zaporoskim — 81 %, ługańskim — 84 %, mikołajowskim — 89 %, odeskim — 85 %, m. Sewastopolu — 57 %, charkowskim — 76 %, AR Krym — 54 %, chersońskim — 90 %. To być może jedyny raz, kiedy ukraińskojęzyczne, rosyjskojęzyczne i obcojęzyczne społeczności Ukrainy głosowały razem i tak jednogłośnie”. Każde z tych twierdzeń wymaga doprecyzowania. Na Ukrainie nie ma konfliktu między rosyjskojęzycznymi a ukraińskojęzycznymi obywatelami. Konflikt istnieje między różnymi projektami ideologicznymi. Jednym z takich projektów jest „Russkij mir”, który utwierdza nie tylko prawo do języka rosyjskiego, ale i dążenie do rozpuszczenia Ukrainy w imperialnym ciele Rosji. Język rosyjski na Ukrainie dla jednej części jest formą okaleczenia narodowej tradycji kulturowej. Ukraina nigdy nie była „mniejszym bratem” Rosji, została ona siłą zagarnięta przez Imperium Rosyjskie. I właśnie imperium wywierało nacisk, aby zniszczyć wszelkie możliwe formy narodowej niepodległości, podporządkować cerkiew, skarbiec, historię. Nie trzeba przypominać o cyrkularzu wałujewskim i ukazie emskim. W końcu polityka niszczenia narodowych podstaw państwa ukraińskiego osiągnęła swoje apogeum w latach 30. XX wieku, kiedy zniszczono plejadę najwybitniejszych pisarzy, naukowców, jednym słowem tych, których w europejskiej tradycji przyjęło się nazywać intelektualistami. Bezsprzecznie, podobne okrucieństwa miały miejsce w systemie sowieckim także wobec przedstawicieli kultury rosyjskiej. Ale proporcje są inne. Dlatego dzisiaj każdy rozsądny polityk, który zna się na historii Ukrainy, nigdy nie zgodziłby się poprzeć projektu państwowej polityki językowej, który w żaden sposób nie pomaga językowi ukraińskiemu uzyskać należnego mu statusu. Ktoś może zaprzeczyć i powiedzieć, że gdyby język ukraiński był rzeczywiście żywotny, to nic by mu nie przeszkodziło i mógłby rozwijać się na zasadach konkurencji. W rzeczywistości ta teza, która dzisiaj aktywnie funkcjonuje w mediach i na różnych forach, wywodzi się z nieznajomości sytuacji. Językowi ukraińskiemu przypisano status (wizerunek) języka drugorzędnego, który nie może w pełni być wykorzystywany w nauce, w wysokich technologiach, w biznesie, w medycynie, w kulturze, w mediach… Dla takiego poglądu było wystarczająco dużo impulsów w historii: poszczególne warstwy językowe usuwano, zakazywano, stworzono specjalne tabele, które miały zakazać używania tych lub innych leksemów. Przez dwadzieścia lat niepodległości nie opracowano narodowej doktryny nie tylko zachowania, ale podniesienia prestiżu języka ukraińskiego wśród obywateli Ukrainy. Jeśli Rosja finansuje ogromną liczbę projektów za granicą, związanych z rozwojem języka rosyjskiego, jeśli Hiszpania utwierdza swój język przez Instytut Cervantesa, Brytania przez British Council, Niemcy przez Instytut Goethego, to Ukraina nie ma żadnych centrów za granicą, które sprzyjałyby popularyzacji języka i kultury ukraińskiej, często biblioteki ambasad i konsulatów Ukrainy za granicą zadziwiają skromnością. Zjednoczenie rosyjskojęzycznych i ukraińskojęzycznych Ukraińców podczas referendum w 1991 roku nastąpiło właśnie dlatego, że Ukraińcy jako naród odczuli niemożność życia w sowieckim imperialnym ciele według zasad komunizmu. I referendum stało się impulsem do wprowadzenia polityki narodowej solidarności, konsolidacji. Natomiast w niepodległej Ukrainie postradziecka retoryka była niezwykle potężna, zaczęto wprowadzać mechanizmy, które nie oddalały Ukrainy od ZSRR, a tworzyły mit wspaniałej przeszłości. Nie skonstruowano wspólnej narodowej europejskiej tożsamości historycznej przez prowokacyjną lub po prostu nieprzemyślaną politykę państwową, przede wszystkim w kwestii językowej. Dzisiaj jest antynaukowe i nieodpowiedzialne zrównywanie rosyjskojęzycznych z mniejszością narodową, nadając prawo do utwierdzenia statusu regionalnego dla języka rosyjskiego. Język rosyjski na Ukrainie — to daleko nie zawsze oznaka obecności etnicznych Rosjan, którym potrzebne jest utrwalone przez państwo prawo do zachowania swoich tradycji kulturowych i praw językowych. Dla naszego państwa, i w żadnym wypadku nie trzeba podmieniać tych pojęć, język rosyjski — to spuścizna rosyjsko-sowieckiej polityki imperialnej, która wypacza tożsamość narodową, która nie daje możliwości zbudowania polityki narodowej na Ukrainie. Wszystko to zmienia Ukrainę dla świata zewnętrznego w niezrozumiałą szarą plamę, która istnieje na orbicie Rosji. Jedną z wad przedstawionego projektu ustawy jest to, że nie bierze on pod uwagę dorobku współczesnej nauki językoznawczej, przede wszystkim socjolingwistyki, ponieważ autorom nie jest znane takie pojęcie, jak „trwałość językowa”. Nowa ustawa ostatecznie może zrujnować to pojęcie, ale ruina będzie odbywać się głównie na materiale języka ukraińskiego. Badania socjolingwistyczne, w szczególności przeprowadzone w Narodowym Uniwersytecie „Akademia Kijowsko-Mohylańska” pod kierownictwem Łarysy Masenko, zaświadczyły, że dla ukraińskojęzycznych obywateli Ukrainy na południu i na wschodzie trwałość językowa jawi się jako rozmyta. W Kijowie często ukraińskojęzyczni przechodzą na język rosyjski, jeśli zwracają się do nich po rosyjsku. Natomiast rosyjskojęzyczni zachowują swoją przynależność językową w odpowiedziach na pytania w języku ukraińskim. Co więcej, często rosyjskojęzyczni proszą rozmówcę o przejście (możliwy jest także nacisk psychologiczny) na język rosyjski. Albo można przypomnieć niedawny przypadek, kiedy pomocnik reprezentacji Ukrainy i kijowskiego „Dynama” Ołeksandr Alijew odmówił odpowiedzi na pytanie
Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki w języku ukraińskim jednego z kanałów telewizyjnych. Na pytanie dziennikarza w języku ukraińskim Alijew odpowiedział: „Zadawajcie, proszę, pytanie po rosyjsku, ja ukraińskiego nie rozumiem”. Czy nowy projekt ustawy pomoże rozwiązać podobne konflikty? Wręcz przeciwnie, będzie on nadawał wszelkie prawa językowi rosyjskiemu i niwelował prawa języka ukraińskiego. Czy takie zachowanie piłkarza francuskiej czy polskiej drużyny byłoby możliwe? Na Ukrainie gracz reprezentacji narodowej może pozwolić sobie na faktycznie zupełnie nietolerancyjny (jeśli nie powiedzieć chamski) stosunek do języka swojego państwa, zmuszając dziennikarza do uczenia się języka innego państwa, aby przeprowadzić wywiad. Wokół języka rosyjskiego stworzono mit społecznej wyższości, uniwersalnej prestiżowości. W końcu, oczywiście, jest to język niemal jednej szóstej kuli ziemskiej (jak kiedyś mówiono), język, który nie był prześladowany i zakazany. Natomiast język ukraiński tak i nie zdobył swojego najszerszego przedstawienia na Ukrainie przez dwadzieścia lat. A projekt ustawy o państwowej polityce językowej ostatecznie może podzielić Ukrainę według kryterium językowego: ukraiński pozostanie przeważnie językiem Ukrainy Zachodniej i Centralnej, Ukraina Wschodnia i Południowa, pomimo znacznego udziału osób ukraińskojęzycznych w regionach, pod naciskiem politycznych czynników ideologicznych utrwali status regionalnego terytorium rosyjskojęzycznego, co będzie sprzyjać jej dystansowaniu się od Ukrainy, czyli otwartemu separatyzmowi, który już błąkał się w Siewierodoniecku w 2004 roku. S. Kiwałow i W. Kołesniczenko w notatce wyjaśniającej przytoczyli doprawdy niezwykle wymowny fakt referendum z 1991 roku. Wtedy Ukraina zjednoczyła się we wspólnym pragnieniu wyjścia z radzieckiej próżni duchowo-kulturowej i politycznej, zdobywając Niepodległość. Ale ten fakt przewidywał utwierdzenie własnej tożsamości narodowej, dla Ukrainy przykładem mogłaby stać się Polska, kraj bliski z wielu powodów. Natomiast różne czynniki wewnątrz Uk-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
