Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ludmiła TKACZ: „To dzieło bezdusznych polityków i politologów”

Слово Просвіти, №24 за 2012 рік

O realiach przestrzeni językowej na Ukrainie rozmawiamy z profesor katedry współczesnego języka ukraińskiego Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza, doktorem nauk filologicznych Ludmiłą TKACZ. — Pani Ludmiło, po raz kolejny w przededniu kampanii wyborczej, pomimo akcji protestacyjnych, władza rozegrała kartę językową… — Akcje na rzecz wsparcia języka ukraińskiego są bardzo potrzebne! I dobrze, że sprawa ustawy językowej Kołesniczenki-Kiwałowa dotknęła do żywego tak wielu ludzi! Ależ to już ostateczna granica! A co stało się ze wszystkimi poprzednimi liniami obrony? Jak można było do tego dopuścić?! Wychodzi na to, że politycy z sił pomarańczowych, na których głosowaliśmy, w tym i ja, zostali zaskoczeni? Czekali, aż zagrzmi? I teraz doszło do krwi w sali sesyjnej Rady Najwyższej, do konfrontacji na podejściach do parlamentu. A wcześniej spokojnie chodzili na różne show i nie brali się do praktycznej pracy, przechodzili z partii do partii, dzielili okręgi i targowali się o miejsca na listach. Dlatego odezwy, deklaracje, wezwania ze sceny już dawno się wyczerpały — one na nikogo nie działają i, co o wiele gorsze, do niczego nie zobowiązują tych, którzy je wygłaszają. Oto teraz mamy deputowanego ludowego Ukrainy Wadyma Kołesniczenkę — absolwenta Umańskiego Instytutu Rolniczego, który w czasach Związku Radzieckiego rozpoczynał swoją karierę jako pracownik stadionu, a zakończył jako przewodniczący komisji kontrolnej Jałtańskiego Komitetu Miejskiego KPZR. — Jaka jest rola Kołesniczenki w kwestii językowej? — Zaprzeczając prawu języka ukraińskiego do bycia jedynym językiem państwowym na Ukrainie, W. Kołesniczenko jest, że tak powiem, retranslatorem wielu maskujących propagandowych klisz o tym, że w „naturze bilingwizmu nie ma niczego zagrażającego”; o tym, że w innych państwach jest „znaczna liczba” języków regionalnych; o tym, że „historycznie tak się złożyło, że Ukraina jest państwem polietnicznym”. Ale każdy bezstronny specjalista (historyk, politolog, demograf, socjolog, kulturoznawca) ma wystarczająco dużo argumentów, aby udowodnić: Ukraina pod względem składu narodowościowego swojej ludności jest państwem monoetnicznym. A sytuacja ukraińsko-rosyjskiej dwujęzyczności nie powstała sama z siebie — ją celowo „składano” według planów przyjętych nie w Kijowie, a w Moskwie. I dokumentalnych potwierdzeń tego jest wiele. Szowinistyczna agresja wobec Ukraińców (szczególnie nasilona po wydarzeniach Pomarańczowej Rewolucji) stworzyła już swój „słownik nienawiści”: oranżoidy, oranżgutangi, majdanuści, majDauny — oto niewielka lista tych rosyjskojęzycznych neologizmów, które można przeczytać w pierwszym lepszym zestawie komentarzy internetowych do jakichkolwiek wydarzeń związanych z „pomarańczowymi” politykami. Na podobne fakty zwróciły już uwagę zagraniczni językoznawcy, którzy interesują się sytuacją językową na współczesnej Ukrainie. Na jedną z takich prac — artykuł austriackiego slawisty M. Mosera „The Galician Variant of the Ukrainian Language and Anti-Ukrainian Discours in Contemporari Internet Sources” w zbiorze naukowym „Contemporary Ukraine on the Cultural Map of Europe” (2009, Nowy Jork) — powołuje się I. Dziuba w jednej ze swoich nowszych monografii „Nagnitannia moroku” (Narzucanie mroku). Liczne wypowiedzi o języku ukraińskim, które przytacza w swoim artykule M. Moser (aż do takich: „Ukraiński język — to nie jazyk, eto kriki żywotnych (myczanie, gawkannie, chriukannie, karkannie) — żydopolskogo bydła iz Galiczyny”) — I. Dziuba nazywa „absolutnie dzikimi”: w nich „oczywista jest polityczna ukierunkowaność nienawiści do wszystkiego, co ukraińskie — bezpośredni związek z rosyjskim szowinizmem. To już coś więcej niż po prostu dekulturacja społeczeństwa”. Czyż nie rozumieliśmy agresywnej i konsumpcyjnej natury tych sił, przeciwko których ofensywie wystąpiliśmy w 2004 roku?! — A jeśli mówić konkretnie o prawach rosyjskojęzycznych obywateli Ukrainy? — Jeśli chodzi o prawo rosyjskojęzycznych rodzin, jak i rumuńskojęzycznych, węgierskojęzycznych, tatarskojęzycznych, bułgarskojęzycznych, polskojęzycznych do nauczania swoich dzieci w języku ojczystym, to tego prawa nikt nie neguje. Bo rzeczywiście, język ojczysty to podstawa intelektualnego rozwoju dziecka i język wewnętrznego świata człowieka. Nawet w czasach radzieckich w ukraińskich szkołach proces nauczania prowadzono w językach mniejszości. Urodziłam się w Czerniowcach, tutaj żyję i pracuję. I z dzieciństwa zapamiętałam zarówno audycje radiowe, jak i telewizyjne w języku mołdawskim (teraz — rumuńskim). W kilku wsiach obecnego obwodu czerniowieckiego żyją Rosjanie-staroobrzędowcy. W tych wsiach były rosyjskojęzyczne szkoły. — Jak trzeba działać teraz? — Teraz trzeba iść dalej i tworzyć takie środowisko kulturowe i informacyjne, aby w nim słychać było głos przedstawicieli wszystkich mniejszości narodowych. Nie można dopuszczać, aby wszystkie rozmowy sprowadzały się tylko do statusu języka rosyjskiego, bo zrozumiałe jest — nie o język tutaj chodzi, a przede wszystkim o wpływy polityczne, przy czym nie na poziomie dwóch sąsiednich państw, a na poziomie geopolityki. A jeszcze — o zachowanie psychicznego komfortu dla tych, którzy kategorycznie nie akceptują języka i kultury ukraińskiej, choć otrzymali obywatelstwo Ukrainy. Niemało z nich włada ukraińskim językiem literackim. Ale jest wielu Ukraińców, którzy z różnych powodów nie rozmawiają po ukraińsku, ale szanują go. Oto jest najważniejsze osiągnięcie dwudziestu lat niepodległości państwowej: szacunek do języka ukraińskiego i zrozumienie skomplikowanej historii Ukrainy. Dlatego trzeba koncentrować swoje wysiłki na naszej perspektywie. A to są dzieci. Wysokiej jakości edukacja, rozwój myślenia poprzez język ojczysty — oto co jest najważniejsze. I tego nie osiągnie się trybunowymi wezwaniami, tutaj najważniejszy jest stan materialny rodziny, w której wychowuje się dziecko, finansowanie edukacji oraz warunki pracy wychowawcy przedszkola i nauczyciela, w szczególności nauczyciela języka ukraińskiego. — Wydarzenia, które dzieją się wokół języka ukraińskiego dzisiaj — to już ostatni bastion? — Musimy teraz jasno rozliczyć się ze wszystkimi aspektami kwestii językowych. Po pierwsze, gdzie zaczynają się i kończą prawa człowieka do wolnego wyboru języka komunikacji, nauki i zaspokajania swoich potrzeb kulturowych. Po drugie, jak zapewnione jest prawo człowieka do życia w środowisku rodzimojęzycznym i niepodlegania presji innego języka na swoją świadomość i rodzinę, jeśli ta osoba należy do rdzennego etnosu tego terytorium i do narodu, w imieniu którego tworzy się państwo. Po trzecie, sprawę wychowania i nauczania dzieci — czyli sprawę pedagogiczną, trzeba jasno oddzielić od spraw politycznych i kształtować trwałą negatywną postawę społeczeństwa wobec tych polityków, którzy wykorzystują język jako narzędzie niezgody. Dotyczy to polityków skrajnych poglądów, zarówno z jednej, jak i z drugiej strony. Języka nie można oddawać w ręce polityków i polittechnologów. Na jakiś czas zapomnieliśmy o tym. I dlatego znowu zwykli ukraińscy obywatele — nie-„Bohaterowie Ukrainy”, nie-kawalerowie orderów i nie-zasłużeni patrioci muszą swoją troską i oddaniem językowi ukraińskiemu ratować sprawę, którą nasi polityczni nieudacznicy i „mistrzowie kompromisów” po raz kolejny doprowadzili do punktu krytycznego. Czy więc będziemy po raz kolejny szukać przyczyn swoich porażek w podstępach wrogów? Czy znowu zechcemy usprawiedliwić swoją nieumiejętność pracy „tymczasowymi trudnościami”, kryzysem itd., młodą demokracją? To już było. Nie tam szukamy przyczyn naszych problemów. Zresztą, szukać nie trzeba, zostały one dawno nazwane. Trzeba trochę więcej czytać to, co dawno napisano w języku ukraińskim: „Gdybyśmy mogli poznać szerokość i głębokość tej strasznej przepaści, która dzieli nacjonalizm nowoczesnego narodu kulturalnego (którym prędzej czy później i my musimy się stać — albo zginąć!) od nacjonalizmu, który kończy się — strach, jak często — „łzami rozczulenia” na samo wspomnienie o „Ukrainie, obdartej sierocie”, a dla niej samej przynosi nie to, że nic pozytywnego, a zazwyczaj tylko samo negatywne. Ten drobniutki nacjonalizm, sparowany to z drobniutkim „arystokratyzmem”, to z takim samym „demokratyzmem”, „sobornością”, „socjalizmem” i innymi „izmami”, przynosi narodowi ukraińskiemu wielkie szkody. Przez tysiąc lat naszej przeszłości przyniósł tych szkód niezmierną kopę. Któż wie, czy ta kopa nie odegrała w nieszczęściach naszego narodu takiej samej smutnej roli, jak ta źdźbło z orientalnego przysłowia, które, dołożone, powala przeciążonego wielbłąda” (Stepan Rudnycki. „Dlaczego chcemy samodzielnej Ukrainy”, praca napisana w 1915 roku). — Jak nam wyjść z tej sytuacji? — Kiedy znajdziemy w sobie odwagę, nie bojąc się złorzeczeń wrogów, zrozumieć i uznać, że przyczyny naszych porażek tkwią w nas samych, wtedy będziemy mogli naprawdę rozwiązać wszystkie problemy, przez które język ukraiński nie uzyskał pełnych praw na terytorium swojego rozpowszechnienia. Czy jesteśmy zdolni walczyć o swój język, czy znowu będziemy „drapać się po głowach”? Lubimy cytować T. Szewczenkę, to przypomnijmy i to: „A my patrzyliśmy i milczeli, i w milczeniu drapaliśmy się po głowach — niemi, podli niewolnicy”. Rozmawiała Maria WYSZNIEWSKA, m. Czerniowce

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn