Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Wielka historia poprzez historię artysty

Слово Просвіти, №24 за 2017 рік

Mykoła SŁABOSZPYCKYJ: “Teraz wreszcie wiem, jak to wszystko było naprawdę!” Niejednokrotnie myślałem o tym, ile lat i sił skradziono Bohdanowi Horyniowi, kiedy był uwięziony, a potem na zesłaniu i przez to całkowicie odcięty od swojej “rodzimej” pracy. Ileż jego monografii, studiów, biografii, które miały narodzić się wtedy, gdy jego ostry młody intelekt, uskrzydlony niezaspokojonym pragnieniem poznania nieznanego, pomnożony przez niewyczerpany entuzjazm młodości, dałby nam wiele z tego, co pisze obecnie Bohdan Horyń, “doganiając” siebie. Tak, to naprawdę wyjątkowo ważne i na to w swoim czasie zwrócił uwagę Wolter: “Najrzadszą rzeczą jest połączenie rozumu z entuzjazmem”. Najwyraźniej wtedy można dokonać wszystkiego, czego się pragnie. Ale zdumienie i zachwyt wywołuje u mnie “późny” Horyń. Zdaje się, że nie rozbił na drogach swojego nieprostego życia owego połączenia w sobie, o którym mówił Wolter. Każda jego książka (a pojawiają się one jedna po drugiej z niedługimi przerwami) zmusza do podejrzeń, że pod imieniem Bohdana Horynia ukryła się potężna grupa intelektualistów, których interesują przede wszystkim mało znane osobistości i strony kultury narodowej. Ale wszystko to — jeden Bohdan Horyń. Podejrzewam, że niemało swoich tematów i idei przeniósł przez dziesięciolecia jeszcze od tych młodzieńczych lat, kiedy dopiero zaczynał jako historyk sztuki, literaturoznawca i krytyk. I wszystko to w nim przemyśliwano i pogłębiano, aby dopiero teraz objawić się w takich formatach, które demonstruje nam Bohdan Horyń, wynajdując oryginalne gatunkowe kontaminacje. Z zaskoczenia, ekspromtem tego nie osiągniesz. Jeszcze nie ucichło recepcyjne echo po Horyniowej Karaffie-Korbut, a oto już jego Światosław Hordynskyj. Absolutnie unikalna postać w kulturze narodowej i, zdawałoby się, już nieźle znana na Ukrainie — kilkakrotnie u nas wychodziły jego utwory (poezja, przekłady, literaturoznawstwo i krytyka), były wystawy, niemało pisano o nim jako o artyście, dokładnie scharakteryzowano jego miejsce zarówno w literaturze, jak i w sztuce (autor tych słów również pisał esej “Lwowski maestro” o nim i publikował jego poezje w swojej książce “25 ukraińskich poetów na wygnaniu”). Ciekawe charakterystyki tej wielostronnej twórczej osobowości mamy u Romana Łubkiwskiego, Mykoły Ilnyckiego, Tarasa Sałyhy. Jednak czytając Bohdana Horynia, od razu złapałem się na myśli, że wiele rzeczy o Hordynskim jeszcze nie wiemy. Za tym imieniem — i najczęściej tam, gdzie nie podejrzewaliśmy — ukrywają się nieoczekiwane tajemnice. Zaczynają się one już we wczesnym okresie twórczym artysty, kiedy zbliża się do radianofila Iwana Kruszelnyckiego. Ta linia u Horynia, a także linia związana z Mykołą Hłuszczenką, czyta się jak prawdziwy kryminał, choć autor nie pedałuje tych faktów i nie wyodrębnia ich w szczególny tryb stylowy — opowieść idzie we właściwej Horyniowi spokojnie-szczegółowej manierze. Po prostu same w sobie te epizody i szczegóły są tak nieoczekiwane, że zmuszają do wyobrażenia sobie możliwego wtedy zwrotu biografii Hordynskiego z nieprzewidywalnymi konsekwencjami. Horyń jest mistrzem tworzenia najszerszych kontekstów wydarzeń. To wyraźna osobliwość jego poprzednich książek, choćby do jakiego gatunku należały. Jest to szczególnie wyraźnie zauważalne w jego utworze o Hordynskim. Zdawałoby się, beznadziejnie oddalone od siebie wydarzenia różnej skali i niewspółmiernej między sobą treści społecznej, u niego nieoczekiwanie współbrzmią, wyjaśniają jedno drugie i każde z nich ma ważną “pracę” w tworzeniu wielopoziomowej narracji autorskiej. Dziwne, materiału empirycznego jest tu jakby na kilka utworów, ale nic nie wydaje się zbędne, wszystko jest konceptualnie celowe i “przywiązane” do tekstu nie tylko kronikarską wyczerpującością, społeczną zgodnością i wybranym kątem widzenia bohatera oraz wnętrza epoki. Tutaj Horyń przypomina sprawnego dyrygenta wielkiej orkiestry, który dobrze wie, kiedy któremu instrumentowi wybrzmieć, i wszystkim im łatwo daje ład, bo są dobrze zgrani, a partytura dla dyrygenta — nie tylko na pulpicie przed nim, ale i w jego głowie. Czytając Hordynskiego w interpretacji doświadczonego naukowca i mistrza gatunku biograficznego Bohdana Horynia, łapiesz się na pragnieniu powtórzenia słów maszynistki, której Thomas Mann podyktował swoją powieść “Józef i jego bracia”: “Teraz wreszcie wiem, jak to wszystko było naprawdę!..” Czy może być większy sukces dla autora? Bohdan Horyń jako jeden z pierwszych zwrócił się ku uniwersalnej postaci Światosława Hordynskiego — literata i artysty, a także utalentowanego historyka sztuki, wnikliwego analityka współczesnego mu procesu artystycznego. B. Horyń przede wszystkim czuł, jak trudne zadanie przed sobą postawił, rozumiejąc, że odwrotu w jego rozwiązaniu być nie może. Sformułował dla siebie strukturę pracy badawczej w formule eseju-kolażu, wybierając drogę naukowego poznania życia i twórczości Człowieka (określił dla samego siebie przede wszystkim pojęcie uniwersum — „Człowiek” przez wielką literę) na tle ówczesnej epoki historycznej oraz kulturowo-artystycznej. Pracując nad książką, autor zrozumiał, że droga Hordynskiego nie ścieliła się jednoznacznie wzdłuż linii prostej poziomej: była to droga głębokich przeżyć artysty, światopoglądowych zygzaków „w lewo-w prawo”, „w górę-w dół”, i wreszcie droga humanisty wzdłuż linii wysokich artystyczno-obrazowych wzniesień. Horyń wyczuł perspektywę twórczego wzrostu Hordynskiego z centrującymi zasadami artystycznego okcydentalizmu (według prof. Wołodymyra Janiwa — komponent „europejskiej struktury duchowej”), pomnożonego przez czynniki „działania czynników historycznych”. W latach 20. XX wieku była to, powiedzmy, działalność Koła Działaczy Sztuki Ukraińskiej, a w ciągu lat 30. — potężna fala ANUM-u z jej, jak pisał S. Hordynski, „9-letnią międzynarodową działalnością”. Jednoczenie sztuki Wschodu z Zachodem odbywało się w granicach życia kulturalnego Galicji w dobie międzywojennej integracji sztuki narodowej i pewnego modelowania narodowo-nowoczesnej koncepcji sztuki ukraińskiej. Świadkiem i autorem formowania takich priorytetowych zasad był Hordynski, a Horyń w pierwszej książce przyszłego dwutomowego eseju-kolażu śledzi drogę rozwoju artysty w czasach międzywojennych oraz czasach nieszczęść bolszewicko-hitlerowskich, aż do tej dramatycznej chwili, gdy Hordynski wybrał ostatecznie drogę wymuszonej emigracji i tym uratował swoje życie oraz życie rodziny. Autor rozkłada „kadr po kadrze” obrazy twórczej ewolucji artysty, wiele miejsca poświęca F. Légerowi, który właściwie wyświęcił Hordynskiego, — ten Léger, o którym Maurice Raynal w „L’esprit Nouveau” pisał w 1921 roku, że „przedmioty, według Fernanda Légera, zawsze zaczynają żyć na nowo, i w każdej fazie ich nowej egzystencji artysta odkrywa ich odnowioną zasadę”. Zasadę twórczej nowości Hordynskiego w grafice, przede wszystkim w książkowej, a także w malarstwie, — wszystko to łącznie wystarczająco argumentowanie i przekonująco charakteryzuje autor. Tę pozycję artystycznej nowości w twórczości artystów Ukrainy autor książki przenosi na okulturowane zachodnimi estetycznymi biegunami brzegi galicyjskiego Piemontu, gdzie majestatycznie wznosiła się w duchowej potędze postać Najprzewielebniejszego Arcypasterza Andrzeja Szeptyckiego. Tło artystyczne, które obejmuje twórcze zamiary i osiągnięcia artysty, w istocie wyjaśnia problem aktywności artystycznej Hordynskiego w okresie międzywojennym, czyli formułuje współrzędne, jeśli iść za Kantem, „ideę aktywności podmiotu”. Poznawszy naukę Nowakowskiego, Juliena, Légera, Hordynski miał możliwość i zdołał w pełni zrealizować własny potencjał artystyczny w wybranym przez siebie kluczu nowoczesnych nastawień artystycznych. Autor eseju-kolażu zanurza się w głębiny stylowej palety artysty z należną mu naukową sumiennością i starannością. Właściwie zanurza się w artystyczne wizualne leksemy artysty — kompozycję, rytm, przestrzeń, strukturę, ruch, koloryt, mistrzowsko wplatając logiczno-czasowy ustrój w biograficzne badanie. Dominująco Hordynski przejmował się problemami modernizmu, — i nieprzypadkowo, dlatego że paryskie studia, europejskie centra artystyczne, które poznawał, aktywnie zaznaczyły się w jego twórczości, nałożyły na nią swój wyrazisty odcisk. Horyń wyjaśnia taką zmianę paradygmatu artystycznego Hordynskiego wpływami środowiska, którego nie mógł pominąć wrażliwy na artystyczną nowość wychowanek nowoczesnej Szkoły Artystycznej O. Nowakowskiego we Lwowie. Integracja sztuki Hordynskiego w przestrzeń europejską, zanurzenie w europejską kulturę artystyczną są naturalne i wyraźnie przez niego zadeklarowane własną praktyczną działalnością, udziałem w wystawach artystycznych, pracą w grafice książkowej, udziałem w dyskursach artystycznych. Doświadczenie życiowe Hordynskiego, w odróżnieniu od tragicznych błędów, które popełnił w życiu i praktyce twórczej jego rówieśnik, współmyśliciel i bliski przyjaciel Iwan Kruszelnycki, który doznał wpływu ideologii bolszewickich, — to doświadczenie Hordynski skupił na kategorycznym nieprzyjęciu bolszewizmu jako totalnie ludobójczego systemu, z jednej strony, oraz hitleryzmu z jego potworną ludobójczą nastawnością do wszystkich narodów, oprócz niemieckiego, — z drugiej. Artysta zbolałym sercem czuł przykre okoliczności, wśród których przyszło mu żyć i tworzyć, dlatego własną praktykę artystyczną podporządkowywał uczuciom, rozmyślaniom, które składały się na jego wiedzę i przekonania o współczesności, jego poglądy o przeszłości i troski o przyszłość. Kontekst indywidualnego i historycznego w twórczości artysty badacz projektuje przez własne uczucia, intelekt, erudycję, szuka przyczyn praktyki artystycznej wewnątrz autorskich psychologicznych motywacji twórczych, tych intencji, które prowadziły go pewnie poprzez poszukiwania nowych form, linii i barw. W nim organicznie zeszły się melodie koloru i słowa, którymi wzbogacił szerokie nurty nowoczesnej ukraińskiej kultury. Jako badacz, Bohdan Horyń wyniósł poetycko-artystyczne credo autora na stronę tytułową, jako dowód wszechstronnego talentu artysty, który wypełnił obrazową istotę artystycznego tworzenia indywidualnymi strumieniami psychologicznego nastawienia, gdzie zew artystycznego „Ja” jest nieodłączny od przeznaczenia autorskiej artystycznej Losu. Za zasługę Horynia uznajemy jego umotywowane próby dotarcia do czytelnika z głębią artystycznego myślenia Hordynskiego, obrazową pulsacją jego myśli — od pierwszych szkicowych zamysłów do konceptualnych, oryginalnie śmiałych prezentacji. Autor eseju-kolażu rozwija strony wzajemnych sympatii Światosława Hordynskiego i Pawła Kowżuna, przed pamięcią którego Ołena Kulczycka oświadczyła: „Przejmijmy Jego entuzjazm dla sztuki. Spróbujmy Jego sposobem przypominać naszej społeczności o jej obowiązku interesowania się sztuką”. Służeniu sztuce, dowodzi Bohdan Horyń, poświęcili swoje życie Pawło Kowżun i Światosław Hordynski. Tworząc oryginalne dzieła artystyczne, Hordynski właśnie żył troskami o ukraińską sztukę. Autor książki czerwoną nicią prowadzi myśl o nieodłączności sztuki Hordynskiego i ruchów społecznych na Ukrainie jego epoki, o zderzeniu w jego sztuce osobistego i ogólnoludzkiego, ogólnoukraińskiego, o zderzeniu sprzeczności, nakreślonych moralnymi chrześcijańskimi zasadami, jasnością ducha oraz ich antypodami — wymiarami zła, niszczycielskiego, dehumanizacyjnego. Hordynski-artysta w książce dopełniony jest obrazem Hordynskiego-historyka sztuki, krytyka artystycznego. Praca artysty w tej dziedzinie kultury jest pouczająca, intrygująca, naznaczona troską o ukraińską sztukę i koniecznością społecznej oraz indywidualnej opieki nad nią, potrzebą wychowania widza, który czasami zapomina, jak pisał Hordynski, że „tradycja jest rzeczą samą w sobie martwą, kiedy jej nieustannie nie odnawiać i do tradycji starej nie dodawać nowej”. Nie przypadkiem w pierwszej książce eseju-kolażu tak wiele uwagi poświęca się treści i formie dzieła artystycznego, które każde pokolenie rozwiązuje na swój gust z rachubą na istniejące normy estetyczne, co w wyobrażeniu Hordynskiego nakreślone jest z wielkim szacunkiem do każdego komponentu („forma i treść naszej epoki — to przecież nie wiśniowe sady!” — Hordynski). Hordynski-historyk sztuki — to taka sama wielka postać, jak Hordynski-artysta czy Hordynski-poeta. Artysta w licznych artykułach, notatkach przeglądowych, recenzjach zwracał się do problemów rozwoju współczesnej sztuki — ukraińskiej, francuskiej. We wczesnym okresie twórczości krytycznej Hordynski dochodzi do przekonania, że Szewczenko-artysta sięgnął do głębi ukraińskiej sztuki narodowej i poprzez Ukrainę wyprowadził ją do poziomu granic światowych, że jest on dumą, sławą ogółem całej kultury artystycznej. Diamentami w działalności krytycznej artysty błyszczą artykuły o działalności ANUM we Lwowie, o twórczości O. Hryszczenki, O. Nowakiwskiego, P. Kowżuna, S. Boraczka, L. Perfeckiego, materiały przeglądowe z różnych wystaw. Autor porusza praktykę krytyczną Hordynskiego, pełną poświęcenia marzeń od lat nauki do okresu emigracji — to faktycznie okres jego powrotu do nas, z przeszłości w nasze również niełatwe dni, kiedy nad Ukrainą jak miecz Damoklesa zawisło kremlowskie zagrożenie, kiedy rozbrzmiewają hasła o globalizacji ruchów artystycznych i podejmowane są próby denacjonalizacji ukraińskiego procesu artystycznego i denacjonalizacji ukraińskiej edukacji artystycznej. Esej-kolaż Bohdana Horynia „Światosław Hordynski na tle epoki” — to książka pouczająca, przypomina nam o Tytanie, który miał potężne skrzydła do wysokiego lotu, wywalczając jakości Piękna w świecie nowoczesnych zjawisk i duchowych samoodnowień. W wydawnictwie „Jarosławiw Wał” świętują ukazanie się dokumentalnej powieści Bohdana Horynia „Światosław Hordynski na tle epoki. Księga I”. W Narodowym Muzeum Literatury 15 czerwca zaprezentują ten esej o charakterze encyklopedycznym, „fundamentalny i nowatorski” według definicji D. Pawłyczki. Pierwszymi czytelnikami książki Bohdana Horynia są znani literaturoznawcy i historycy sztuki, pisarze. A na łamach „SP” oddajemy głos dyrektorowi wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, pisarzowi, laureatowi Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Mychajłowi Słaboszpyckiemu oraz doktorowi nauk o sztuce, profesorowi, akademikowi Akademii Sztuk Ukrainy Ołeksandrowi Fedorukowi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn