Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Galicja między dwiema wojnami światowymi: od rozkwitu do upadku

Слово Просвіти, №24 за 2017 рік

Po I wojnie światowej i utworzeniu tak zwanej II Rzeczypospolitej w skład ówczesnej Polski weszło 125,7 tys. km2 ziem Wschodniej Galicji i Zachodniego Wołynia, co stanowiło jedną trzecią całego jej terytorium. W 1931 roku mieszkało tu 8,9 mln osób. Z nich — 5,6 mln etnicznych Ukraińców i 2,2 mln Polaków. Ziemie te stały się dla odrodzonego państwa źródłami surowców, taniej siły roboczej oraz rynkami zbytu. Jednocześnie doprowadziło to do pojawienia się i zaostrzenia problemów zewnętrznych i wewnętrznych, co w ostatecznym rozrachunku spowodowało jej kolejne zniknięcie z mapy Europy podczas II wojny światowej. Ihor HAŁUSZCZAK, Lwów. Wszak w ciągu lat 20. i 30. polska polityka w kwestii ukraińskiej była ogólnie błędna, choć miała też swoje istotne różnice na początku i później. Należy zaznaczyć, że w latach 1919—1923 Polska jeszcze nie w pełni umocniła się na Zachodniej Ukrainie. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego i państw Ententy jej władza tutaj była uważana za sporną i nieokreśloną, dlatego Warszawa, przynajmniej w słowach, zobowiązała się zagwarantować ludności ukraińskiej autonomię. W konsekwencji polska konstytucja (z 17 marca 1921 r.) gwarantowała prawo Ukraińców do języka ojczystego w życiu publicznym i nauczaniu w szkołach początkowych. Co prawda, uchwalona 26 września 1922 r. ustawa, która nadawała samorząd trzem galicyjskim województwom: lwowskiemu, stanisławowskiemu i tarnopolskiemu, tak i pozostała na papierze. A w latach 1923—1926 w Polsce u władzy znajdował się rząd rzekomej „demokracji ludowej”, który jednak w kwestii ukraińskiej forsował program „inkorporacyjny”, którego istotą było stworzenie mononarodowego państwa polskiego. Jednocześnie polityka gospodarcza Polski na ziemiach ukraińskich realizowała cel hamowania rozwoju i przekształcenia Galicji w rolniczo-surowcowy dodatek do rdzennych ziem polskich. W wyniku takiej polityki gospodarkę Zachodniej Ukrainy doprowadzono do katastrofalnego stanu. Tak oto na cztery „ukraińskie” województwa — lwowskie, stanisławowskie, tarnopolskie i wołyńskie — przypadało 25% terytorium i 28% ludności Polski, ale tylko 16,6% przedsiębiorstw przemysłowych i 9,8% wykwalifikowanych robotników. Z kolei sztuczne hamowanie rozwoju przemysłowego stwarzało trudności w sektorze rolnym. Nadmiar siły roboczej i brak ziemi potęgowały przeludnienie agrarne. W 1921 roku udział gospodarstw chłopskich posiadających mało ziemi (do 5 ha) wynosił na Zachodniej Ukrainie 81,1%, a w centralnej Polsce — 53,7%. Taka sytuacja była potęgowana przez tak zwane osadnictwo, kiedy lepsze ziemie, odebrane zbankrutowanym ziemianom, oddawano głównie polskim wojskowym w stanie spoczynku. Osadnicy mieli sprzyjać polonizacji Ukraińców, a w razie potrzeby pełnić funkcje karne. W ciągu lat 1919—1929 77 tys. osadników otrzymało tutaj ponad 600 tys. ha ziemi. Co więcej, polska władza, jak pokazała dalsza historia, na własną zgubę próbowała zniszczyć pojęcia „Ukraina”, „Ukrainiec”. Ludność ukraińską zaczęto nazywać „Rusinami”, a całe terytorium określano mianem „Wschodnia Małopolska”. Ówcześni przywódcy Polski twierdzili, że żadnego narodu ukraińskiego nie ma, że to rzekomo wymysł komunistów. Aktywnej polonizacji Zachodniej Ukrainy sprzyjała również ustawa z 31 lipca 1924 r., która ogłosiła językiem państwowym na całym terytorium kraju wyłącznie język polski. Przede wszystkim zaczęto od likwidacji szkół ukraińskich. Jeśli, dla przykładu, w roku szkolnym 1911—1912 było tu 2418 szkół ukraińskich, Józef Piłsudski — to w roku 1926/1927 — zaledwie 845. A po dojściu do władzy Józefa Piłsudskiego w maju 1926 r. Polska wkroczyła na drogę odbudowy państwa „od morza do morza”. Istota nowego kursu politycznego polegała na państwowej asymilacji mniejszości narodowych. Dla jej realizacji w 1926 roku utworzono specjalny wydział ds. narodowościowych, a w marcu 1934 roku zaczęły działać Komitet Narodowy i Biuro Polityki Narodowościowej. Co prawda, w latach 1928—1930 poczyniono pewne ustępstwa wobec ukraińskiej burżuazji w formie wsparcia finansowego dla spółdzielni. W rezultacie już w 1926 roku w Polsce zaczęły pojawiać się pierwsze oznaki kryzysu, który ciężko dotknął gospodarkę. A w 1928 roku objął on już wszystkie sfery życia gospodarczego, był głębszy niż w wielu krajach europejskich i trwał do 1935 r. Produkcja przemysłowa w 1930 roku w porównaniu z 1929 r. spadła o 18%, a w 1935 r. — o 34%. Zastój produkcji sparaliżował przemysł tekstylny, o 40% zmniejszyła się produkcja metali, o 13% — cukru, o 66% spadł eksport. Nawet przemysł naftowy i ozokerytowy Przedkarpacia w latach 20. i 30. został doprowadzony przez kapitał zagraniczny do upadku. Wszak przejmując w swoje ręce najbogatsze złoża ropy w różnych krajach Azji, Ameryki i Europy, międzynarodowe koncerny naftowe były wtedy bardziej zainteresowane stłumieniem zachodnioukraińskiego przemysłu naftowego niż jego rozwojem. Eksploatowały one tylko stare złoża, które stopniowo się wyczerpywały. A kopalnie ozokerytu pod koniec lat 30. całkowicie zaprzestały pracy. W konsekwencji branża, która żywiła gospodarkę przede wszystkim województwa stanisławowskiego (dzisiejsza Iwano-Frankowszczyzna) oraz w znacznym stopniu lwowskiego, i zapewniała miejsca pracy przede wszystkim ludności ukraińskiej, ledwo wegetowała. W trudnej sytuacji znalazło się również rolnictwo. Prawie 9 mln chłopów było skazanych na głodową egzystencję. Dotkliwie dawał się we znaki brak ziemi. W 1931 r. liczba bezrobotnych w Polsce wynosiła około 500 tys. osób, a wraz z rodzinami — 1,5 mln. W rezultacie polski dochód narodowy zmniejszył się z 26 mld złotych (1929 r.) do 12,5 mld złotych (1935 r.). Natomiast wydatki wojskowe stanowiły nie do udźwignięcia 70% budżetu państwa. To stymulowało kolejną falę emigracji zarobkowej. Główna liczba ukraińskich przesiedleńców znów zaczęła kierować się do USA i Kanady. Od 1920 do 1939 r. przybyło ich tam około 100 i 70 tys. W tym samym okresie do Brazylii wyemigrowało prawie 10 tys. Ukraińców, do Argentyny — ponad 40 tys. Przesiedlała się ludność ukraińska również do innych krajów Ameryki Łacińskiej — Urugwaju i Paragwaju. Galicyjscy Ukraińcy w poszukiwaniu lepszego losu ruszyli nawet do Australii! Ogólna liczba emigrantów z Zachodniej Ukrainy w okresie międzywojennym (1919—1939) wynosiła ponad 220 tys. Kryzys objął nie tylko ówczesny mały i średni biznes, ale także wielki kapitał. W ciągu lat 1930—1935 zbankrutowało 3 tys. przedsiębiorstw przemysłowych, wśród nich wiele dużych firm. Zatem sytuacja społeczna kraju skrajnie się zaostrzyła, ponieważ kryzys dotknął reakcją łańcuchową również handel, system kredytowo-finansowy oraz sferę zobowiązań biznesowych. Skutki kryzysu dla Polski nie byłyby tak ciężkie, gdyby nie osobiste starcie między Józefem Piłsudskim i Kazimierzem Bartlem, którego w latach 1926–1930 wielokrotnie wybierano premierem w rządzie Polski, a później, po rozejściu się w poglądach z Piłsudskim, został on rektorem Politechniki Lwowskiej. Przecież to właśnie Bartel proponował przywódcy Polski radykalną zmianę kursu społeczno-gospodarczego i rozpoczęcie nowej polityki ekonomicznej, podobnej do „nowego ładu” Roosevelta w USA. W konsekwencji w 1931 r. dochodzi do masowych wystąpień robotników i chłopów przeciwko polityce społecznej rządu. A w 1934 r. liczba strajkujących sięgnęła już 400 tys. osób. Na Zachodniej Ukrainie na początku lat 30. miały miejsce masowe strajki robotników przemysłowych i rolnych, bunty oraz wystąpienia chłopów przeciwko polityce agrarnej rządu i wielkich właścicieli ziemskich. Kryzys gospodarczy lat 1929—1933 spowodował ewolucję reżimu Piłsudskiego. Aby utrzymać się przy władzy, rozpoczął on represje wobec swoich oponentów i ograniczył prawa parlamentu. W 1935 roku uchwalono nową konstytucję, która utrwaliła reżim władzy osobistej. Odtąd prezydenta wybierano na 7 lat w głosowaniu powszechnym. Dopuszczano możliwość zgłoszenia na stanowisko prezydenta tylko dwóch kandydatów. Zgodnie z tą konstytucją prezydent odpowiadał tylko przed Bogiem i historią: wszystkie inne organy władzy państwowej (senat, sejm, rząd, sądy, siły zbrojne) podlegały prezydentowi, który był wybierany przez wąskie kolegium. Rząd stawał się niezależny od parlamentu. Konstytucja wprowadzała reżim autorytarny, który zachowywał tylko nieznaczne pozostałości demokracji parlamentarnej. Ale w maju 1935 r. Piłsudski zmarł. Po jego śmierci rozpoczęła się walka między generalnym inspektorem sił zbrojnych generałem Edwardem Rydzem-Śmigłym a nowym prezydentem Ignacym Mościckim, która zakończyła się kompromisem i podziałem władzy. To właśnie Mościckiemu, jeszcze jednemu profesorowi Politechniki Lwowskiej, udało się w okresie 1935—1939 r. ustabilizować wewnętrzną sytuację kraju: zaczęło się ożywienie produkcji przemysłowej, bezrobocie nie rosło. Nawiasem mówiąc, mało znany fakt: w owym okresie rozpoczął się proces częściowej reemigracji. Do Polski powróciło około 45 tys. ukraińskich robotników zarobkowych, którzy zaczęli inwestować zarobione za oceanem pieniądze we własne gospodarstwa i drobne przedsiębiorstwa. W odpowiedzi najliczniejsza wówczas w Polsce ukraińska partia UNDO (Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne) w październiku 1935 r. obrała kurs na normalizację stosunków polsko-ukraińskich. Ze swojej strony także rząd poszedł na pewne ustępstwa. W szczególności lidera UNDO Wasyla Mudrego wybrano jednym z pięciu wicemarszałków polskiego sejmu. Jednak polityka ustępstw wobec ukraińskiej burżuazji była nietrwała. W przededniu II wojny światowej, obawiając się wykorzystania kwestii ukraińskiej przez nazistowskie Niemcy, polski rząd gwałtownie zmienia akcenty w swojej polityce narodowościowej i znów powraca do doktryny mononarodowej Polski. To właśnie spowodowało trwałą opozycyjność Ukraińców, która wyrażała się zarówno legalnie, jak i nielegalnie. W gospodarce zaś przeciwdziałanie oficjalnej linii na hamowanie rozwoju ukraińskich ziem realizowano poprzez ruch spółdzielczy. Tak więc, jeśli w 1921 roku w Galicji działało 580 spółdzielni, to w 1939-tym było ich już do 4000. Kiedy zaś antyukraińska presja polskich władz stawała się nie do zniesienia, odpowiednia reakcja Ukraińców wykraczała poza granice legalnych form walki. Jeśli w 1922 roku na Zachodniej Ukrainie miało miejsce tylko 59 nieautoryzowanych strajków i zamieszek, to w latach 1934—1939 — 1118! Natomiast polityka asymilacyjna polskich władz przy faktycznym braku jedności ukraińskich po-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn