Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Pamięci Wasyla Otkowycza…

Слово Просвіти, №24 за 2017 рік

Roman HORAK, m. Lwów Tak marzył, by jeszcze usłyszeć kukanie kukułki, która komuś, choć już nie jemu, odliczała lata, oraz śpiew słowików. Rozbrzmiewały w jego stronach. Tutaj, w mieście, ich nie było. Przez okna słyszał codzienny ludzki gwar, dzwonienie tramwajów, spłoszone syreny aut, a przed oczami stała dolina pełna kwiatów — tych pięknych wiosennych kwiatów, które przeminą, jak przeminie wiosna i zabierze je ze sobą. Wkrótce zbiorą je w bukiety, uplotą w wianki i poniosą święcić na Zielone Świątki do cerkwi, w której chrzczono jego, brata Myrosława, siostrę Ołhę. Nie usłyszy kukułki, nie usłyszy słowików. Odszedł o świcie 25 maja 2017 roku, kiedy nocna mgła miała się właśnie rozproszyć i nastać świt. Już go nie doczekał. Trudno, gdy jeszcze nie ustał ból po stracie, wyobrazić sobie dzisiejsze życie artystyczne i kulturalne Lwowa bez niego, bo właśnie on nadawał mu ton i wzywał do wysokiego czynu, który ma nieść sztuka. Miał niezwykły dar administratora i artysty, którego zdanie zawsze szanowano. Przyszedł do naszego życia kulturalnego wtedy, gdy odchodzili giganci naszej kultury, którzy pokładali w nim wielkie nadzieje. Oni wychowywali go i kształtowali jego światopogląd oraz gusta artystyczne. Jego droga życiowa zaczęła się w niewielkiej wsi Wowczuchy w rejonie gródeckim na Lwowszczyźnie. Tutaj on, Wasyl Otkowycz, urodził się 20 czerwca 1950 roku. Zaledwie 7 kilometrów do starego miasteczka Gródek i 30 do Lwowa. Wieś Wowczuchy położona jest w pobliżu linii kolejowej prowadzącej z Przemyśla do Lwowa. Nią w 1918 roku, by zdusić młodą Zachodnioukraińską Republikę Ludową, sunęła za błogosławieństwem państw zachodnich uzbrojona po zęby armia Hallera. Wiele wsi i miasteczek było na drodze przesuwania się armii, ale nikt jej nie zatrzymał. Jedynie mieszkańcy Wowczuchów wraz ze słynną w bojach o ukraińską państwowość sotnią huculską rzucili się do walki. Prawie gołymi rękami… Na miejscowym cmentarzu poległym w tej walce wzniesiono pomnik. Przez kamień przebija się młoda brzoza… Wśród poległych jest i ten, który we Lwowie na ratuszu po raz pierwszy w jego wielowiekowej historii podniósł dumny niebiesko-żółty sztandar. …To była jedna z najbardziej świadomych wsi byłego powiatu gródeckiego na Lwowszczyźnie. Proboszczem był tu pisarz Wasyl Zahajewycz, przyjaciel Iwana Franki, o którym po raz pierwszy w lokalnej gazecie opowiedział właśnie Wasyl Otkowycz, wtedy jeszcze student szkoły sztuki użytkowej we Lwowie. Z czasem Otkowycz był inicjatorem wydania jego utworów, wraz z kolegami na własny koszt wydał utwory pisarzy-mieszkańców Gródecczyzny i podarował bibliotekom rejonu. W tej wsi w 1902 roku na Zielone Świątki Iwan Franko na nabożeństwie w wiejskiej cerkwi św. Jerzego czytał „Apostoła”, a potem z ojcem Zahajewyczem pojechali do wsi Dołyniany, gdzie on również przeczytał „Apostoła”. Dziś z inicjatywy Wasyla Otkowycza we wsi opowiada o tym pamiątkowa stela autorstwa pochodzącego z tej wsi kijowskiego rzeźbiarza Mychajła Dmytriwa, który jest również autorem rzeźby „Zraniony anioł” w Gródku, upamiętniającej ofiary zniszczonych przez bolszewizm ludzi tego miasta i okolicznych wsi. …Wasyl Otkowycz dorastał w rodzinie zwykłych rolników, którzy wychowywali się w wiejskiej „Proświcie”, kierowanej przez księdza Wasyla Zahajewycza, i byli jej aktywnymi członkami. We wsi pielęgnowano zwyczaje przodków, na Boże Narodzenie w jasełkach brał udział także Wasyl. Tutaj bali się zapuszczać kagebiści, bo nie raz dostawali porządną lekcję, a strajk kołchoźników rozruszał cały rejon. W 1965 roku, po ukończeniu z pochwalnym świadectwem ośmioletniej szkoły, wstąpił na wydział ceramiki Lwowskiej Szkoły Sztuki Użytkowej im. Iwana Trusza, którą ukończył w 1969 roku. Przez pewien czas pracował w fabryce w biurze estetyki, a od 1970 roku jako przewodnik we Lwowskim Muzeum Sztuki Ukraińskiej, gdzie jego brat Myrosław pracował już jako konserwator. Tak teraz nazywało się byłe Muzeum Narodowe, które dla narodu ukraińskiego i jego duchowych oraz artystycznych skarbów ufundował metropolita Andrzej Szeptycki, nabywając piękny dom-pałac od profesora geologii Uniwersytetu Lwowskiego Emila Dunikowskiego i w 1905 roku otwierając w nim muzeum. Ale o tym nie można było wspominać. Dyrektorem muzeum przez długie lata aż do śmierci był znany uczony, profesor Iłarion Swięcicki (1876—1955). Skarby muzeum powiększali Iwan Franko, Wasyl Szczurat, Wołodymyr Szuchewycz, Josyp Bocian, Mychajło Pawłyk, Mychajło Hruszewski, Ołeksandr Nowakiwski, Iwan Trusz, Sołomija Kruszelnyćka i inne znane osobistości. Tutaj pracowali krzewiciele ukraińskiej kultury i muzealnictwa. Ogromną liczbę tych skarbów, zebranych przez nich, barbarzyńsko zniszczył okupacyjny reżim bolszewicki. On stale o tym pamiętał… Pracował jeszcze z tymi, którzy zbierali te skarby i byli świadkami ich niszczenia. Tylko czekał na okazję, by na podstawie zebranych faktów opowiedzieć światu o kolejnym akcie niszczenia przez bolszewizm kultury ukraińskiej. W 1978 roku ukończył wydział teorii i historii sztuki Kijowskiego Instytutu Artystycznego. Lata pracy w muzeum hartowały Wasyla Otkowycza. Wyróżniały się one aktywnym zbieraniem i ratowaniem starego ukraińskiego malarstwa, które barbarzyńsko, za zachętą lokalnych organów partyjnych, niszczono. Zbadano dziesiątki cerkwi, udokumentowano znajdujące się w nich arcydzieła. Do tej oficjalnej pracy dołączyła się jego nieoficjalna wielka praca ze społecznościami i księżmi na rzecz zachowania wartości. To była ciężka praca. Wychowani przez moskiewskie prawosławie, większość księży w skrajnym przypadku odnosiła się po prostu obojętnie do tych skarbów, które znajdowały się w powierzonej im cerkwi. Skarby narodowe stawały się przedmiotem handlu sprytnych handlarzy, na których nie było rady… Był przekonany, że pierwotną funkcją ikony jest dawanie duchowego natchnienia wiernym. O tym mowa była w wydanej w 1990 roku przez wydawnictwo „Naukowa dumka” monografii „Nurt ludowy w ukraińskim malarstwie XVII—XVIII w.”. Wtedy też wydał album „Iwan Skołozdra. Malarstwo na szkle” o malarzu-prymitywiście z Rozdołu w rejonie mikołajowskim obwodu lwowskiego. Obie monografie były zjawiskiem w ukraińskim znawstwie sztuki. W tym samym roku Wasyl Otkowycz został dyrektorem Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego, a w 1991 roku we współautorstwie z Wierą Swięcicką, córką Iłariona Swięcickiego, wydał unikalny album „Ukraińska sztuka ludowa XIII—XX w.”, który stał się jakby naświetleniem jego pracy kandydackiej na temat „Nurt ludowy w ukraińskim malarstwie w XVII—XVIII wieku”. Ikonę uważał za duchowy testament naszych przodków. Widział w niej to, czego nie widzieli inni: wezwanie do oczyszczenia i wyzwolenia z duchowej i fizycznej niewoli, która wiekami nas wiązała. Widział to w ikonach z ukrzyżowaniem, zmartwychwstaniem, męką Chrystusa w drodze na Golgotę… Naszą Golgotę… Widział przed nimi swoich przodków, którzy w czasach strasznego najazdu nie zdradzili Chrystusa i stanęli za nim. Widział przed sobą zgasłe oczy i zaciśnięte usta, twarze pociemniałe i zgasłe, które przy migotaniu świec w cerkwi mało czym różniły się od oblicz z bizantyjskich ikon, przed którymi się modlili… Widział ich, gnębionych, mordowanych i prześladowanych przez strażników słowa Pańskiego. Odnajdywał te dokumenty czasu w głuchych wsiach, dalekich od ludnych szlaków, którymi pełzła masowa kultura okupantów, i wystawiał światu jako świadectwo wysokiej moralności swojego narodu, jako ważny dokument historyczny naszych cierpień i naszej wielkiej nadziei na zmartwychwstanie. Właśnie dzięki pracom Wasyla Otkowycza ukraińskie ikonopisarstwo wyodrębniło się w osobny nurt kultury narodowej, w którym jest bardzo wyraźny kierunek ludowy. Najpierw jest on w wysokiej duchowości i wierze, a jeśli mówić o środkach artystycznego wyrazu tych jakości, to wcielają się one w niezwykłym wyczuciu piękna i oryginalnym rozumieniu tego czy innego wątku religijnego. To najbardziej uderza w ukraińskiej ikonie. Po obronie został mianowany dyrektorem muzeum we Lwowie, któremu przywrócono dawną nazwę Muzeum Narodowe i nadano imię metropolity Andrzeja Szeptyckiego jako założyciela muzeum. Zastąpił na tym stanowisku Andrija Nowakiwskiego, wnuka znanego ukraińskiego malarza Ołeksandra Nowakiwskiego. Muzeum Narodowemu oddano splądrowane pomieszczenie byłego Muzeum Przemysłowego przy prospekcie Swobody, w którym władza radziecka umieściła muzeum Lenina, wbijając przed nim także pomnik jemu. W czasach odrodzenia ukraińskiej państwowości społeczność pomnik obaliła. W 1995 roku wraz z Wierą Swięcicką został laureatem Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki za wydany album o ukraińskim malarstwie ludowym XVII—XVIII wieku. Tego, co zrobił Wasyl Otkowycz jako dyrektor Muzeum Narodowego, inaczej niż wyczynem nazwać nie można. Uczynił muzeum dumą ukraińskiego muzealnictwa. Stworzona w tamtych czasach ekspozycja była nowym słowem w dziedzinie eksponowania zbiorów muzealnych. Każda ikona w ekspozycji była zapewniona w odpowiedni reżim temperaturowy i wilgotnościowy oraz chroniona przed szkodliwym działaniem różnych czynników. Od tego czasu delegacje, które przyjeżdżały do Lwowa (w tym także Hillary Clinton), obowiązkowo odwiedzały to unikalne muzeum. Narodowa orientacja w pracy placówki wywoływała szaloną furię byłych kompartyjców i skierowanych z rekomendacji partii wielu pracowników muzeum. Rozpoczęło się nękanie dyrektora, lecz on z honorem wyszedł z sytuacji. Dzięki zdolnościom organizacyjnym i autorytetowi w 2001 roku został kierownikiem Zarządu Kultury Lwowskiej Administracji Obwodowej. Rozpoczętą pracę w muzeum powierzył bratu Myrosławowi. Główna masa ikon przechowywana była w Soborze Ormiańskim, wciśnięta tam z dala od oczu władzy w latach powojennych. Teraz społeczność ormiańska domagała się od władz zwrotu swojej świątyni. Rozpoczęła się praca nad przenoszeniem ikon. Z tego skorzystali nieżyczliwi, którzy próbowali zaszkodzić i usunąć braci (przestrzegali ściśle określonej linii narodowej pracy muzeum) z pracy. Zaczęli więc prowokować konflikt ze społecznością ormiańską. Rozpoczęły się pikiety, społeczeństwo świadomie dezinformowano co do stanu prac nad przenoszeniem, rozpoczęły się sądy nad braćmi. Otwarcie, jak w czasach stalinizmu, domagano się rozstrzelania braci Otkowyczów za ich działalność na szkodę muzealnictwa i ochrony dorobku narodu ukraińskiego. Ministerstwo Kultury wysyłało do Lwowa jedynie obserwatorów rozwoju wydarzeń. Prawdziwym celem było usunięcie z pracy braci. W rezultacie haniebnych sądów ze stanowiska dyrektora odszedł Myrosław Otkowycz, a ze stanowiska naczelnika Zarządu Kultury — także Wasyl Otkowycz. Reakcja triumfowała. Wasyl Otkowycz wybrał inne pole działalności. Od 2003 roku został dyrektorem Lwowskiego Państwowego Koledżu im. Iwana Trusza, od tego czasu pojawiły się przed wejściem do tej placówki edukacyjnej słowa Iwana Franki: „Nam pora dla Ukrainy żyć”. Koledż przestrzegał tych słów i przestrzegał wielkich tradycji, założonych przez jego fundatorów i pracowników. Tutaj w pełni przejawił się nie tylko organizacyjny charakter i zdolności Wasyla Otkowycza, który jednocześnie był także pełniącym obowiązki profesora Lwowskiej Akademii Sztuk Pięknych, ale i wspaniałe zdolności gospodarcze. Do kierowanej przez niego placówki przyjemnie było wejść… Długo walczył ze swoją chorobą. Z pomocą przyszli artyści Lwowa, którzy zorganizowali aukcję sztuki ze sprzedaży swoich prac. Uzyskane środki poszły na niezwykle drogie leczenie. Był wzruszony tym czynem kolegów, ale nic nie pomogło. Odszedł w zaświaty w samo Wniebowstąpienie Pańskie, kiedy, jak mówią, droga do raju jest otwarta…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn