Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Wasyl Stus

Слово Просвіти, №24 за 2018 рік

Dmytro PAWŁYCZKO Zakończenie. Pocz. w nr 22, 23 za 2018 r. II “Wesoły cmentarz” — trzecia książka poezji Wasyla Stusa. Centralna z punktu widzenia filozoficznych podstaw całej twórczości poety. Tutaj niemal w każdym wierszu występuje śmierć jako obraz i broń totalitarnej radzieckiej rzeczywistości. Człowiek — nicość. Ludzkie życie zdeptane, przerażenie zmienia się w codzienny nawyk mówienia nieprawdy i wierzenia kłamstwu. Człowiek boi się nie tylko swojej narodowej pamięci, ale i życia, napełnionego strachem przed nie tak powiedzianym słowem w tłumie demonstracji pod portretami Lenina i Stalina. Człowiek zamiera duchem, pozbawiony miłości i nienawiści, zmienia się w żywego trupa. W “Wesołym cmentarzu” należy uważnie czytać poemat filozoficzny “Ta sztuka zaczęła się już dawno”. Tutaj autor wciela się w szalonego Yoricka z tragedii Szekspira “Makbet”, w człowieka z numerem sto trzydziestym piątym, który nie ma nazwiska, gra szaleńca i uważa się za szczęśliwego. W tej nieskończonej sztuce najważniejszą osobą jest sufler. Na pierwszy rzut oka aktor, który zmuszony jest grać szalonego Yoricka, — to obraz bezwolnego, kierowanego stalinowskim reżimem niewolnika, ale Wasyl Stus podkreśla, że ta sztuka nie ma początku i nie ma końca. Zatem to już nie sztuka Szekspira, a utwór jakiejś wyższej, pozaziemskiej ludobójczej siły. To już nie tylko kraj szalonych aktorów, ale i całkiem nowoczesny świat, gdzie słońce podnoszą “dźwigiem wieżowym”, w laboratoriach badają rosę, a aktorzy śpiewają jak skowronki. “Ta sztuka zaczęła się już dawno” — genialny utwór Wasyla Stusa o tym, że zarażona komunizmem ludzkość nigdy nie wyzwoli się spod okrutnej władzy wodzów — suflerów. W książce “Wesoły cmentarz” pojawia się genialne porównanie dwóch śmierci autorstwa Stusa. W trzydzieści lat ty tylko się urodziłeś, aby zrozumieć: martwy ty jesteś w martwym świecie. I nie ma nikogo wokoło. Ty tylko sam. I — trupem jesteś, Chyba że tak: niedozwolona przestrzeń żywego ducha wzywa samosmierć podobieństwem życia. To — na początku. A dalej już — i zabójstwem. Jednak natura rozprawia się prościej. Bo ciało twoje splądrowane przed tobą. I duch ci zniekształcony dawno. Lekceważę indywidualność — Odwieczny nabytek nieszczęść. Więc bredź wstecz. I ile sił krocz wstecz. Bo tylko tam życie — jeszcze przed narodzeniem. Ze świata imitacji — wpełznij w każdą z wymienionych skór. Krocz wstecz — w narodzenie wracaj, Gdzie szczęście głupstwa, smrodu i ciemności, i tam twórz raj. Tam tak i trzeba: człowiek musi spać — więc śpi, bełkocząc jakieś słowa przez sen. Ziemia okryła się pancerzem, niczym stara, dawno ogłuchła żółwica, a ty na niej, niczym robaczek mały, co tworzy stały świat na uciekającej fali. Nie od dziś odmładza się śmierć. Naturalna śmierć, która “rozprawia się” z człowiekiem prościej, “odmładza się”, zatem staje się zaprzeczeniem śmierci wymuszonej, totalnie działającej w martwym świecie władczej dyktatury. Cała książka “Wesoły cmentarz” — to właściwie w treści seria obrazów umierającej, rozgromionej religijnej i patriotycznej duchowości narodów, z których imperialna Moskwa formuje jedyny radziecki, rosyjskojęzyczny naród. Jednak w poezjach Stusa nie ma protestacyjnej patetyki, a cała potęga jego słowa tkwi w wieloznacznych metaforach i spokojnie nakreślonych obrazach żywych trupów. Widzę Wasyla Stusa, autora licznych filozoficznych utworów poetyckich, których korzenie można odnaleźć w dialogach Wergiliusza, Dantego i innych genialnych poetów z Bogiem. Ale najbardziej zagadkowa część jego dzieł — to afirmacja Boga jako początku świata i bytu ludzkiej duchowości na ziemi. Stus dobrze wie, jak rozmawiał z Bogiem Taras Szewczenko: to zaprzeczał Jego istnieniu, to modlił się do Niego, prosił o “jednomyślność”, mądre ludzkie prawo społeczne. Stus także pisał: “Nie ma Boga na tej ziemi… Pan-Bóg umarł”. Jest u niego także utwór napisany z bardzo silnym napięciem “Pragnienie życia — tylko na dnie”. To zwrócenie się poety do samego siebie, rozczarowanego człowieka, którego dumny duch nie ma wsparcia ani od ludzi, ani od swojej Ukrainy, a dlatego Nie może wyrwać się z obłudy, bo biały świat — tylko gdzieś, i coś, i ktoś. Kiedyś Jezusem mądry był Judasz I stał się Judaszem Jezus Chrystus. A przejrzyj za pierwsze początki, gdzie wszystko było nietknięte, jak twardź, po tamtej stronie wszystkich pragnień, nie mając pojęcia, co to jest — życie, a co to — śmierć. Niezmordowana myśl Wasyla Stusa o swojej śmierci, której on się nie boi, daje prawo i siłę mu coraz głębiej i głębiej rozumieć i kochać życie. On wysławia swoją śmierć jako prawdę życia, która wywyższa się nad kłamstwem niewolniczej, poddańczej egzystencji. Śmierć wchodzi w duszę poety jako “wszechwładna noc”. W poezjach Stusa działa “władny smutek”, “wszechwładna śmierć”. O sobie on pisze: …niebawem ty koniec przybliżysz swój i twardo staniesz. Bo nie ma sił cierpieć, by talent twój stał się czyjąś własnością. Bo nie ma dla ciebie siły, której ty byś mógł się kłaniać. Muszę wspomnieć w “Palimpsestach” dwa wiersze “A” i “B”. To przesłania-spowiedzi, w których autor w dwóch wierszach-bliźniakach różnie mówi o tym samym swoim cierpieniu. W wierszu “A” poeta zwraca się do kobiety-losu. A spróbuj sięgnąć do kresu czasu, za praźródła, i wszystko zacząć znów pierwotnym śladem. O żeby to nam prostować się, wracając w śmierć! O żeby to iść poboczem losu w wierzchołki krzyku, którym przebił się losu pierwowzór i wzburzył pewność niemoty i zgnilizny? O te nieznośne wyjścia za granicę powszechności! O te załamania lęku, ta nienasycona żądza samoucieczki, pragnienie spalania, spłonięcia, autodafe. W wierszu “B” zwraca się on do tej samej kobiety-losu. Ty jesteś we mnie. I tak pozostaniesz wiecznie, moja świeco piekielna. W biedzie, już na wpół martwy, ja w tobie jedynej sobie zwracam pewność, że żywy i żyłem, i będę żył, aby pamiętać nieszczęścia szczęść i niedoli rozkosze, jak młodość utraconą swoją, żono moja zgubiona. Tobą ja poznałem ciężki, śmiertelny grzech samoutraty — zniszczenia. Tobą ja zniszczyłem czas… A po przeczytaniu tych dwóch poezji mówię sobie: czytajże dalej. Tutaj musi być wniosek jakiś. Jeszcze kilka lat i urwie się więź. Zapomniany świat wejdzie w sny dziecięce, i wszystkie naznaczenia prorocze zechcą spaść na nas. Czerwona belka wypłynie z mgły ciężką bezgłosową biedą. Nie zwlekaj, zaraz puszczaj się z wodą, dopóki w duszę dreszcze weszły. Dziobaty szary feniks w łodzi — to Ten, któremu ty będziesz składał pokłony, aby ponure przyjęły zatony ciebie, jako gościa na wieczne dni. Błogosławiony, komu nie ma powrotu, kogo już fala objęła zimna. Upadaj i pij z rzeki niebytu, w śmierć rozrzuciwszy swoje ramiona. A wszystko to, co wyśniłeś w życiu — jak rycie, przebije się na płycie nagrobnej. Boś ty jest teraz na wieki wolny — jak sierota — w swoim wszechbycie. Są jeszcze dwa wiersze-bliźniaki u Wasyla Stusa, w tejże, zapewne najlepszej z punktu widzenia poetyckiego kunsztu książce „Palimpsesty”. Wiersz z wiersza wyłania się, zdaje się, nie człowiek, a język pragnie sam siebie zobaczyć w nie całkiem jednakowych i nie całkiem różnych dźwiękowych powtórzeniach. To dwa wiersze o tragedii człowieka, który czuje, że nadchodzi rozstanie z życiem i chce się ratować dotykiem jabłoniowego kwiatu, nieba swojej i cudzej Ukrainy. Wszystko, co geniusz Stusa napisał o Bogu — stwórcy wieczności i Bogu, rozpiętym na krzyżu, wejdzie do najwyższych wzorców światowej, filozoficznej liryki. A te dwa utwory jego o cudzej i ukochanej Ukrainie powtarzać będą w wiekach nowe pokolenia ukraińskiego narodu. Na Stusowych jabłoniowych kwiatach płoną moje łzy. * * * A Jeszcze zielenią się urwiska dnieprowe potężne, jeszcze rzeki sinieje wzburzona gładź, lecz już wybiega, naprzód wybiega twój dzień, twój ostatni, przed tobą — otchłań. Jeszcze w zielone lata, jeszcze niebo głębokie, jeszcze dziewczyna każda, jak rzeka, płynie, lecz już zakończyły się piękne omamy, twój czółen samotny bez wioseł płynie. Syczą parostatki, dudnią parowozy i aeroplany wydłużają ślad, chwytaj się urwiska, jak jabłoń biała, chwytaj się nieba, jak jabłoni kwiat. Droga drogi, dolina doliny, nadzieja nadziei urwała się — i koniec. Żegnaj, Ukraino, moja Ukraino, cudza Ukraino, szczęśliwa bywaj. * * * B Jeszcze zielenią się dumne Sławuty urwiska, jeszcze sinieje rzeki wzburzona gładź, lecz już przemija, na wieki przemija twój czas, twój ostatni, przed tobą — otchłań. Jeszcze niebo głębokie i słońce wysokie, aż serce mało piersi nie rozerwie, lecz już zakończyły się piękne omamy, bo przeczucie w niebyt woła. Rozpostarte wyżyny twoje przeleciały, przed tobą — przepaść — i oka nie mruż, ledwie-ledwie się zjawiłeś — i już przepadłeś

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn