Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Niezłomna patriotka. W 135. rocznicę urodzin O. W. Duczyminskiej (1883—1988)

Слово Просвіти, №24 за 2018 рік

Olha Wasyliwna Duczyminska — ukraińska pedagog, poetka, prozaiczka, dziennikarka, publicystka, tłumaczka, krytyczka literacka, etnografka, działaczka społeczna, wielka humanistka i patriotka. Przeżyła długich sto pięć lat, w wieku stu lat wciąż pisała wiersze, była znajomą wielu wybitnych postępowych działaczy ukraińskiej nauki, kultury, literatury i nigdy nie przestała kochać ludzi oraz świata, w którym doznała tyle krzywdy. Współczesna i znajoma Iwana Franki, przyjaciółka Olhy Kobylańskiej, Natalii Kobrynskiej, Iwanny Błażkewycz, Ołeny Kysilewskiej, Ołeny Kulczyckiej, Bohdana Łepkiego, Ołeksandra Olesia, Mychajła Jackiwa, Denysa Łukijanowycza, Ołeksy Nowakiwskiego, Iwana Ohijenki, Sofii Rusowej, Iryny Wilde, Nataleny Korolewej, Stanisława Vincenza, Jerzego Jędrzejewicza, Osypa Makoweja, Sołomii Kruszelnickiej, Petra Obala. W Galicji znano ją jako wspaniałą dziennikarkę, działaczkę kulturalno-społeczną, inicjatorkę przeprowadzenia Święta Matki. Romana Czeremszynska, współzałożycielka, dyrektor Etnograficzno-Memoriałowego Muzeum Wołodymyra Hnatiuka, wyróżniająca się w edukacji Ukrainy, członkini NTSh, NSKU, NSZhU, wieś Welesniw, rejon monastyriski, Tarnopolszczyzna Olha Duchymynśka urodziła się 8 czerwca 1883 roku we wsi Mikołajów w powiecie bóbreckim (obecnie rejon pustomycki w obwodzie lwowskim) w rodzinie dyrektora szkoły Wasyla Reshetyłowycza i jego żony Bronisławy. Po jej narodzinach rodzice kilkakrotnie się przeprowadzali, zatrzymując się ostatecznie we wsi Kunin w powiecie żółkiewskim. Właśnie tutaj los zetknął Olhę Duchymynśką z księdzem W. Zahajewyczem, który był ponadto znanym literatem i dobrym przyjacielem I. Franki. We wsi Kunin jeszcze mała Olha poznała Iwana Jakowycza. Później pisała o tamtych czasach: „Pierwszy ukraiński dom w moim życiu, z którym się zetknęłam, to był dom młodego księdza-patrioty. Miał on piękną bibliotekę. Interesowały mnie książki pisane językiem, którym mówił lud”. Wasyl Zahajewycz w tych latach w Kuninie napisał swoją powieść „Jak dbasz, tak masz”, która zyskała pochlebną ocenę I. Franki i została wydana przez „Proświtę” dla wiejskich czytelni. W 1895 roku do Kunina zawitał wraz z rodziną I. Franko… To znajomość miała na mnie kolosalny wpływ…”. Uzyskawszy edukację domową, Olha kontynuuje naukę w żeńskiej szkole wydziałowej w Stanisławowie, gdzie pracował jako katecheta brat mamy, J. Łytwyn. Z powodu nagłej śmierci ojca w 1897 roku i trudności finansowych przeniesiono ją do szkoły sióstr bazylianek przy klasztorze w Jaworowie, gdzie zdobyła wykształcenie za ósmą klasę. Następnie wstępuje do seminarium nauczycielskiego, które ukończyła w 1902 roku i otrzymała przydział na stanowisko nauczycielki szkoły ludowej do jednej ze wsi na Lwowszczyźnie. Przez trzydzieści lat Olha Wasyliwna pracowała na niwie pedagogicznej w różnych miejscowościach obwodów lwowskiego i iwanofrankiwskiego. W 1905 roku Olha wychodzi za mąż za Petra Duchymynśkiego — nauczyciela szkół ludowych powiatu żółkiewskiego i razem zaczynają nauczać we wsi Wola Zaderewacka w powiecie dolińskim, a po roku przeprowadzają się do wsi Tiapcze. W tym czasie wysłała I. France do oceny kilka wierszy. Obawiając się krytyki lub, przeciwnie, pobłażliwego traktowania, Olha podpisała się pseudonimem i była mile zaskoczona, gdy jeden ze swoich utworów zobaczyła na łamach gazety „Diło” z lutego 1905 roku. Od tego czasu jej poezje pod podpisem Irma Ostapiwna regularnie pojawiały się na łamach periodyków, kilka wierszy wydrukował nawet „Literacko-Naukowy Wiestnik”, co było bezsprzecznym uznaniem dla młodej poetki. Wieś Tiapcze daje jej bogaty materiał do twórczości, właśnie tutaj zapisuje z ust wieśniaków dawne pieśni, zwyczaje, tradycje. W 1911 roku światło dzienne ujrzała jej pierwsza zbiórka poetycka „Bukiet niezapominajek”, która zawierała szesnaście wierszy. Wydanie tej niewielkiej książeczki powitali I. Neczuj-Łewyćkyj, Ch. Alczewśka, O. Kobylanśka, Hanna Barwinok, N. Kobrynśka, S. Czarnećkyj. Ukraińska wieś dała jej przebogaty materiał do pisania utworów. Z zapałem studiowała język ludowy, kulturę, zwyczaje, a zdobyte wiedzę wykorzystywała podczas pracy literackiej. W tamtym okresie O. Duchymynśka poznała Natalię Kobrynśką i przyłącza się do ruchu feministycznego galicyjskich kobiet. Dla N. Kobrynśkiej Duchymynśka stała się przyjaciółką, ideową i duchową spadkobierczynią. Swojej duchowej matce Natalii Kobrynśkiej zadedykowała nowelę „Śnieg”. O. Duchymynśka jest autorką artykułów literaturoznawczych o N. Kobrynśkiej: „Ruch kobiecy na Ukrainie Zachodniej”, „Ciernistą drogą”, „Bojowniczka o los kobiet”. Razem z Natalią Kobrynśką i Kostiantyną Małyćką w 1912 roku zapoczątkowały wydawnictwo „Biblioteka Kobieca”, w którym propagują najlepsze wzorce literatury światowej o kobietach i dla kobiet. Specjalnie dla tej serii O. Duchymynśka przetłumaczyła z czeskiego utwory Karoliny Světlej, tłumaczyła też z innych języków. Olha Wasyliwna władała sześcioma językami: ukraińskim, polskim, czeskim, niemieckim, rosyjskim i francuskim. W Tiapczu pracowała do 1930 roku, przeszła na emeryturę z powodu choroby gardła i do 1939 roku pracowała w dziale krytyki i recenzji czasopisma „Los Kobiecy”. Po 1939 roku Olha Duchymynśka jest wśród organizatorów muzeum etnografii i przemysłu artystycznego we Lwowie. W latach 1939—1941 jest przewodniczką, a w latach 1944—1949 bibliotekarką, młodszym pracownikiem Muzeum Etnograficznego. Jeździ na wyprawy naukowe, zbiera materiały o kulturze duchowej i materialnej Bojków i Hucułów, bada działalność etnograficzną I. Franki, F. Kołessy. Podczas okupacji niemieckiej O. Duchymynśka, wykazując nie lada heroizm, uratowała wiele żydowskich rodzin przed zagładą, dała schronienie Irynie Wilde, której męża rozstrzelano. Dla ukraińskiej kultury uratowała Ołeksę Nowakiwśkiego i grupę ukraińskich artystów oraz pisarzy, którzy uciekali przed stalinowskimi represjami. Z odejściem Niemców odmówiła wyjazdu z córką Oksaną na Zachód, dobrze rozumiejąc, czym to może się dla niej skończyć. Pod koniec 1945 roku wychodzi jej powieść „Eti” o ludobójstwie Żydów, która nie spodobała się nowej władzy. O. Duchymynśkiej zaproponowano napisanie utworu o tym, jak ukraińscy nacjonaliści podczas wojny niszczyli Żydów, grabili i zabijali swoich ludzi. Odmówiła. Jesienią 1949 roku O. Duchymynśka, jak wielu innych Ukraińców, została bezpodstawnie aresztowana rzekomo w sprawie zamachu na J. Hałana. Została skazana na 25 lat — tak władza rozprawiała się z moralnie niezłomnymi galicyjskimi inteligentami. Wiele znęcania się doświadczyła w syberyjskich obozach specjalnych, ale nigdy nie traciła ludzkiej godności. W strefie za skrawek papieru i ołówek — karcer. Dlatego ułożone w obozie wiersze Olhy Duchymynśkiej uczono na pamięć i wraz ze zwolnionymi trafiały one na wolność, do Ojczyzny. W 1956 roku sprawę O. Duchymynśkiej zrewidowano, gdyż po śmierci Stalina rozpoczęła się powolna rehabilitacja niesprawiedliwie skazanych i represjonowanych. Wyrok skrócono do dziesięciu lat. Pod koniec grudnia 1958 roku Olha Wasyliwna wyszła z więzienia, miała 75 lat. Rozpoczęły się lata tułaczki po obcych ludziach, gdyż mieszkania pisarki po konfiskacie tak i nie zwrócono, a na dodatek zabroniono powrotu do ojczyzny. Po zwolnieniu drukowała rzadko, jedynie w kołomyjskiej gazecie „Czerwony Sztandar” i warszawskich wydawnictwach ukraińskich. Jeszcze jednym ciężkim ciosem stała się śmierć córki Oksany pod koniec 1972 roku. Pozostała zupełnie samotna. Przez pewien czas pisarka mieszkała u krewnych O. Kobylanśkiej, ale z czasem musiała wyjechać i stamtąd. Nie będąc w stanie znaleźć schronienia, O. Duchymynśka wyruszyła do Iwano-Frankiwska, gdzie przypadkowo na ulicy spotkała jedną ze swoich obozowych przyjaciółek, która zaprosiła Olhę Wasyliwnę do siebie. I tak ostatnie lata życia (1977—1988) przeżyła u Myrosławy Antonowycz — kuzynki Stepana Bandery, z którą odbywała uwięzienie i która opiekowała się nią do śmierci, otoczyła ją miłością i rodzinnym ciepłem, choć była dla niej zupełnie obcą osobą. Ale nękanie trwało i tutaj. Ciągle grożono eksmisją, nie meldowano. Na własne stulecie O. Duchymynśka zamierzyła zrobić sobie prezent: zebrać z całego czasu wydrukowane własne utwory i ułożyć z nich zbiory prozy i poezji. Przypominała sobie swoje pseudonimy, prosiła znajomych o odszukanie w przedwojennej prasie wierszy i opowiadań, chętnie przepisywała odnalezione, układając zbiorki. W przeddzień urodzin do mieszkania przyszli z rewizją i skonfiskowali wszystkie utwory. Stało się to ciężkim ciosem dla O. Duchymynśkiej, po którym już nigdy nie doszła do siebie. Na 105-letni jubileusz O. Duchymynśką jako najstarszą ukraińską pisarkę powitało czasopismo „Żowteń”, po raz pierwszy po długich latach przemilczeń wydrukowano jej wiersze. Na łamach „Literackiej Ukrainy” na jej cześć wyszedł artykuł powitalny „Wiśnia na podwórzu”. Swoje 105-lecie powitała poza granicami świadomości, nikogo nie poznawała. Pod koniec września 1988 roku Olha Wasyliwna zmarła. Pochowano ją na cmentarzu w Czukałówce niedaleko Iwano-Frankiwska. Dopiero po śmierci pisarki dzięki ludziom dobrej woli została po raz pierwszy opublikowana zbiórka prozy O. Duchymynśkiej „Smutny Chrystus”, do której weszło dwadzieścia sześć utworów, pięć z których wydrukowano po raz pierwszy. Dzisiaj znanych jest osiemdziesiąt sześć jej wierszy, z których drukiem wyszło nieco ponad połowa. Przed II wojną światową Olha Duchymynśka pisywała do różnych wydawnictw. Wśród nich: „Pszczoła”, „Los Kobiecy”, „Dażboh”, „Nasz Świat”, „Nowa Chata”, „Rodzinna Szkoła”, „Samodzielna Myśl”, „Czas”, „Drogi”, „Meta”, „Sprawa Ludowa”, „Nowy Czas” i wiele innych. Jej dorobek literacki służył i służy ludziom. O. Duchymynśka zawsze była młoda duchem i myślami. Jej bliska rodzina żyła za granicą, krewni wielokrotnie zapraszali Olhę Wasyliwnę do siebie na stałe miejsce zamieszkania, ale ona nie wyjeżdżała, odpowiadając: „Chciałam być ze swoim narodem do końca. Mój wyjazd oznaczałby zdradę… Kocham i cenię siebie za to, co dla nich zrobiłam”. W pełni zrehabilitowano Olhę Duchymynśką po śmierci 27 listopada 1992 roku. W pierwszym pokoju mieszkania uczonego — muzeum Wołodymyra Hnatiuka urządzono wystawę fotograficzno-ilustracyjną „Olha Duchymynśka”, na podstawie materiałów której prowadzimy tematyczne wycieczki „Niezłomna patriotka”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn