Strona · s. 5strona oryginału ↗
Iwan Mykołajczuk: dar od Boga
Слово Просвіти, №24 за 2021 рік
Heorhij FILIPCZUK
Iwanowi Mykołajczukowi stuknęło 80 lat! Nie dożył swojej „tak późnej i tak ciepłej jesieni”. Ale jego życie trwa nie tylko w zaświatach, lecz także pośród nas. Każdy ma własne zabarwienie odczuwania świata z wizerunkiem tej postaci-legendy. Każdy na swój sposób obdarzony jest suwerennym prawem do postrzegania, poznawania, zachwycania się wielkim wyrazicielem ducha narodu. Istnieje jednak jeden wspólny mianownik wymiaru etycznego, który wyznacza linię, której się nie przekracza. Pamięć narodowa. Jest ona strażnikiem niepowtarzalnego świata duchowego, tradycji Bytu narodu, glosariuszem szczytowych wzlotów kultury narodowej, wplecionych w wieniec ogólnoludzkich osiągnięć. Ten reperowy znak duchowy nie pozwoli zapomnieć „Iwanowej nauki”, która uczyła nas być Ludźmi, Ukraińcami.
Przewracając strony życia Iwana,
pełne energii, odczuć wewnętrznego bólu, ale zawsze niezgaszonej wiary w Człowieka, przypomina się wypowiedziane przez niego słowa: „Największe wstrząśnienie, kiedy widzisz oczy człowieka i w nich czytasz wszystko”. Trudno tworzyć publiczny wizerunek Mykołajczuka po przemyśleniach wyrażonych przez jego żonę Mariczkę czy wiernych towarzyszy i ludzi o podobnych poglądach (I. Dracz, J. Illenko, S. Paradżanow). Byli najbliższymi. Ich słowa i duchowa zgodność są najbardziej znaczące, prawdziwe i sprawiedliwe. Znali Iwana, wspólnie tworzyli i przyjaźnili się, wpływali na jego istotę, dopełniali sobą zaświatowy romantyzm, profesjonalny lot,
„doszlifowując” ten unikalny i oryginalny dar natury.
Na pogrzebie Iwana Dracza S. Trymbacz opowiadał o wywiadzie z 1980 roku. Wtedy z Mykołajczukiem Dracz pisał scenariusz filmu o kompozytorze Mykole Łysence. „Oto jeszcze jeden-dwa filmy, a potem zostanę pisarzem. Niech to szlag, to kino, wszystko jedno nic nie wychodzi tak naprawdę…”, – mówił Iwan pod wpływem Iwana.
Odkąd pamiętam Dracza, gdy mowa schodziła na Mykołajczuka, zapalał się wspomnieniami. Tę bliskość relacji i wysokiej przyjaźni niósł przez całe życie. Przypominam sobie 2016 rok (75-lecie jubileuszu), kiedy z Pawłem Mowczanem wróciliśmy z Czartoryi – Czerniowiec. Dracz jakoś bardzo boleśnie zapytał: „Dlaczego nie zabraliście mnie na „gościnę do Iwana”?”. Dzisiaj, wspominając ten epizod, czuję swój dług wobec Iwana Fedorowycza – przyjaciela Mykołajczuka. Najwyraźniej na tej „gościnie” synergia DUSZ dwóch wielkich Ukraińców byłaby najbardziej tożsama, zdolna odzwierciedlać szczytowość wzlotu tamtej epoki odrodzenia narodowego.
Mykołajczuk – to Człowieczeństwo... Odczuwalne było ono na prezentacji powieści w nowelach „Czartoryjskie miraże-wizje” Myrosława Łazaruka (pierwsze dzieło prozatorskie o genialnym artyście kina), która odbywała się w Kijowskim Domu Kina. Stęskniony za ojczystym krajem Iwan, jakby powróciwszy na Bukowinę, powie: „Co piękne – to jest piękne… Człowieku, zapłacz, kiedy jest ci bardzo ciężko, łza – to twoje zamaskowane człowieczeństwo! A człowieczeństwo – to Światowy bóg. I nie wstydzę się człowieczeństwa”. Zdołał stworzyć taką paradygmatę wartości, która przekształcała idee w wysokie Uczucia, które tak uszlachetniały duszę Człowieka, Narodu, że budziła się Godność, Honor, Wolność, duchowo uczłowieczone Piękno.
Każde pięciolecie poselskie „nowe twarze” zwracają się do zwierzchników kraju o przyznanie „Ludowego”, „Bohatera”… Ten rok – nie jest wyjątkiem. Ale czy warto? Czasami zdarza się tak, że najwyższą nagrodą – jest bycie nie nagrodzonym. Przypomina się cały szereg „bohaterów”, „ludowców”, „laureatów” i czuje się wstyd. Iwanowy Duch potrzebuje innych kryteriów wysokości. Tacy narodowi giganci, uduchowieni Ukrainą, „stawiając krzyże na ciemne i stare”, dążąc do szczytowego, zasługują przede wszystkim na wymiar Wieczności – Pamięci Narodowej. Właśnie ona buduje najwspanialszy Panteon Sumienia Ukraińców.
Niemożliwe jest fizycznie, zmysłowo, logicznie zachować WSZYSTKO to, co stworzone przez człowieka, naród, ludzkość. Jednak są wartości, które będą przekazywane przez pokolenia, ponieważ z taką siłą wdarły się w duszę Ukraińca, że zmysłowo opanowały jego Marzenie, Ideę, Nadzieję. Przypominam sobie czasy, kiedy utajnione uczucie znienacka porywało od wielkiego do małego, zmuszając na podświadomości do rozbłysku ludzkie dusze, poczuwszy piękno, godność, siłę swojej niepowtarzalności w tym świecie, po raz pierwszy zobaczywszy „Sen”, „Cienie zapomnianych przodków”, „Biały ptak z czarnym znamieniem”, „Taka późna, taka ciepła jesień”, „Babilon XX”, „Zachara Berkuta”…
Za czasów reżimu satrapii nie mógł nie trafić w pienisty wir prześladowań, represji, aresztowań, oskarżeń o nacjonalizm, kwalifikując się jako „człowiek wrogiej ideologii”. Jednak im większej egzekucji doznawał Iwan wraz ze swoimi towarzyszami, tym silniejszy był ludzki szacunek. Stał się pewnym symbolem ukraińskiej kultury, ponieważ zdołał poczuć głębokie źródła i dążenia Narodu do samostanowienia, wolności, samodzielności, stając się głównym sensem ludzkiego bytu, jednocząc najlepsze przejawy narodowej duszy. Iwan widział za horyzont. Jego subtelne rozumienie psychologii własnego narodu umożliwiało poszukiwanie wyjść z niewoli.
„Czy trzeba jakoś specjalnie troszczyć się o to, żeby ratować tradycyjną kulturę? Wydaje mi się – twierdził Mykołajczuk – że nie. Ratować trzeba duszę narodu, duszę swojego narodu. Wszystkie największe wartości – są w sercu narodowym. Jeśli zachowamy duchowe zdrowie, to nie zgubi się i jego tradycyjna kultura”.
Jego jasny cel – wychować Naród, który pragnie Wolności, duchowej i państwowej Suwerenności.
Swoimi twórczymi zamysłami, naturalnym odczuwaniem świata ukraińskiego Rodu nawracał do stron historii narodów europejskich, które walczyły o swoje wyzwolenie i budowę państw narodowych. Przypomnijmy, kiedy bezpaństwowa Polska w interwale 30-lecia powstawała i znowu tonęła we krwi oraz represjach. Przyszło uświadomienie – dla zdobycia wolności warto przygotowywać naród przez szkołę, cerkiew, kulturę narodową, świadomość mas. Wtedy przewodnikami niezjednoczonego narodu stawali się duchowi oświeciciele: Mickiewicz, Chopin, Słowacki, Lelewel, Dembowski, Jan Paweł II…
Przez analogię Iwan Mykołajczuk również znajdował się (i znajduje!) pośród tych w ukraińskim kosmosie tworzącym naród, którzy nadal są naszymi duchowymi oświecicielami. I chociaż wystarcza nieprzyjaciół, którym chciałoby się włożyć jego IMIĘ w niszę zaściankowości, regionalności, zakorkować buntowniczą duszę Bojownika i Twórcy, ale „po waszemu” nie wyjdzie. On nie jest podwładny ani „prawnukom złym”, ani mankurtom, „Co rękę carską całowali, / Co ślinili Piotrową dłoń”. Iwan Mykołajczuk posiadał dar proroczego spojrzenia w przyszłość swojego narodu. Niezwykle czule odnosił się do sakralnych mitów ukraińskiej kultury, uświadomiwszy sobie, że poza nią żywy naród będzie stawał się martwym, będzie odbywał się proces jego rozkładu. Dlatego też podkreślał, że „Europa już teraz stroi się w strój narodowy. I to nie tylko zainteresowanie etnografią, grą w przeszłość. Za tym – poważny pociąg do prawdziwych i głębokich wartości”.
Młodzieniec z wielodzietnej rodziny (13 dzieci!), przeszedłszy przez wiejskie szkoły, miejscowy zespół dramatyczny, studio teatralne Czerniowieckiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. O. Kobylańskiej, wszedł na wyżyny muz, zdobywając światowe uznanie. A „Cienie zapomnianych przodków” (39 międzynarodowych nagród, 28 wyróżnień na festiwalach filmowych, z nich – 24 grand prix w 21 krajach) zrewolucjonizowały światowe kino. Amerykański astronauta Neil Armstrong na spotkaniu z Iwanem powiedział o gotowości polecenia z nim na Księżyc. Jestem pewien, że światowy szacunek przyniosła mu siła protuberancyjnego wybuchu ukraińskości, skoncentrowana w jego talencie „pojęcia wielkości i piękna Swego narodu”. „Nie znam bardziej narodowego ludowego geniusza” – mówił wielki Paradżanow. Budził on ukraińskiego ducha narodowego. Iwan Mykołajczuk to nie po prostu unikalne pod względem piękna, niepojęte kino poetyckie. Kino Mykołajczuka jest ucieleśnieniem ukraińskiej duszy, darowanej przez Boga. Przypowieść o Poprzedniku (Iwanowi Mykołajczukowi na 80-lecie) Jaśmin i siano w pasy, I kosę dzięcioł klepie, I manna Boża z rosy Pada przez lato ciepłe. Łapcie w garści ten dar – Cukierki z groszku, I spójrzcie w świątyni na ołtarz – Tam jest Iwan po troszku. Oto jego oczy, oto brew, Oto czub, jak u atamana – Tak godnie ścięta głowa Naszego Iwana. Bo on – Poprzednik, złotousty, On nie milknie i dotąd. Pod szept świec i chorągwi „Przyjdźcie na pielgrzymkę!” – prosi. Przyjdźcie do siebie w podwórza, Za chrzczone trony. Chcę widzieć z góry, Jacy wy, z kim wy, kto wy. I kto wasz car, i kto wasz bóg, Kto miłuje, kto sądzi. Kto janczar, kto błazen, Kto Ukrainę kocha. A kto wyprzedaje ją Kawałkami i w całości. Kto gospodarze, kto sługusy, Przylepieni za chałwą. Przyjdźcie, w okna zajrzyjcie, W lustra przyczółkowe – I skrzydła w górę podnieście – Wy wolni czy nie wolni? I jak będziecie lecieć wzwyż, Jak łabędzie, jak kruki, Swój czas odmierzywszy kiedyś, Na piersiach złożywszy ręce. A tu – tylko pielgrzymka w górze, Jeden chlebek i świeca, I mauzolea, i carowie, Z łobody kopka. Tak srogo ścięta głowa I niezabliźniona rana, Lecz ścieżka kurzy się żywa Na pielgrzymkę do Iwana. Wira KYTAJHORODSKA
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
