Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Wojenny szlak mojego ojca. Do kwestii udziału zachodnich Ukraińców w wojnie radziecko-niemieckiej 1941—1945 lat.

Слово Просвіти, №24 за 2021 рік

Iwan PENDZEJ, m. Iwano-Frankiwsk. Problem określenia czasu mobilizacji mojego ojca Wasyla. Jak opowiadał ojciec, został zmobilizowany przez bolszewików do Armii Czerwonej w 1941 r. Kiedy dokładnie, nie pytałem, a on nie uściślał. Wspominał, że razem z nim zostali zmobilizowani także inni mieszkańcy wsi, że wieziono ich wozami do Buczacza, a następnie do Czortkowa, gdzie załadowano ich do wagonów. Z Czortkowa, a także z Husiatyna, niektórym z nich udało się uciec. Ale trzeba było zgadywać, którego dnia, którego miesiąca 1941 r. Moskale przeprowadzili pobór mieszkańców wsi, czy mobilizacja została przeprowadzona po 22 czerwca 1941 r., czyli po tym, jak rozpoczęła się wojna niemiecko-radziecka. Jeśli tak, to kiedy dokładnie? W ostatnich dniach czerwca i na początku lipca 1941 r. Niemcy okupowali terytorium obwodu tarnopolskiego. 2 lipca 1941 r. oddziały Armii Czerwonej opuściły Tarnopol, 6 lipca 1941 r. Niemcy zajęli Husiatyn i Czortków, 7 lipca 1941 r. Buczacz – główne miejscowości, przez które, jak wspominał ojciec, zmobilizowani byli transportowani w głąb kraju. Wiadomo, że nawet w tych warunkach Moskale zdołali wywieźć z Tarnopola w głębokie radzieckie tyły dobra państwowe. To przekonuje, że mobilizacja i wywózka zasobów ludzkich ze wsi (jak i z całego obwodu) w zasadzie była możliwa zaraz po rozpoczęciu wojny. Podstawą był Ukaz Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 22 czerwca 1941 r., zgodnie z którym w europejskiej części Związku SRR, w tym na Ukrainie, wprowadzono stan wojenny i ogłoszono mobilizację osób podlegających służbie wojskowej. W wykonaniu Ukazu zapewne została przeprowadzona mobilizacja mieszkańców wsi oraz mojego ojca. Ale kiedy się rozpoczęła i jak długo trwała we wsi, jak i w obwodzie w ogóle, nie wiadomo. W książeczce wojskowej ojca, która przechowywana jest w domu, zaznaczono: „Powołany przez Złotopotocki RKW obwodu tarnopolskiego”, a konkretna data, miesiąc i rok mobilizacji z jakiegoś powodu nie zostały odnotowane. Zwyczajna dla stalinistów tajemniczość? Trzeba zgadywać (jeszcze raz należy zauważyć), czy mobilizacja została przeprowadzona zaraz po tym, jak hitlerowskie Niemcy napadły na Związek Radziecki, czy w przededniu wojny. Status ojca według jego książeczki wojskowej. Mój ojciec, zgodnie z zapisami w książeczce wojskowej, powołany do Armii Czerwonej, żołnierz, a jednocześnie „w radzieckiej armii nie służył” i, co najważniejsze, w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej „nie brał udziału”. Wychodzi na to, że za uczestników wojny uznawano tylko tych, którzy walczyli na froncie lub na tyłach wroga z bronią w ręku. Takiej dyskryminacji poddani zostali wszyscy bez wyjątku zachodni Ukraińcy, których „sowiety” zdołały w przededniu wojny lub już w warunkach wojny wyrwać z rodzinnych stron i wrzucić w wir wojny na froncie pracy. Ilu ich wtedy zmobilizowano, wywieziono w głębokie tyły – na Syberię itp., dokładnie nie wiadomo i raczej nigdy nie zostanie ustalone oficjalnie. Choć po dokumentach, nawet tych, które zachowały się do rozpadu ZSRR w rejonowych komisariatach wojskowych i wydziałach zabezpieczenia społecznego, ustalić ich prawdopodobną liczbę jest jednak możliwe. Punktem odniesienia mogą być serie i numery książeczek wojskowych takich jak mój ojciec. Sądząc po numerze książeczki wojskowej mojego ojca, było ich co najmniej 518 tys. 206 osób. Ale trzeba mieć na uwadze, że wśród tej liczby „trudarmiejców” byli nie tylko zachodni Ukraińcy, ale także zmobilizowani, na przykład, z Azji Środkowej: Turkmeni, Uzbecy itp. Przybyszów z nieokupowanych rejonów ZSRR dostarczano na Syberię, do przymusowych prac, także później, kiedy ojciec już pracował przy wyrębie lasu. Przyzwyczajeni do ciepłego klimatu, oni, jak wspominał ojciec, wyładowani z wagonów, padali plecami na śnieg, krzycząc, zadzierali nogi do góry, pragnąc się ogrzać. Ojciec mówił, że jego i takich jak on, tyłowi wojskowi, w dyspozycji których byli, nazywali „uchodźcami”, że do momentu wydania książeczki wojskowej w grudniu 1947 r. w ogóle nie miał żadnego dokumentu. Wrócili ojca do domu, jak myślał, nie na mocy zarządzenia rządowego – demobilizacji, a na jego prośbę, lub nawet żądanie-prośbę. Czyli, gdyby nie domagał się powrotu, to na wieki pozostałby na obczyźnie. W rzeczywistości powrót do rodzinnego domu jego i takich jak on (którzy przeżyli) nastąpił w wyniku tego, że w 1947 r. „Trudarmie” rozformowano. Życie ojca na Syberii. Jak opowiadał ojciec, wielu z tych, którzy tak jak on znaleźli się w 1941 r. na Syberii (i byli obok niego), zmarło z chorób i głodu. Wyznaczone normy chleba (zdaje się, 150-200 gramów dziennie), dokładniej byłoby powiedzieć tego, co nazywano chlebem, jakaś codzienna lurka i ciężki dzień pracy – praca przy wyrębie lasu w każdą pogodę – wycieńczały i osłabiały organizm. Ojciec przeżył, bo dawał sobie radę, szukał dodatkowego jedzenia poza oficjalnie wyznaczonym. W ciemną noc skradał się na zaśnieżone pole z niezbieranymi plonami kapusty, grochu itp. i coś tam wynosił z pola. To przy tym, że i pola z zamarzniętymi plonami były pilnowane przez uzbrojonych strażników (niezebrane plony w większości gniły, a „uchodźcom-żołnierzom” Armii Czerwonej – nie trafiały). Szczekanie psów i strzały ochrony nie powstrzymywały. Za to w baraku, gdzie mieszkali trudarmiejcy, pod cienkim szynelem mógł przeżuć zdobyty pod strachem śmierci groch, a nawet podzielić się z sąsiadem-partnerem. Czasami, jak opowiadał, udawało się zdobyć cały bochenek chleba. Pewnego razu, korzystając z nieporadności tragarzy, którzy przywieźli chleb czy to do punktu rozdzielczego, czy do sklepu, zdołał wyrwać z tacy bochenek i uciec. Ale to była rzadka fortuna. A tak trzeba było przebiedować tym, czym władza karmiła. Czasami udawało mu się podjeść na wsi, wykonując jakąś pracę dla tej czy innej gospodyni. Ci, którzy za szczyptę tytoniu, wydawanego tak jak chleb na kartki, wymieniali swoją rację chleba, u których pragnienie palenia przeważało nad pragnieniem, by nie pozostać głodnym, jak i ci, którzy nie umieli zadbać o siebie, często nie dożywali następnego dnia. Złamanie nogi na składzie drzewa i konsekwencje. W latach wojny głównym miejscem pracy mojego ojca była branża wyrębu lasu gospodarki narodowej ZSRR. Zgodnie z dokumentem: Akt nr (nie wskazany) o nieszczęśliwym wypadku w pracy, ojciec 1,7 roku pracował jako tragarz na składzie drzewa na placu rozładunkowym działki leśnej w organizacji, która nazywała się „Działka leśna OSM nr 8” (adres organizacji – Kargopolska d/l OSM nr 8). 14 października 1944 r. o trzeciej godzinie po południu wydarzył się nieszczęśliwy wypadek. Zgodnie z Aktem, pracując przy wagonie podczas załadunku, stał na trapie, który leżał jednym końcem na wagonie, a drugim na kablu załadowanym materiałem drzewnym. Materiał drzewny z wagonu zwalił się na ziemię i mój ojciec razem z materiałem drzewnym upadł i w tym czasie doszło do złamania nogi. Czy udzielono mu pomocy medycznej? Widać kontuzjowanym nikt się nie interesował, bo noga zrosła się nie w miejscu złamania, a kość na kości, w rezultacie noga była skrócona o cztery centymetry. W konsekwencji złamania nogi ustalono inwalidztwo drugiej grupy. Ale dziwota, emerytury nie płacili. Został przeniesiony do „lekkiej” pracy. Po tym opanował nowy dla siebie zawód, został szewcem. Po natarczywych żądaniach i prośbach o powrót do domu, w grudniu 1947 r. ojcu wydano książeczkę wojskową. W lipcu 1948 r. został wyrejestrowany z ewidencji przy Szlapnińskim komitecie wykonawczym rejonu kargopolskiego obwodu czelabińskiego. Po czym otworzyła się możliwość dotarcia do domu. Opowiadał, że on i tacy jak on, jechali do Moskwy na otwartej platformie pociągu. W Moskwie udało mu się wsiąść do zwykłego, jak na tamte czasy, krytego wagonu. W nim dojechał do końcowego punktu przeznaczenia – miasta Tarnopola, który wciąż leżał w ruinach. Z Tarnopola ojciec jakoś dotarł do Buczacza, a z miasta pieszo do rodzinnej wsi Liszczyńce. Prawdopodobnie z miasta do wsi nie tyle szedł, co biegł, aby jak najszybciej dotrzeć do rodzinnego domu. Powiedzieć, kiedy dokładnie, którego dnia był w domu, jest niemożliwe. Ale na pewno przed 22 września 1948 r., datą przyjęcia do ewidencji przez Złotopotocki oddział zabezpieczenia społecznego, która widnieje w jego legitymacji emerytalnej. Ojciec – inwalida pracy Do domu ojciec wrócił jako inwalida pracy. Zgodnie z legitymacją emerytalną nr 1349, wydaną 3 lipca 1950 r., emerytura została przyznana w trzeciej grupie od 28.10.1947 r. do 14.05.1950 r. ze średniego zarobku 300 rubli, 50% miesięcznie w kwocie 150 rubli. Emerytura była przedłużana w trzeciej grupie od 12.09.1950 r. do 12.03.1951 r. w kwocie 150 rubli, od 10.03.1951 r. do 10.09.1951 r., od 23.02.1952 r. do 23.08.1952 r. w kwocie 150 rubli. Dalej w legitymacji emerytalnej nie ma żadnych wpisów. Emerytury ojciec później nie otrzymywał. Władza nie dawała temu żadnego wyjaśnienia, tak jak i temu, dlaczego określona w następstwie urazu nogi druga grupa inwalidzka została zamieniona na trzecią. Zaprzestanie wypłaty emerytury było dla ojca wielką traumą moralną i psychologiczną. Taka niesprawiedliwość z czasem, kiedy stałem się świadomym człowiekiem, odbiła się także na moim stosunku do władzy. Władza, która tak niesprawiedliwie postąpiła z ojcem, nie mogła być przeze mnie postrzegana bez pewnej dozy nieufności. Prawdopodobnie właśnie stąd wyrosło we mnie poczucie dyskomfortu w relacjach z jakąkolwiek władzą, tak i nie nauczyłem się pogodzić z tym, co nazywają „władzą”. Tym bardziej, że władza w żaden sposób nie spieszyła się z naprawianiem popełnionych przez siebie błędów, choć nie można powiedzieć, że nie zmieniała się na przestrzeni dziesięcioleci. Odznaczenie państwowe Inne czasy nastały po uwoln

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn