Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «Olha Herasymiuk: „Nie ma już na całym świecie takich ludzi jak Opanas Słastion!”», s. 1

Olha Herasymjuk: „Takich ludzi jak Opanas Slastion nie ma już na całym świecie!”

Слово Просвіти, №24 за 2021 рік

Dokończenie. Początek na str. 1. W 2009 roku w gazecie „Den”, którą czytała i z którą się przyjaźniła, natrafiła na artykuł Heorhija Szybanowa, niezwykle ciekawego historyka sztuki i krajoznawcy, w którym pisał on, że na Połtawszczyźnie jest mnóstwo nieziemskiej urody szkół o unikalnej architekturze. Heorhij mieszkał obok, w Czornuchach, skąd i Skoworoda wyruszył w świat. Jak to możliwe, żeby w ciasnym połtawskim świecie, w którym przeżyła (do studiów) całe życie, nigdy nie słyszała o szkołach Slastiona? Zaczepiło! A czasy były wtedy „przedrewolucyjne”, niezbyt swobodne, nasze dziedzictwo leżało pogrzebane w skrzyniach. Ona jest deputowaną ludową Rady Najwyższej Ukrainy VI kadencji. Jej asystentką była Wira Iwaniwna Otroszko, która „dostała się” od pani Jarosławy Stećko – wspaniała nauczycielka matematyki, która bezinteresownie uczyła dzieci i nigdy nawet cukierka nie wzięła w prezencie. Razem z panią Wirą napisały dziesiątki listów i wysłały do różnych wsi Połtawszczyzny, gdzie mogłyby być, jak pisano w artykule, unikalne szkoły Slastiona. „Czy to prawda?” – pytały w listach. Odpowiedziano różnie: ktoś nie wiedział, ktoś nie słyszał, ktoś odpisał. Zrobiły kolejny krok – wybrały sześcioro sławnych architektów i architektek Ukrainy, wśród nich panią Skoryk, i napisały do nich listy z jednym pytaniem: „Czy to prawda, że budowle są unikalne i stanowią wartość kulturową?”. Wśród niekonkretnych i rozmytych odpowiedzi nagle błysnęła nadzieja. Pisała architektka, profesorka Zoja Wasyliwna Mojsiejenko, żona architekta Wiktora Czepełyka: „Dziewczęta, drogie, to unikalne zjawisko, zajmijcie się tym, proszę, zróbcie coś!”. Ten list bardzo zainspirował. I znów zaczęła się praca. Pani Olha napisała do premiera! Stamtąd list skierowano do Ministerstwa Kultury, Ministerstwo Kultury – do obwodu, w obwodzie powiedzieli, że badać tego zjawiska nie ma możliwości – ani pieniędzy, ani chętnych! Tym bardziej, że wtedy pracowali nad fotoalbumem dla prezydenta Janukowycza. I, właściwie mówiąc, kropka. Olha odłożyła teczkę z korespondencją do lepszych czasów. I leżała ona w szufladzie aż do Rewolucji Godności. Ale i wtedy, i teraz szkoły Slastiona nie dają ani spać, ani jeść. Nie może spokojnie myśleć o nich, kiedy pada deszcz albo śnieg. Bo ramionami czuje, jak kulą się od niepogody budynki ukraińskiego modernizmu, z których ludzie pozdejmowali dachy. Nie wytrzymują, biedaki, padają… „Chciałabym poinformować o naszym projekcie bardziej optymistycznie, ale sumienie nie pozwala”. Na dzisiaj w ramach projektu „Szkoły Łochwyckiego ziemstwa” znaleziono 53 budynki, a wciąż odkrywane są kolejne. Jakoś Maksym Iwanow był w Kurińce na Połtawszczyźnie, skąd przysłał zdjęcie: „Popatrz, jaka piękna budowla!”. I ona rozpoznaje szkołę Slastiona. Zebrali się na weekend, wsiedli w auto i pojechali na Połtawszczyznę. Objechali wtedy w ciągu roku wsie i pola, obeszli krzaki i zarośla, przedzierając dla świata piękno Slastiona. Terytorium Łochwyckiego ziemstwa – to Połtawszczyzna, trochę Czernihowszczyzny i Sumszczyzny – zgłębiała z przyjaciółmi „po płastuńsku”. W Połtawie spotkała ciekawego badacza Witalija Chanka, który serdecznie podzielił się zebranym o szkołach materiałem. Na oślep objeżdżali wszystko, wiedząc, że szkół rzekomo zbudowano od 70 do 100. Budowle zachowały się w różnym stanie – jakaś żyje, jakaś jest w ruinie. Szukając, zwracali się do ludzi z ciągłym pytaniem: „Nie wiecie, gdzieś tu miała być stuletnia szkoła?”. „O tam, jedźmy, ja wam pokażę!”. „W Szmyhlach szkoły nie zobaczyliśmy, tylko fundament w lesie stoi. Nad tym widokiem po prostu płaczesz”. Od tamtej pory dużo grzebała w książkach i archiwach, coś poodnajdywała. Maksym Iwanow opanowywał muzea, zapisywał, wyszukiwał. Trafiają się stuletnie publikacje, bo na początku XX wieku prasa Imperium Rosyjskiego pisała o szkołach Slastiona. Tak czy inaczej, to część reformy ziemskiej – sprawa państwowa. Ale w tej sprawie najbardziej zachwycają Szkoła w Charsykach zdumiewający ludzie. Łesia Ukrainka, Ołena Pcziłka, Opanas Slastion, Dmytro Jawornycki, Mykoła Łysenko – ta plejada, wspaniali przyjaciele – chwycili się reformy, przepychając pod nią ukraińskość. Właśnie ta „kompania” nalegała na projekty Slastiona, „przeciskając”, jak to teraz mówią, przez ziemstwo ukraiński modernizm. „Moim zdaniem szkoły to jeden z najciekawszych wkładów Slastiona w ukraińskość, chociaż trudno wyliczyć wszystkie jego sprawy. Przynajmniej szkoły tak czy siak nie zginęły fizycznie, jak to stało się z jego innymi genialnymi zbiorami, archiwami, pracami artystycznymi”. Uczył się u sławnych kobziarzy, których już wtedy niszczyli. Z Łesią Ukrainką jeździli po Ukrainie, nagrywając bandurzystów na fonograf. Kiedy władza zabroniła, przywozili kobziarzy do siebie, do Myrhorodu, i tam ich nagrywali. Opanas sam stworzył w Myrhorodzie szkołę kobziarską! W jego listach przebijają żale, że ginie ukraińskie dziedzictwo. On już wtedy to rozumiał i ze wszystkich sił starał się je chwycić i zatrzymać, zbierając ogromną kolekcję ukraińskich starożytności. „Natrafiłam na wzruszające wersy w listach, w których obiecuje zrobić przyjaciołom co tylko zechcą, niczego za to nie wymagając, „tylko przyślij mi czapkę starodawną, którą widziałem u ciebie””. Bezgranicznie kochał Szewczenkę. Był jednym z pierwszych jego ilustratorów. Jego ilustracje do „Hajdamaków” są unikalne. „Niedawno w Odessie na aukcji kupiłam bardzo dawne pocztówki z ilustracjami Slastiona, na jednej nawet jest napis w języku ukraińskim: „Szczerego brata po matce Ukrainie witam z Nowym Rokiem!”. To w tamtych czasach!”. Pocztówka – bez wątpienia eksponat dla Muzeum, bo pani Olha u siebie takich artefaktów nie zatrzymuje. Bardzo chce zrobić Muzeum. Kiedyś, objeżdżając wsie, rzuciła hasło: „Kto chciałby przygarnąć w szkole Slastiona Muzeum jego imienia?”. Wszyscy chcieli, mówiąc jeden przez drugiego: „U nas lepiej, u nas lepiej!”. Tymczasem Slastion kiedyś sam zadbał o muzeum. Długo ucząc się w Petersburgu, był przyjacielem i współpracownikiem pieriedwiżników, wchodził w najwyższe kręgi ówczesnej elity twórczej, dalej, zarabiając na życie, pracował w towarzystwie wojskowym w Petersburgu. Był ulubieńcem i towarzyszem Riepina. Woził do Petersburga kobziarzy, gdzie oni, zapewne, śpiewali o „lachu i moskalu”. Skorzystał z pracy w towarzystwie, żeby nauczyć się kozackich strojów wojskowych. Kiedy zakończył pracę i przyjechał do Myrhorodu, na Połtawszczyznę, to wszystko miał gotowe dla muzeum ukraińskości. I stworzył je, oddając wszystko, co nazbierał. Ale tragiczny los – jego i dziedzictwa. W strasznym czasie prawie wszystko to zginęło. Kolekcję haftów zalała powódź. Obrazy przewoził – coś podobnego się stało. Kiedy jakieś pięć lat temu przyjechali do myrhorodzkiego muzeum krajoznawczego, pani Olha jeszcze z progu zapytała: „A co macie Slastiona?”. Spojrzeli na gości bez szczególnego zaufania, ale odpowiedzieli uprzejmie i obiecująco: „Zdaje się, że coś jest”. Zaprowadzili do komórki z wszelkim różnościami. „Patrzę, krzesło stoi, pytam: „A co to za krzesło?”. „Tak toż to Slastiona”, – mówią. „Jak?”. Opanas Slastion „W skrzyni też, chyba, coś jego leży, bo po śmierci przynosili”. Otworzyli – a tam tkane rzeczy z jego domu”. Maksym Iwanow znalazł na półce skórzany portfel. „To też Slastiona!” – mówią. „A co tam w środku?” – „My nie wiemy!”. Na stronie na Facebooku wystawili zdjęcia wszystkiego, co wtedy znaleźli, chociaż rzeczy Opanasa zachowało się niewiele. Niedawno muzeum w Myrhorodzie otrzymało imię Slastiona. Zwycięscy ludzie, którzy tam pracują, stworzyli pokój Slastiona. Wszystkie podarowane i zachowane rzeczy zebrano w stale działającą ekspozycję. Ale mało jest informacji o nim i wiele tajemnic. Wiadomo, że ostatnie lata Slastion przeżył w myrhorodzkim mieszkaniu razem z doktorem Zubkowskim. Najprawdopodobniej bolszewicy ich „zagęścili”, kiedy rozstrzygała się „kwestia mieszkaniowa”. Zubkowski to ten doktor, który odkrył myrhorodzkie źródła mineralne, uzasadniając, że woda myrhorodzka jakością nie ustępuje słynnym europejskim, którymi leczy się państwo. Był on wtedy znany w wyższych sferach – i skorzystał z tego, żeby „przebić” projekt uzdrowiska, a wcześniej razem ze Slastionem osuszyli według specjalnej technologii słynną myrhorodzką kałużę. W strasznym 33. roku Opanas Slastion zmarł, gdzie podziały się jego dzieci i chora żona – nie wiadomo. Podczas pierwszej wizyty w Myrhorodzie odnaleźli grób Slastiona. O nim oczywiście wiedzieli, ale zwrócili na niego uwagę. Błądząc po cmentarzu i wypytując ludzi, nagle zobaczyli na drzewie telefon: „Jeśli coś potrzeba, dzwońcie!”. Na telefon odpowiedział mężczyzna, jak się okazało, dyrektor cmentarza. „Już jadę!”. Przybiegł do nas na rowerze, zaprowadził na miejsce, gdzie Slastion spoczywa, w jednym grobie z Zubkowskim. Powiedział: „Oto teraz będę wiedział, kim są ci ludzie – i teraz tutaj zawsze będzie jak najlepszy porządek!”. A czy ktoś jest na świecie z rodziny Slastiona? Rzuciła się na poszukiwania choćby jakiegokolwiek śladu. Anatolij Izotow, który obecnie odnawia Odessę, w jednej z podróży po internecie natrafił na amerykański adres poczty, rzekomo związany z nazwiskiem Slastiona. „Tutaj przemknęło!”. Zaczęła pisać, nie znając imion. I nagle odzywa się człowiek: „Pytała pani o Slastiona?”. „Tak, pytałam”. „A czego pani potrzeba?”, – interesuje się ostrożnie. Widocznie przywykli, że czasami Ukraińcy, kiedy odnajdą kogoś za granicą, to od razu – „dajcie, nie mijajcie”. Napisała do niej list z jedyną prośbą o spotkanie, bo zrozumiała, że natrafiła na ślad rodziny. „Nic a nic od pani nie potrzebuję. Przeciwnie, coś pani przywiozę, pokażę i coś opowiem”. W Denver pani Olha zatrzymała się u przyjaciółki Natalki Feduszak, co bardzo pomogło jej spotkać się z synową syna Slastiona, Jurka – Barb Zawadowicz. „Ukraińskiej krwi w Barb ani kropli, anglojęzyczny człowiek, ale wydaje się, że prawdziwszej Ukrainki niż ona nie spotkałam”. Ta kobieta nie po prostu przyjęła ukraińskość, ona się w niej poczuła. Kiedyś usłyszawszy, jak gra bandura, po prostu „postradała zmysły”, bo sama jest muzykiem, skrzypaczką, a przy okazji matematyczką. Usłyszała bandurę, znalazła ją i sama nauczyła się grać. Śpiewała pani Oldze swoim wstrząsającym głosem cudowne ukraińskie pieśni, przy czym kijowskie. To nagranie później brzmiało w muzeum w Myrhorodzie na jednym ze specjalnych „slastionowskich zebrań”. Śpiewała Barb pięknym językiem ukraińskim, ale ani słowa nie rozumiała, o czym wywodziła. Starannie wyuczyła się słów! (Wtedy w muzeum miejscowa śpiewaczka zaśpiewała pieśń, którą napisał syn Slastiona, Jurko – to pierwszy raz te słowa zabrzmiały w ojczyźnie, one nawet napisane były jako przesłanie na wypadek, gdyby ktoś je znalazł…). Na spotkanie Barb przyprowadziła swojego syna Marka – prawnuka Opanasa Slastiona, którego wołają po ukraińsku – MarkO, z akcentem na ostatnią sylabę. Prawnuczkę nazywają Natalka. Oni mówią piękną ukraińszczyzną. To dzieci przybranego syna Jurka Slastiona, wychowane w ukraińskości. W Denver, w stanie Kolorado. Na następne spotkanie, u przyjaciółki Olhi, Barb przywiozła pokazać świtkę i wianek swojej teściowej, przywiozła wszystko, co zachowała ukraińskiego. Powiedziała: „Boże mój, mam teraz 72 lata i wiem, że muszę zacząć żyć od nowa i żyć bardzo długo, bo nigdy nie myślałam, że ja, jako Ukrainka, gdzieś się przydam”. Nawet próbowała kilka słów powiedzieć po ukraińsku. Barb Zawadowicz (nazwisko pierwszej żony pana Jurka) – to osobna historia. Znaleźliśmy i Jurka Slastiona, ale na cmentarzu… Barb z teściem, Jurkiem Slastionem, synem Opanasa.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn