Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

„W skrzyniach mocnych za trzema zamkami…”, czyli ile lat ma proza ukraińska?

Слово Просвіти, №24 за 2021 рік

Nazarij NAZAROW, doktorant Instytutu Filologii Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki. Bezsprzecznie, na to pytanie można by odpowiedzieć zgodnie z programem szkolnym: pierwszym wielkim utworem prozatorskim w języku ukraińskim była „Marusia” Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki (1834). Ale istnieje ciekawsza droga. Proponuję uwadze czytelników to, co przychodziło mi na myśl, gdy starałem się uporządkować wizję ukraińskiej prozy, a dokładniej jej historii, którą wykształciłem sobie przez pewien czas. To, co zostanie tu powiedziane, można zastosować także do innych literatur europejskich, jednak zastosowanie proponowanych idei do literatury ukraińskiej wydaje mi się obecnie najbardziej pasjonującą przygodą badawczą. Zanim przejdę do rozmowy o materiale czysto ukraińskim, trzeba odpowiedzieć na kilka pytań ogólnych. Po pierwsze: czym jest proza. Najprostsza odpowiedź brzmi: „nie poezja” i w pewnym sensie jest ona słuszna. Poezja pojawia się zazwyczaj wśród pierwszych zabytków piśmiennictwa, ponieważ we wszystkich wczesnych społeczeństwach opiera się ona silnie na pieśniach obrzędowych i innych pieśniach. Jeśli przyjrzymy się historii literatur, zwłaszcza dawnych, zauważymy ciekawą prawidłowość. Na przykład najdawniejsza literatura świata – sumeryjska – nie znała „prozy” w naszym rozumieniu. Wszystko, co nie było „poezją” (a metrycznie i retorycznie ozdobne było całe piśmiennictwo kultowe), stanowiło dokumenty, traktaty, bieżące zapisy kancelaryjne. Dlatego nie dziwi, że między „piśmiennictwem” a „pisarstwem” często nie wytyczano granicy. Dlatego słynna „biblioteka” Aszurbanipala obejmowała nie tylko „Epos o Gilgameszu”, lecz także znaczną część tego, co dziś nazwalibyśmy „dokumentacją urzędową”. W dawnych Chinach działo się coś podobnego: pierwsze „biblioteki” były jednocześnie „archiwami”, w których obok wierszy i kronik znajdowały się zapisy urzędowe. Z jednej strony świadczy to o synkretycznym okresie rozwoju literatury, kiedy piękne piśmiennictwo nie wyodrębniło się z innych praktyk. Z drugiej strony świadczy to o tym, że i sam stosunek do pisania „urzędowych” dokumentów nie różnił się zasadniczo od stosunku do tworzenia tekstów „artystycznych”! Tak więc znaczna część spuścizny dawnych chińskich „prozaików” (na przykład Han Yu) to dokumenty oficjalne (z ówczesnego punktu widzenia), które sporządzali jako urzędnicy. Różnorodne prośby, raporty, propozycje kierowane do władzy. A dziś takie teksty wyglądają nie mniej artystycznie niż napisane przez autora z czysto artystycznym zamiarem. Zamiar autora co do tekstu nie zawsze pokrywa się z zamiarem czytelnika, to znaczy – z naszym zamiarem. Ale w tym nie ma gwałtu na tekście, na interpretacjach itd. Urzędowymi tekstami, które nie miały pierwszorzędnego „artystycznego” znaczenia dla ich twórców, były także pierwsze kroniki różnych narodów. Kroniki powstawały zazwyczaj przy dworach monarchów, przez specjalnych urzędników, którzy mieli dostęp do archiwów. Tak więc za prekursora chińskiej prozy uważa się nawet dziś historiografa Sima Qiana (ok. II w. p.n.e.), który pełnił ponadto funkcję nadwornego astronoma. Jego kronika uchodziła za wzór stylu prozatorskiego. Źródłami jego pracy były głównie archiwa różnych państwowych tworów dawnych Chin, a także przekazy ustne, które sam słyszał. Pierwsza starogrecka proza należała do Herodota, który szeroko korzystał ze źródeł ustnych. Kroniki kijowsko-ruskie Coś podobnego widzimy także w powstawaniu dawnoukraińskich, kijowsko-ruskich kronik. Kronikarz miał dostęp do książęcych archiwów (bo jak inaczej mógłby umieścić w tekście umowy między Rusią – pierwotnie jest to etnonim – a Grekami?). Ale nie w mniejszym stopniu źródłem dla kronikarza były także ustne opowieści, a nawet istnieją podstawy, by sądzić (jak czynią to badacze od czasów Iwana Franki, a także autor tych słów miał okazję pisać o tym), że poszczególne fragmenty funkcjonowały jako pieśni czy ballady, czy też epos wykonywany ustnie, o czym świadczy podobieństwo stylu do znanego nam z późniejszych zapisów eposu narodów słowiańskich. Zatem za część „prozaiczną” odpowiadają archiwalne dokumenty urzędowe, zabytki dawnej kancelarii, a za część „poetycką” – ustne teksty folklorystyczne, pieśni i tym podobne. Widzimy również, że kronikarze i chroniści – pierwsi „prozaicy” – pod względem swojego podejścia i statusu nie różnili się zasadniczo od, powiedzmy, urzędników sądowych późniejszych wieków, którzy dysponowali pisanymi dokumentami (statutami, dyplomami) oraz ustnymi zeznaniami. Ci kronikarze mieli dostęp do archiwów kancelarii i sami byli pewnym stopniem kancelistami. Spadek ukraińskich kancelarii XIV–XVIII wieków Takie podejście pozwala nie dzielić tak ostro staroukraińskich tekstów na zabytki „literackie” i „językowe” (dokumentację kancelaryjną, interesującą przede wszystkim historyków języka). I to podejście wcale nie jest tak bardzo nowe. Na przykład Oleksa Myszanycz umieścił znaczne fragmenty dokumentów z XVI–XVIII wieków w uporządkowanej przez siebie antologii „Народні оповідання” (Kijów: Naukova dumka, 1983). Jednak podkreślał on właśnie ustność takich tekstów i rozpatrywał je w kontekście tradycji ludowej opowieści o ważnych wydarzeniach. Zasadniczo nie ma istotnej różnicy między kronikarzem, który zapisuje i oczywiście opracowuje ustne opowieści, a kancelistą, który notuje w „księgach grodzkich” przynoszone mu dawne akty i ustne zeznania. Problem teoretyczny Jakoś tak się stało, że Arystoteles, na którym opiera się (właśnie w tym rzecz, że się opiera!) klasyczna teoria literatury, z jakiegoś powodu wziął pod uwagę wyłącznie dramat, na podstawie którego zbudował swój system estetyczny. Przeciwstawienie „poezji” i „historii” u niego przebiega po linii podziału między „fikcją” a „prawdą”. Prawdopodobnie Arystoteles nie włączył do tego systemu dokumentów urzędowych, choć te musiały istnieć w jakiejś postaci w jego czasach. W każdym razie system sądowy Greków był przesiąknięty retoryką, a najlepszych mówców sądowych cenono nie mniej niż dramaturgów (na przykład Demostenesa). Jednak ślepe stosowanie arystotelesowskiego podejścia do gatunków i typów literatury nie pasuje do wielu tradycji. Dokładniej mówiąc, poza granicami literatury starożytnej Grecji przestaje ono być skuteczne. Tam, gdzie literatury rozwijały się w cieniu autorytatywnego systemu Arystotelesa, można znaleźć mniej lub bardziej wyraźne stosowanie się do jego zaleceń/opisów. Jednak takie skrajne przykłady, jak na przykład japońska literatura klasyczna, doskonale pokazują, że Arystoteles nie potrafi w nich niczego wyjaśnić. Odpowiednio, na całym dziedzictwie kancelarii ciąży piętno estetycznej „niepełnowartościowości”, „wtórności” wobec „pięknego piśmiennictwa”. A należałoby całkowicie przemyśleć tę, moim zdaniem, błędną optykę. Bo najpierw nie było literatury, lecz właśnie kancelaryjność! I dopiero na podstawie praktyk kancelaryjnych stopniowo wyrasta, gromadząc doświadczenie spójnej wypowiedzi pisemnej, literatura narodowa. Oczywiście źródła żywej mowy, folklorystyczne, nie przestają odgrywać ważnej roli na wszystkich etapach tego kształtowania się, tylko że miara udziału żywiołu ustnego w każdej z epok się różni, choć taki związek nigdy w pełni nie ustaje. Literatura kancelaryjna To właśnie w kancelariach Wielkiego Księstwa Litewskiego, potem Rzeczypospolitej, a następnie Hetmanatu kształtowały się przez wieki metody pisemnego utrwalania opowieści. Może nam się to wydawać elementarne, jednak to na piszącym spoczywała odpowiedzialność za dosłowne zapisywanie wypowiedzi „osób działających” (na co czasem wskazuje partykuła „dej”, czyli „mianowicie”) oraz ich „kompozycję”, która jest już pewną „autorską” sprawnością. Można jednak podkreślić, że po Kotlarewskim przebiega granica wodna, która oddzieliła „prostą”, staroukraińską język książkowy od współczesnego języka opartego na żywej mowie i podłożu folklorystycznym. Czy też przez ten dział wodny przeszły umiejętności układania pisemnych opowieści, nabyte w kancelariach od czasów Rusi Kijowskiej? Sądzę, że tak. Świadczy o tym cała seria faktów. O ciągłości tradycji piśmiennictwa od Rusi Kijowskiej do Hetmanatu, a od Hetmanatu dalej, świadczy choćby znaczenie, jakie dla kształtowania samoświadomości miały „letopisy”: najpierw dawnokijowskie, potem kozackie, a w końcu „Historia Rusów”, która w dużej mierze ukształtowała pokolenia ukraińskiej inteligencji w połowie XIX wieku. Między dawnymi a późniejszymi letopisami nie było i nie ma przepaści, a tradycja opowiadania historii jako ciągłości ma takie pośrednie ogniwa z XVII wieku, jak „Kronika z dawnych letopisców” F. Sofonowicza, która opiera się bezpośrednio na jednym z odpisów (dziś nieprzechowanym) „Powieści minionych lat”. Sofonowicz dostosował staroruski tekst do ówczesnego standardu językowego i stylistycznego. Ale przecież Kotlarewski w postaci Woźnego, można powiedzieć, wyśmiał całą staroukraińską tradycję książkową. Wyśmiał – a więc przypomniał; a przypomniał, bo taki język, jak się wydaje, w czasach wystawiania i tworzenia sztuki był dobrze znany widzom i służył jako jakiś dobrze rozpoznawalny znak. A teraz można niespodziewanie podkraść się także do samego Kwitki-Osnowianenki, który, zanim napisał swoją (czyli już naszą) „Marusię”, był… kancelistą! Zanim w 1832 roku przystąpił do orania niwy ukraińskiej prozy, zdążył być marszałkiem szlachty i przewodniczącym Charkowskiej Izby Sądu Kryminalnego… Czy miał dostęp do dawnych aktów? Bezwzględnie miał. Niekoniecznie świadomie, celowo, ale całkiem prawdopodobne, że znajomość dawnych tradycji strukturyzowania opowieści odbiła się na tym, co napisał. Ciekawe, że pierwsi prozaicy tworzący po ukraińsku byli w taki czy inny sposób zaznajomieni z kancelaryjnym „protokołem” ze względu na swoje obowiązki służbowe. W takim świetle „barokowe” upodobania Pantelejmona Kulisza nie wydają się fanaberią, kaprysem arystokraty, lecz naturalną drogą kształtowania języka, który nadawałby się właśnie do prozy. Ukryte piękno. Po tym, jak wiele powiedziano o urodzie literatury kancelaryjnej, trzeba wreszcie przejść do niej samej. Otóż zgodnie ze Statutem Litewskim z 1529 roku, który prawdopodobnie jedynie uogólnił już przyjęte praktyki sądowe, od pisarza wymagano, by zapisywał zeznania świadków dosłownie. Takie dokumenty następnie (lub od razu) wpisywano do księgi. Takie księgi, jak przypuszczał J. Daszkiewicz, mogły istnieć już w czasach Halicko-Wołyńskiego Księstwa, dokąd z kolei ta forma kancelaryjna mogła przyjść z Północnych Niemiec, Włoch, Czech i Polski. W redakcji Statutu Litewskiego z 1566 roku już zapisano, że należy „te księgi włożyć i schować w mocnej skrzyni za trzema zamkami”. A językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego ziem, które później weszły w skład Rzeczypospolitej, pozostawał staroukraiński. Dzięki temu zachowała się znaczna liczba bardzo przejmujących, przenikliwych, czasem odrażających, czasem dziwacznych, czasem zajmujących, ale niemal nigdy nudnych zapisów żywych historii. Właśnie historii, opowiastek, właśnie tego „ustnego skazu” Ejchenbauma (w znaczeniu nie zapalenia, lecz opowieści), który później wpłynął do literatury ukraińskiej ze stron Marka Wowczka, a także z przedmowy do dziś mało znanego zbioru „Ludowe bajki ukraińskie” O. Bodiańskiego. Do „ksiąg grodzkich” wpisywano prawie wszystko, co trzeba było zachować dla pamięci potomnych: zarówno całe sprawy sądowe, jak i pojedyncze dokumenty. Jeśli była to nie czysto formularna forma (jak kontrakt małżeński czy testament, zapis kupna-sprzedaży), lecz obszerniejsza sprawa, miała ona całą dramaturgię. Najpierw przemawia „strona powodowa” (powód), potem „strona pozwana” (oskarżony), które przytaczają, jeśli istnieją, dawne dokumenty rodowe. Wysłuchuje się świadków, których słowa, o ile to możliwe, również przytacza się dosłownie. Następnie „wryt” rozstrzyga sprawę. Na przykład sprawa o „czary” z łochwickiej księgi ratuszowej z 5 czerwca 1672 roku. Wyliczywszy wszystkich obecnych urzędników, pisarz kontynuuje (nieco unowocześniamy pisownię, lecz w miarę możliwości zachowujemy wszystkie osobliwości języka bez zmian): „Przytoczyła się sprawa Nastii Pawłychy, mieszczki iwachnickiej, która, stanąwszy, czyniła opowieść i swoją skargę przekładała na Ostapychę, na Wdowę, również mieszkankę iwachnicką, w taki sposób mówiąc: »Panie wryt łochwicki, rzeczona niewiasta Ostapycha, skoro my z mężem moim nabyliśmy sobie jedną krowę za pracę, ona, nie wiadomo z jakich pobudek, przyszła do domu mego, poprosiła mnie o pomoc i wezwała mnie ze sobą, nie wiadomo po co, abym kopała jakieś zioło i korzenie, mówiąc, że powiadała »Teraz są pierwsze dni, daj temu korzeniu swojej krowie, z pożytkiem dla ciebie będzie«. Drugą rzecz mówiła mi, abym sól gęsią, na cztery części rozsypawszy, kładła na czterech rogach i mówiła do nich: »Moje mili dziele, weźcie cztery konie, niech biegną na cztery strony po cztery korzyści«. Ja, o tym nic nie wiedząc i nikomu zła nie życząc, pierwszej krowie to korzenie dałam, a nakarmiwszy, w pole pognałam; a od tej trawy krowa się wzdęła i z pola do domu nie przyszła« i tym podobne”. Dalej okazuje się, że „rzeczona Ostapycha” po prostu zażartowała sobie z ufnej przyjaciółki („tę Pawłychę nauczyła, rozumiejąc to za figle”), a w rzeczywistości, jak mówi, za czary należy karać nie ją, lecz „Zinczychę i Chomuwnę”, bo „te umieją na Jerzego krowom i rty zawiązywać”. Za co wryt łochwicki mądrze postanowił nałożyć na obie grzywnę dziesięciu talarów, by nie mąciły ludziom w głowach. Inaczej mówiąc, takiej sprawie sądowej zawsze towarzyszy przestępstwo, po którym następuje kara. I opis tego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn