Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Iwan Franko: poeta obowiązku i bólu. Refleksje niepozostającego obojętnym czytelnika. Petro Szkrabiuk. Byt w dwóch światach. – Lwów: Rastr-7, 2021. – 352 s.

Слово Просвіти, №24 за 2021 рік

Bohdan DIACZYSZYN, laureat nagrody im. Iwana Ohijenki, doktor filozofii, docent Ta książka obejmuje szeroki krąg problemów ludzkiej egzystencji. W jej adnotacji, między innymi, zaznaczono: „On (to znaczy autor. – B. D.) rozważa tematy, które dotąd w literaturze ukraińskiej nie brzmiały, nie były omawiane, chociaż poruszają wielu, przede wszystkim ludzi myślących”. W świetle (a dokładniej – w „mroku”) publikacji Hanny Czerkaskiej na Facebooku z 10 kwietnia 2021 roku „Ani miłości, ani przyjaźni nie zaznała Olga Franko” chciałoby się zwrócić uwagę na rozdziały „Iwan Franko i jego «Pogrzeb»”, „Przygody w Lipiku” oraz „Zemsta duchów”. Zacznę od tego, że Bóg istnieje w WIECZNOŚCI, a nie w czasie, i jest substancją wieczności Ducha (duszy). „…a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wody” (Rdz 1,2). Bóg jest wieczny. Zatem wieczna jest również dusza. Nie będę zatrzymywał się na określeniu słów „duch – dusza” – o tym szczegółowo opisałem w mojej książce esejów „Przeżyte – przeczytane” (K.: Jarosławiw Wał, 2016. – 264 s.). Duch to niewidzialna energia idealnej próżni, za pomocą której Bóg, będąc Nią samym, wszystko stworzył i tworzy. Drobinkę tego ducha Bóg daje człowiekowi (być może kształtuje się ona przy poczęciu z elementów męskiej i żeńskiej zasady życia), którą ten w ciągu życia ma możność wzmacniać (człowiek duchowy, duszewny i odwrotnie), a ona jest gwarancją życia wiecznego (Księga Koheleta 12,7). Rozmyślając o tym, nie można przeczyć istnieniu złych duchów. Dla Boga nie istnieje uproszczony podział na dobro i zło. Przypomina się jedno z trzech praw dialektyki – „Prawo jedności i walki przeciwieństw”. Słowniki podają takie jego wyjaśnienie: „Nie ma przeciwieństw bez ich jedności, nie ma jedności bez przeciwieństw. Jedność przeciwieństw jest względnie czasowa, walka przeciwieństw jest bezwzględna”… Walka przeciwieństw jest BEZWZGLĘDNA i to jest ta walka, którą Iwan Franko prowadził ze złymi duchami w ciągu ostatnich dziewięciu lat swojego ziemskiego życia. Zresztą każdy człowiek musi prowadzić taką walkę. Andrij Sodomora twierdzi, że w „Bezmiernym polu…” Iwan Franko jest poetą bólu i oporu (Andrij Sodomora. Szewczenkowy ogród i Frankowe pole. Próba odczytania. – Lwów: Apriori, 2014. – 104 s.). Ja zaś w zadumie i nostalgii, tłumiąc ból pamięci (którego nie da się ukryć ani ominąć), czytam i na nowo czytam „Frankowe pole”. Bezmierne pole – jak nieskończony ból. Franko, szukając wyjścia z przeogromnie trudnej sytuacji życiowej, widzi siebie w obrazie jeźdźca. Ale tu – głos Horacego: „…a za jeźdźcem siedzi czarna troska”… Wirem pędzi po polu, po życiowej bezkresności, a przed nim – sucha dolina, morze, niebo, którym obojętny jest jego zbolały, lecz nieugięty duch. Pragnie wolności w bezmiernej przestrzeni, by życie nie krępowało go, nie gnębiło swobody działania ciężarem codziennego obowiązku; to porywczy opór człowieka – mądrość i odwaga myśli buntują się przeciw niepojętym i niezrozumiałym ramom istnienia… Czyż te same myśli nie dręczą i nie dają spokoju poecie w poemacie „Pogrzeb”? Poemat został opublikowany w 1899 roku, kiedy poeta był jeszcze fizycznie i psychicznie zdrowy, lecz „…dzwoneczki ostrzeżenia już dzwoniły”. Choć w tekście poematu Iwan Franko porusza nie tylko osobiste problemy życia. Głęboko przeżywał los Ukrainy, los Ukraińców, a w jego genialnym umyśle nieustannie ścierały się myśli o niezrozumieniu logiki postępowania narodu. Zacytuję fragment „Epilogu” poematu: Czemuż rodzimy sztandar nie ciągnie ich ku swemu? Czemu na rodzimej niwie pracować – wstyd, Lecz wstydu nie ma w najmie u obcego? I czemu na rodzimej niwie widać: Bezład, zazdrość i próżna pycha, I służbę wrogowi, który jeszcze z nas kpi? Te wiersze brzmią jak o naszej dzisiejszości: jest w nich rozpacz i bezsilność, wobec niemożności czegokolwiek zmienić, co właśnie stało się przyczyną początku pogorszenia duchowego i fizycznego zdrowia poety. Przytoczę jeszcze jedną myśl Andrija Sodomory, która jest miarą podwижnickiej pracy poety: „Skuty łańcuchami obowiązku, kroczył ku swojemu narodowi, ze swoim narodem, torował drogę dla swojego narodu; bo przecież nie egzotyczne widoki, nie coś osobistego, lecz szczęście prostego ludu były najjaśniejszym marzeniem poety. Czy jednak nie zapłacono zbyt wysokiej ceny za te kroki, za to samozaparcie?..” I wreszcie, na koniec, słyszymy jeszcze jeden, tym razem Prometeuszowy głos: „O Prometeuszu! Warto?! / – Warto! – / tak mi powiedział zza chmur” (Lina Kostenko, „Wiatry grały na wiolonczeli, palmy malowały akwarelę”). W 1908 roku Franko, wyczerpany dwutygodniowym atakiem migreny, zwrócił się do lekarza. Błędna diagnoza (zapalenie nerek) spowodowała, że po zażyciu przepisanych leków Franko odczuł nieznośny ból w lewej ręce. Ten sam lekarz (dr Lew Kossak) poradził mu wyjazd do sanatorium w Chorwacji (miejscowość Lipik). Tam, niestety, nie leczono nerek, dlatego Franko, z powodu nadmiaru wypijanej wody mineralnej, „…nocami popadał w gorączkę i bezsenność”. Dręczą go złe duchy. Nieżyjący Drahomanow dyktuje mu swoją wolę i zaprasza na sąd: „Franko korespondował z Drahomanowem, a ten często, najczęściej bezpodstawnie, krytykował poetę…”. Po śmierci Drahomanowa 15 lipca 1906 roku Franko wystąpił przed studentami z krytycznym wykładem (t. 45, s. 438), a następnie opublikował w „Literacko-Naukowym Wisniku” referat (t. 35, ks. 8, s. 226–240). W Lipiku „poczta duchów” od Drahomanowa zaczęła działać z wielką siłą: wyrzucał Frankowi, że „…jego położenie na tamtym świecie jest bardzo przykre…” i że to przez niego. Te wydarzenia Iwan Franko opisał osobiście w „Historii mojej choroby” (t. 54, s. 776–782). Wszystkiego nie sposób opowiedzieć – słona i gorzka łza spada na papier, a od przeżytego Franki serce ściska ból. Złe duchy zmarłego Drahomanowa „pod groźbą Bożego gromu” wypędziły go z ciepłego pomieszczenia, w jednej koszuli, w bagnistą kałabanię: „Tu ja, ogłuszony całą tą straszliwą sceną, pod deszczem i zimnym wiatrem, przy wielkiej kałuży przesiedziałem do dziesiątej godziny rano…”. Poetę znalazł znajomy żandarm i tego samego dnia Franko z synem Tarasem wyjechali do Lwowa, gdzie zniósł nieludzkie tortury, przebywając trzy miesiące w zakładzie psychiatrycznym. O tych torturach trudno pisać – każdy chętny niech sam poczyta o tym w książce Petra Szkrabiuka. Petro Szkrabiuk stwierdza (i tak prawdopodobnie jest), że Franko uświadamiał sobie prześladowania ze strony złych, wrogich duchów: „…oprócz najrozmaitszych sposobów męczenia moich rąk, prześladowano mnie i prześladuje się mnie do dziś nieustannym krzykiem, który nie przestaje ani na chwilę, ani za dnia, ani w nocy” (T. 50, s. 386). Trudno sobie wyobrazić, jakim było to koszmarem. A trwało to dziewięć wyczerpujących lat”. Właśnie z pozycji zrozumienia tych szczególnych okoliczności należy analizować krzyże i trudy Iwana Franki na niełatwym polu jego życia. Hanna Czerkaska, moim zdaniem, jednostronnie opisuje niejednoznaczne wydarzenia w jego rodzinie. Buzyny już nie ma, a „buzynowszczyzna” nadal kwitnie. I ja, niestety, dałem się złapać na ten haczyk bez „przynęty”: straciłem sen, śniły mi się koszmary, „popadłem” w depresję… Jako nieobojętny czytelnik i wielki czciciel naszego geniusza, nasuwam sobie pytanie. Dlaczego w tej sprawie milczą naukowcy Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki, Instytutu Iwana Franki oraz Narodowego Literacko-Memorialnego Muzeum Iwana Franki? Zapytałem o to znajomego naukowca jednej z wymienionych instytucji. Jednak on milczy do dziś! Dlaczego? P. S. Petro Szkrabiuk – doktor nauk historycznych, starszy pracownik naukowy Wydziału Literatury Ukraińskiej Instytutu Ukrainoznawstwa im. Iwana Krypiakiewycza NAN Ukrainy, członek NSŻU, NSPU, autor ponad 30 książek poezji i prozy (wśród nich – Попід Золоті Ворота: шість елегій про родину Калинців. – Львів: Сполом, 2018. – 528 с.), a także ponad 400 publikacji literackich, literacko-krytycznych i naukowych w czasopismach, zbiorach i antologiach.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn