Strona · s. 12strona oryginału ↗
Znajomi Szewczenki, przez niego niewymienieni (12 nowych nazwisk do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”)
Слово Просвіти, №24 за 2021 рік
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Gr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. W nowym artykule Wołodymyr Melnyczenko proponuje przedstawić w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” postacie znajomych poety, których nie wymieniał on w korespondencji i Dzienniku.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
Dezarno August Osipowicz (Dezarno August-Joseph) (1788–1840) – malarz batalista, rytownik i litograf, akademik Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych (1827). Urodził się we Francji, brał udział w kampaniach napoleońskich 1812 r., został ranny i wzięty do niewoli. Do końca życia pozostał w Rosji. Tytuł akademika A. O. Dezarno otrzymał za obraz, na którym przedstawiono właśnie to starcie Rosjan z Francuzami, w którym został wzięty do niewoli. Dzieło wykorzystano przy tworzeniu panoramy „Bitwa pod Borodino”. Niektóre obrazy A. O. Dezarno poświęcił przedstawieniu kostiumów rosyjskich pułków gwardii. Do malarza przychylnie odnosili się Aleksander I i Mikołaj I. Nic wspólnego z losem Szewczenki! Wprawdzie obaj, choć w różnym czasie, byli akademikami Akademii Sztuk Pięknych, a co najważniejsze – brali udział w ilustrowaniu 2. tomu serii książkowej „Sto russkich litieratorow”... W październiku 1839 r. w rosyjskim czasopiśmie społeczno-politycznym i literackim „Syn otieczestwa”, które ukazywało się w Petersburgu, ujrzał światło dzienne artykuł „Litieraturnyje izwiestija” (bez podpisu), w którym zawiadamiano o prenumeracie na wspomniany 2. tom i wymieniano nazwiska malarzy-ilustratorów: „Obrazki są znakomite, rysowali je… K. P. Briułłow, A. P. Sapożnikow, hrabia F. P. Tołstoj, A. P. Briułłow oraz pp. Zielencow, Dezarno i Szewczenko”1. W 2. tomie, który wyszedł w 1841 r., Szewczenko wykonał rysunek „Katolicki mnich” (nie później niż 12 lutego 1839 r., znany z ryciny) do opowiadania rosyjskiego pisarza M. I. Nadieżdina „Siła woli. Wspomnienie podróżnika”. O M. I. Nadieżdinie zamieszczono notatkę w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, celowo, moim zdaniem, warto krótko wspomnieć i o malarzu wymienionym obok Szewczenki. Tym bardziej, że wszystkie publikacje o ukazaniu się i sprzedaży 2. tomu wydania „Sto russkich litieratorow” obowiązkowo wspominały malarzy Szewczenkę i Dezarno. W lipcu 1841 r. „Chudożestwiennaja gazieta”, między innymi, zaznaczała, że obok znanych malarzy K. P. Briułłowa, F. P. Tołstoja, „pp. Dezarno... i Szewczenko również wyszli dość szczęśliwie z niebezpiecznej rywalizacji”2. Na koniec przypomnę, że szowinista W. G. Bieliński, który właśnie latem 1841 r. przekonywał swoich czytelników o tym, że „teraz już nie ma małoruskiego języka, a jest obwodowe małoruskie narzecze”, a rok później oświadczył, że „Hajdamacy” rzekomo są „niezrozumiali dla prostego ludu”, odznaczył się tanią płomiennością i w ocenie wspomnianego rysunku Szewczenki w „Otieczestwiennych zapiskach” (lipiec 1841 r.): „Obrazek, dołączony do opowiadania p. Nadieżdina, jest zły...”. Jednak redaktor czasopisma A. O. Krajewski własnoręcznie zmienił ocenę na przeciwną: „Obrazek, dołączony do opowiadania p. Nadieżdina, jest dobry...”. Wybitny przykład historycznie dokładnej redakcji!
Demycz Wasyl Fedorowycz (1858–1930) – rodem z Czernihowszczyzny, pochodzenia chłopskiego. Doktor medycyny, etnograf, rodzony siostrzeniec znajomego Szewczenki, mierniczego D. P. Demycza (1824–1891), którego wspomnienia zapisał i opublikował w czasopiśmie „Russkaja starina” (1891, ks. 5) pod tytułem „Taras Hryhorowycz Szewczenko. Do jego biografii. 1847 r.”. Ukończył Uniwersytet w Dorpacie, w 1888 r. obronił tam pracę doktorską. Od 1896 r. w służbie wojskowo-medycznej w armii rosyjskiej. Należą do niego fundamentalne badania medycyny ludowej. Z początkiem I wojny światowej kierował jednym ze szpitali w Kijowie. W czasach radzieckich kierował przychodnią w Trypillu. Pochowany w Kijowie na Cmentarzu Łukianowskim. Naukowe podejście do informacji o osobach, które zapisały i opublikowały wspomnienia znajomych Szewczenki, zademonstrowano w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” (T. 2) na przykładzie rosyjskiego dziennikarza G. P. Demianowa, który zachował dla potomnych wspomnienia o poecie jego przyjaciela K. A. Szrejdersa. O nich obu są artykuły w encyklopedii. Tak samo należy postąpić z informacją o W. F. Demyczu – umieścić obok informacji o D. P. Demyczu.
Zwancow Kostiantyn Iwanowycz (1823–1890) – rosyjski muzykolog, krytyk muzyczny i teatralny. W 1846 r. ukończył wydział historyczno-filologiczny Uniwersytetu Petersburskiego. Współcześni podkreślali fachowość, dokładność i dowcip jego artykułów, które drukowano w „Muzykalnom i tieatralnom wiestnikie”, „Synie Otieczestwa” i in. Przetłumaczył na język rosyjski libretta oper R. Wagnera „Tannhäuser” i „Lohengrin”, a także operę W. A. Mozarta „Don Juan”. Autor kilku librett i utworów muzycznych. Wydaje się, że pierwsze wirtualne przecięcie się K. I. Zwancowa z Szewczenką znajdujemy wśród ich podpisów w listach zbiorowych (grudzień 1858 r.) petersburskiej społeczności z prośbą o zezwolenie tragikowi Irze Aldridge’owi na kontynuowanie występów na rosyjskiej scenie. P. W. Żur prześledził zapisy K. I. Zwancowa w dzienniku (przechowywany w dziale rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Petersburgu – F. 1045). W szczególności odnotował on 29 stycznia 1860 r. ukazanie się pierwszego tomu utworów A. S. Puszkina i „Kobziarza” Szewczenki. Szczególną wartość ma jego zapis z 22 lutego 1860 r. o spotkaniu przy herbacie z Szewczenką, kompozytorem A. M. Sierowem, historykiem sztuki A. I. Somowem. Jeśli wziąć pod uwagę, że ci znani działacze kultury nie wchodzili do kręgu znajomych Szewczenki, najwyraźniej spotkanie zorganizował K. I. Zwancow. Tym bardziej, że dobrze znał A. M. Sierowa, nawet opublikował w 1880 r. wspomnienia o nim w „Russkoj starinie”. Wprawdzie nie wiadomo, kiedy K. I. Zwancow sam poznał Szewczenkę, możliwe, że tego samego dnia. Ale z dziennika K. I. Zwancowa wiadomo też o innym spotkaniu w takim towarzystwie – 3 czerwca 1860 r. zapisał: „Na obiedzie Somow, Jazykow, Szewczenko… Straszny spór o politykę i społeczeństwo”. Trudno powiedzieć, co było przyczyną takiego sporu, jednak całkiem możliwe, że ktoś z obecnych mógł dotknąć narodowych, społeczno-politycznych przekonań Szewczenki. Ciekawe, że 10 września 1860 r. K. I. Zwancow zapisał w dzienniku wiersz Szewczenki „Oj po hori roman cwite…” w polskim tłumaczeniu L. Sowińskiego pod tytułem „Piońska” (z Szewczenki). Wreszcie, zapis 1 marca 1861 r.: „Środa. Śnieg. Szewczenko zmarł 26 lutego na puchlinę. Zamieć, 4 stopnie mrozu”.
Klark Wasyl Iwanowycz (1865–?) – rosyjski dziennikarz, literat, w maju
W 1892 r. spisał wspomnienia studenta Uniwersytetu św. Włodzimierza (1845–1849), wykładowcy historii i geografii w gimnazjum astrachańskim (od 1850 r.) I. P. Kłopotowskiego (1823–?), który poznał Szewczenkę 15 sierpnia 1857 r. w Astrachaniu. I. P. Kłopotowski pozostawił zapisy w Dzienniku Szewczenki 15 i 16 sierpnia, a poeta napisał do niego list 6 listopada 1857 r. z Niżnego Nowogrodu. W. I. Clark brał udział w kółkach narodnickich w latach 80. XIX w. W 1881 r. wstąpił na Uniwersytet Kazański, został wydalony za udział w rozruchach studenckich. W 1887 r. zesłany do Niżnego Nowogrodu pod nadzór policji. Zimą 1889–1890 r. w jego mieszkaniu mieszkał Maksym Gorki. W 1891 r. przeniósł się do Astrachania, gdzie był już w 1886 r., kiedy w mieście po powrocie z Syberii mieszkał M. G. Czernyszewski. Przebywając pod nadzorem policyjnym, współpracował z lokalnymi gazetami, a wspomnienia I. P. Kłopotowskiego o Szewczence spisał w maju 1892 r. i opublikował w czasopiśmie „Russkaja starina” (Petersburg) w 1896 r. z okazji 35-lecia śmierci poety. W wydaniu „Wspomnienia o Tarasie Szewczence” artykuł W. I. Clarka sąsiaduje z już wspomnianą publikacją H. P. Demianowa, który w 1893 r. wydrukował spisane przez siebie wspomnienia znajomego Szewczenki K. A. Szrejdersa. Różnica polega na tym, że o H. P. Demianowie jest notka w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, a o W. I. Clarku – nie ma. Trzeba to naprawić. Kułak Wasyl Wasylowycz (1820–?) – chłop dworski w majątku pomocnika kuratora Kijowskiego Okręgu Szkolnego M. W. Juzefowycza, jego sługa. Pochodził ze wsi Sotnykiwka w powiecie piratyńskim guberni połtawskiej (obecnie rejon jahotyński obwodu kijowskiego). Ukraiński archeolog i działacz społeczno-kulturalny W. A. Berensztam pozostawił ciekawe wspomnienia, po raz pierwszy opublikowane w 1900 r. w czasopiśmie „Kijewskaja starina”: „Śp. W. M. Juzefowycz w 1863 r. opowiadał mi, że Taras Hryhorowycz był w wielkiej przyjaźni z Wasylem, sługą jego ojca M. W. Juzefowycza. W latach poprzedzających zesłanie 1847 r. Szewczenko wraz z Kostomarowem i Kuliszem był mile widzianym gościem w salonie M. W. Juzefowycza i w jego gabinecie pomocnika kuratora Kijowskiego Okręgu Szkolnego. Często bywając tutaj na zaproszenie, Szewczenko poznał i zaprzyjaźnił się z Wasylem, i oto zaczął odwiedzać tego ostatniego, spędzał z nim w przedpokoju całe godziny, niemało szokując tym »panów«. Czasami, idąc na zaproszenie do tych ostatnich, w przedpokoju wdawał się w rozmowę z Wasylem, rozmowa się przeciągała, a Szewczenko zbyt późno zjawiał się w salonie. O tej znajomości Szewczenko nie zapomniał i podczas długiej mimowolnej nieobecności: po powrocie z zesłania, będąc w Kijowie, nie złożył ani jednej wizyty Juzefowyczowi, ale z Wasylem odnowił znajomość, odwiedził go i zaprosił do siebie...”3. Nazwisko znajomego Szewczenki ustalił P. W. Żur, który słusznie zauważył, że „sługa Juzefowycza był dla poety ciekawszy jako człowiek nieprzeciętnego rozumu i charakteru”4. Uderzający przykład mentalnego pociągu Tarasa Hryhorowycza do prostego ludu – prawdziwej soli ziemi ukraińskiej, stałej potrzeby poety, by komunikować się właśnie z nimi... Jeszcze raz przypomnę serdecznie Szewczenkowe: „Żeby znać ludzi, to trzeba pożyć z nimi”. Lewczenko Iwan P. (lata życia nieznane) – ukraiński poeta, znajomy Szewczenki. Najwcześniej znany w szewczenkoznawstwie z zapisu w rejestrze Petersburskiego Komitetu Cenzury o rękopisie „Kobziarza”, który właśnie on otrzymał 7 marca 1840 r.: „Kobzar, małorossijskije piesni i stichotworienija... Połucził Iwan Lewczenko”5 (Podpis Lewczenki). Swego czasu znany szewczenkoznawca Je. P. Kyryluk zaznaczył: „Fakty, że do cenzury oddawał »Kobziarza« Hrebinka, a odbierał I. Lewczenko, mogą być wyjaśnione tym, że przyjaciele poety po prostu wyręczali go w takich sytuacjach, w których był jeszcze niedoświadczony”. Nazwiska Iwana Lewczenki i Tarasa Szewczenki pojawiły się razem w 1843 r. w drugiej części ukraińskiego zbioru literacko-artystycznego „Mołodyk”, który wydawał w latach 1843–1844 I. Je. Becki przy wsparciu H. F. Kwitki-Osnowjanenki, M. I. Kostomarowa i in. We wspomnianym zbiorze zamieszczono trzy poezje Szewczenki (nie pod rząd, a w różnych miejscach almanachu): „Dumka” („Tiażko-ważko w switi żyty…”; „N. Markewyczu”; „Utopłena” ballada). I. P. Lewczenko opublikował wiersz „Ranok osinnij”. W recenzji zbioru w petersburskim czasopiśmie „Majak”, której autorami byli S. A. Buraczok i K. M. Sementowski, został on wspomniany w ironicznym tonie: „Ranok osinnij”, I. Lewczenko. Skwoź manu utrienniawo tumana risowalis poetu »nieobycznyje widy« – pysznyje goroda, błahowonnyje niwy... Tuman rozoszełsia; niczewo niema... U g. Lewczenki: Tuman pacirkami sidymi nawis... i proc. Kto sliedit za chodom małorossijskoj pismiennosti, tot zamietił, konieszno, czto s niekotorawo wriemieni znaczitielno uwieliczyłos czisło pisuszczich po-małorossijski stichami; i odnako że nikto poczti iz nich, dołżno skazatsia, nie zabotitsia o czistotie, prawilnosti, błahorodstwie jazyka w swoich proizwiedieniach... Primierow chudożestwiennoj obrabotki jazyka nieczeho iskat dalieko, oni pried głazami: Artiemowskij-Hułak, Szewczenko – wot u kowo dołżno izuczat harmoniju, siłu i prielest sticha”6. Ciekawe, że zaraz po poezji I. P. Lewczenki zamieszczono czterowiersz profesora Uniwersytetu Moskiewskiego O. M. Bodianskiego, napisany jeszcze w studenckim 1832 r., pod tytułem „Kyryłowi Kozumie”, poświęcony ostatniemu hetmanowi ukraińskiemu K. H. Rozumowskiemu. Wymieniając tytuły i prace znanego Ukraińca O. M. Bodianskiego, znany literaturoznawca I. L. Mychajłyn (1953–2017) w pracy (podręczniku) z dziennikarstwa ukraińskiego zauważył: „O osobie drugiego (I. P. Lewczenki. — W. M.) trudno powiedzieć coś pewnego. A w każdym razie opublikowane przez nich wiersze nie były duże pod względem rozmiaru i podstaw do poważnej rozmowy o udziale tych autorów w almanachu nie dają”7. Zatem, nie zagłębiając się w poezję I. P. Lewczenki, zaznaczmy, że naprawdę wszedł on do literaturoznawstwa poprzez związek z Szewczenką, zwłaszcza rękopiśmiennym „Kobziarzem” 1861, który do niego należał. Począwszy od wczesnego utworu poety – ballady „Pryczynna” (1837), szewczenkoznawcy pokazują, jak „Kobziarz” Szewczenki rozpowszechniał się w odpisach rękopiśmiennych. Powiedzmy, zaznaczono o poemacie „Tarasowa nicz” (1840): „Z »Kobziarza« 1860 został przepisany (z dowolnie wprowadzonym epigrafem z Psałterza: »I połozzył ja, jako koło, jako trost pried łyciem wietra«) do rękopiśmiennego »Kobziarza« 1861, który należał do I. P. Lewczenki”8. Odnośnie poematu „Kateryna” (1838–1839) mamy taką ważną informację: „Najwcześniejszy znany tekst – fragmenty (o łącznej objętości 70 wierszy), odrzucone przez Szewczenkę, najwyraźniej podczas przygotowywania poematu do druku i przepisane z nieznanego źródła, które znajdują się w odpisie nieznaną ręką w rękopiśmiennym »Kobziarzu« (1861), który należał do I. P. Lewczenki”9. Komentując poemat „Neofity” (1857), literaturoznawcy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
