Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

„Trudno było nam pojąć fatalizm Pułkownika”. W 130. rocznicę urodzin założyciela OUN Jewhena Konowalca

Слово Просвіти, №24 за 2021 рік

„Jeśli wróg zechce mnie zabić, żadna siła mnie nie ochroni” – mawiał założyciel Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, pułkownik Jewhen Konowalec. „Trudno było nam pojąć ten fatalizm Pułkownika, bo przecież Ukraińcy nie są fatalistami, a marzycielami” – wyznaje we wspomnieniach o przewodniczącym Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów członek PUN Ołeksandr Bojkiw. A wieści o przygotowaniach zamachu – „atentatu”, jak wtedy mówiono – na jego życie stawały się coraz częstsze. Otóż jesienią 1931 roku nadeszła wiadomość, że zamach przygotowuje w Warszawie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Polski. Ponieważ podziemna sieć OUN zaczęła aktywnie rozrastać się na przyłączonych do tego kraju ziemiach zachodnioukraińskich. Konowalec, który z rodziną mieszkał wtedy w Genewie, przyjął to spokojnie. Środków bezpieczeństwa nie zaostrzał. Bojkiw pisze: „Trudno było uprosić Pułkownika, żeby nie wychodził ze swojego mieszkania. W końcu zgodził się, abym przychodził do niego z maszyną do pisania i żebyśmy przygotowywali listy w jego mieszkaniu”. Lecz czy nie od momentu utworzenia OUN na początku 1929 roku Konowalca nurtowało pytanie o jego następcę. „Ja absolutnie nie widzę człowieka, który mógłby mnie zastąpić, i to mnie niezwykle denerwuje i po prostu obezwładnia” – wyznał pułkownik w jednym z listów, napisanym w kwietniu 1930 roku. „Pierwsze dni naszej pracy były dość ciężkie i przykre – wspominał powstawanie OUN Ołeksandr Bojkiw. – Chociaż każdy z członków PUN miał swoją przydzieloną funkcję, jednak większość korespondencji prowadził Pułkownik. Często pisząc listy, pułkownik nagle pytał mnie: – Bojkiw, jaka jest wasza opinia? Ja nie mogłem mieć żadnej opinii, bo nie znałem tej osoby czy organizacji, do której pisaliśmy list, ani nie znałem ich nastawienia do nas. Początkowo odpowiadałem, że niby nie mam żadnej opinii, i to go martwiło. Ale po tygodniach wspólnej pracy zauważał u mnie zmiany na lepsze i chwalił je: – Bojkiw, wy dobrze myślicie. Tylko bardzo powoli! Bywały dni, że przygotowywaliśmy 20–30 listów i nie jeden raz pani Pułkownikowa (żona Jewhena Konowalca, Olha) stawała w mojej obronie, robiąc mu uwagi: – Ty chcesz pana Bojkiwa zamęczyć. Wtedy na twarzy Pułkownika pojawiał się przyjemny uśmiech i dodawał, jakby się bronił: – Dzisiaj praca szła nam dobrze. Umiał przyciągać do OUN w samych początkach jej istnienia wielu sympatyków, a nawet aktywnych współpracowników. Prawda, były także jednostki, które nie wykazywały należytej kultury politycznej. Pułkownik wzywał tych ludzi: – Jeśli się rozchodzimy, to pracujmy tak, żeby przy spotkaniuśmy mogli sobie śmiało spojrzeć w oczy i podać sobie ręce”. Umiał też przyznawać się do swoich błędów. OUN od samego początku starała się podporządkować sobie wszystkie ukraińskie siły polityczne. I oto już 24 kwietnia 1930 roku Konowalec pisze do jednego z członków Prowodu: „Poszliśmy na skrajny ekstremizm, wypowiedzieliśmy wszystkim i wszystkiemu wojnę, rzeczywiście gruntownie od wszystkich się odgrodziliśmy i dzisiaj zaczynamy przekonywać się, że przyjęliśmy nieco zbyt wysoki ton”. A w liście z 2 maja tego samego roku do innego członka Prowodu wyznaje: „Ja krytykę lubię, bo tylko przy jej pomocy można dostrzec, co zrobiono dobrze, a co nie. Proszę tylko, krytykując działalność OUN, bardziej precyzyjnie formułujcie to, co krytykujecie, jak też podawać, jak według Was powinno się robić”. O Pierwszym kongresie OUN: „…My daliśmy tylko ogólną budowę i od nas samych zależeć będzie, czy i co na tym fundamencie wybudujemy. Czy wspaniałą pałac, który będzie przyciągał do siebie wielu ludzi, czy huculską kolibę, która pod podmuchem wiatru zawali się”. „On nigdy nie lubił błyszczeć czy przed kimkolwiek pozować – twierdzi Ołeksandr Bojkiw. – Jego charakter cechowała wyjątkowa sprawczość. Nie można było zauważyć jakiejś patetyczności, ślepego młodzieńczego zrywu, fantazyjności, słownego hurrapatriotyzmu. Kiedy w jednej z rozmów z Pułkownikiem inżynier Mykoła Sciborski napomknął o tym, on natychmiast zareagował: – Mając 28 lat, byłem dowódcą korpusu Strzelców Siczowych i zastępcą przewodniczącego Dyrektoriatu w Kijowie. To co dzisiaj może mi imponować? Naszym zadaniem jest pracować i walczyć o wyzwolenie Ukrainy! Tytuły nie interesują mnie!”. Sciborski – zastępca Konowalca w OUN – w polemice nierzadko używał słów typu „szulerzy”, „zdrajcy”, „bezczelni”. Pułkownik kategorycznie występował przeciwko takiemu sposobowi prowadzenia dyskusji z oponentami, nazywał to „ulicznym łajaniem”. „Nie sztuka gospodarować, kiedy ma się wszystkiego pod dostatkiem, ale sztuka z małego dochodzić do coraz większego – pisał w jednym z listów 14 lipca 1930 roku. – Dostatek demoralizuje, a niedostatek zmusza ludzi do zakasania rękawów, zaciśnięcia zębów, żeby przezwyciężyć wszystkie trudności. W naszej działalności to powinno być aksjomatem. Bo musimy być przygotowani na to, że być może przyjdzie pracować w jeszcze bardziej niesprzyjających okolicznościach i jeszcze z mniejszymi środkami”. „Przyszli Jewhen i Ola Konowalcowie, żeby odwiedzić moją chorą żonę i podziękować za jej pomoc dla nich – zanotował w dzienniku 16 października 1931 roku Jewhen Baczyna-Baczynski, który również mieszkał w Genewie. – Przynieśli kwiaty i pieniądze, które zostały dla nich wydane. Skarżyli się, że nie mają środków do życia. A u nas myślą, że Konowalcowie mają tysiące. W rzeczywistości żyją bardzo skromnie i oszczędnie”. Na początku 1935 roku władze szwajcarskie zmusiły ich do wyjazdu z kraju. Konowalcowie przenoszą się do Włoch. „Wieczorem przyszedł pułkownik Konowalec – zapisał w dzienniku 29 kwietnia 1935 roku Jewhen Baczyna-Baczynski. – Rozmawiałem z nim po północy. Opowiadał o sobie i rodzinie. Pułkownik rzucił palenie: – Oto już tydzień, jak nie było w ustach papierosa. Czy na długo? Chwalił nasze pączki i serową paschę. Długo stał w zadumie przed dwoma obrazami, które namalowała moja żona: kopią znanego obrazu „Gęsi na śniegu” i, zwłaszcza, rozlewiskiem rzeki Prypeć z łodzią… Żałował, że do tej pory nie posadził drzewka na chutorze i, żartując, dodał: – Przynajmniej dół wykopałem zeszłego lata. Może to dla mnie. Mnie i żonie aż mróz przeszedł po skórze. A Konowalec prowadził dalej: – Bo gonią mnie wrogowie tak, że nie wiem gdzie i żyć. Dosłużyłem się…”. Latem 1935 roku wśród ukraińskiej społeczności w Finlandii pojawił się zbieg z ZSRR. Podawał się za byłego komsomolca, z wykształcenia – nauczyciela ludowego. Rzekomo rozczarował się komunizmem i pragnie związać swój los z ruchem narodowym. W rzeczywistości był radzieckim agentem Pawłem Sudopłatowem. Z czasem stanie się jednym z kierowników zarządów NKWD-NKGB-MGB. Wkręcił się w ukraińskie kręgi emigracyjne. Był znany tam jako Pawłuś, Norbert, Wełmud, Mychaś, Waluch. Wkrótce z Sudopłatowem poznali się niektórzy członkowie Prowodu OUN. Potem – i sam Jewhen Konowalec. Przejął się sympatią. Choć niektórzy z otoczenia pułkownika ostrzegali go przed nadmiernym zachwytem. – Wy na tym Pawle nie poznaliście się i nie oceniliście go, jak należy. To przecież wspaniały chłopak! Inteligentny i – charakter! – mówił Konowalec byłemu sotnikowi Ukraińskiej Armii Halickiej Omelanowi Senykowi-Hrybiwskiemu. „Podczas naszego pobytu w Paryżu Konowalec zaprosił mnie, bym odwiedził wraz z nim grób Petlury – wspomina Sudopłatow w swojej książce „Specoperacyi. Łubianka i Kreml. 1930–1950 gody”, która ukazała się w 1997 roku. – Konowalec ubóstwiał tego człowieka, nazywał go „naszym sztandarem i samym ukochanym wodzem”. Przeszliśmy przez cały cmentarz i zatrzymaliśmy się przed skromnym nagrobkiem na grobie Petlury. Konowalec przeżegnał się – ja uczyniłem za jego przykładem. Przez jakiś czas staliśmy w milczeniu, potem wyciągnąłem z kieszeni chusteczkę i zawinąłem w nią garść ziemi z grobu. – Co ty robisz?! – wykrzyknął Konowalec. – Tę ziemię z grobu Petlury zawiozę na Ukrainę – odpowiedziałem, – w jego pamięci posadzimy drzewo i będziemy o nie dbali. Konowalec był zachwycony. Objął mnie, pocałował i ciepło pochwalił za wspaniały pomysł. W rezultacie nasza przyjaźń i jego zaufanie do mnie jeszcze bardziej się wzmocniły”. W listopadzie 1937 roku Sudopłatow otrzymał rozkaz zlikwidowania pułkownika. „Jeżow o 11 wieczorem znów przyprowadził mnie do gabinetu Stalina – wspominał agent. – Zaledwie w 5 minut opowiedziałem plan działań operacyjnych przeciwko OUN. – Naszym celem jest pozbawienie głowy ruchu ukraińskiego faszyzmu w przededniu wojny i zmuszenie tych bandytów do niszczenia siebie nawzajem w walce o władzę – powiedział Stalin. Zaraz potem zwrócił się do mnie z pytaniem: – A jakie są gusta, słabości i przywiązania Konowalca? Postarajcie się je wykorzystać. – Konowalec bardzo lubi czekoladowe cukierki – odpowiedziałem, dodając, że dokądkolwiek z nim nie jeździliśmy, zawsze w pierwszej kolejności kupował luksusowe pudełko cukierków. – Przemyślcie to – zaproponował Stalin”. W wydziale operacyjno-technicznym NKWD wykonano urządzenie wybuchowe. Z zewnątrz – pudełko czekoladowych cukierków, ozdobione w ukraińskim stylu. Wybuch miał nastąpić równo pół godziny po zmianie położenia pudełka z pionowego na poziome. „Umówiliśmy się, że spotkamy się z Konowalcem w Rotterdamie, w restauracji „Atlanta” – kontynuuje Sudopłatow. – Wszedłem do restauracji, przysiadłem się do niego i po krótkiej rozmowie wręczyłem mu prezent, pudełko czekoladowych cukierków. Odchodząc, położyłem je na stoliku obok niego. Pamiętam, jak wychodząc z restauracji, skręciłem w prawo w boczną ulicę, po obu stronach której rozlokowały się liczne sklepy. W pierwszym z nich, gdzie handlowano męską odzieżą, kupiłem kapelusz i jasny płaszcz. Wychodząc ze sklepu, usłyszałem dźwięk, który przypominał huk pękniętej opony. Ludzie wokół mnie pobiegli do restauracji. Pośpieszyłem na dworzec, wsiadłem do pierwszego pociągu do Paryża, gdzie miał mnie spotkać człowiek. Przekazałem mu swój pistolet i małą notatkę, której treść należało wysłać do Moskwy szyfrem. W notatce napisano: „Prezent wręczony. Przesyłka jest teraz w Paryżu, a opona samochodu, którym podróżowałem, pękła, gdy chodziłem po sklepach”. Był dzień 23 maja 1938 roku. W lutym 1940 roku w OUN doszło do rozłamu na radykalną OUN (Bandery) i umiarkowaną OUN (Melnyka). 1891, 14 czerwca – Jewhen Konowalec urodził się w mieście Zaszków na Lwowszczyźnie w rodzinie nauczycieli. Uczył się w gimnazjum akademickim we Lwowie. Był jednym z najlepszych uczniów. Mówił swoim kolegom gimnazjalistom: „Ukraińcy muszą być dobrymi uczniami, muszą przyswoić sobie wiedzę jak najlepiej, jak najgruntowniej, jak najwięcej, aby nadrobić to, co nam zagrabiła niewola”. W latach 1909–1914 studiuje na wydziale prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Wstępuje do Partii Narodowo-Demokratycznej. 1914, 2 sierpnia – po wybuchu I wojny światowej zmobilizowany do armii austriackiej. Po krótkim przeszkoleniu wojskowym w stopniu kadeta wyrusza na front. W czerwcu 1915 roku podczas walk w pobliżu góry Makówka (obecnie rejon bereżański na Tarnopolszczyźnie) trafił do rosyjskiej niewoli. Przebywał w obozie jenieckim niedaleko Carycyna (obecnie Wołgograd). Po rewolucji lutowej 1917 roku w Rosji wraz z innymi Galicjanami przyjeżdża do Kijowa. Tam stał się jednym z organizatorów „Kurenia Galicyjsko-Bukowińskiego”, a potem formacji Strzelców Siczowych. Odegrały one ważną rolę w stłumieniu powstania bolszewickiego w styczniu 1918 roku w Kijowie. 1918, marzec – staje na czele pułku Strzelców Siczowych. Podczas powstania przeciwko hetmanowi Pawłowi Skoropadskiemu odegrał decydującą rolę w zajęciu Kijowa i wzmocnieniu władzy Dyrektoriatu odrodzonej Ukraińskiej Republiki Ludowej. Konowalec został komendantem wojskowym Kijowa, zapewnił w mieście porządek. Działacz bolszewicki Stanisław Kosior twierdził, że na przełomie 1918 i 1919 roku „Petlura i Wynnyczenko żadnej władzy nie mieli, a cała władza znajdowała się w sztabie Konowalca”. 1919, listopad – Jewhen Konowalec został internowany przez Polaków. Przebywał w obozie w Łucku. Po uwolnieniu na polecenie Symona Petlury wyjechał za granicę w celu stworzenia nowej formacji wojskowej z ukraińskich żołnierzy internowanych w Czechosłowacji i Polsce. 1920, lato – w Pradze wraz ze starszyzną SS, USS i UGA zapoczątkował Ukraińską Organizację Wojskową (UWO). 1922 – ożenił się z Ołhą Fedak – córką adwokata ze Lwowa. „Młoda, bardzo ładna pani, brunetka, czysto hiszpański typ” – opisywał ją jeden z jego współpracowników. 1 stycznia 1924 roku – małżeństwo mieszkało wtedy w Berlinie – u Konowalców urodził się syn. Nazwali go Jurko. Pułkownik lubił, gdy mały czytał ojcu ukraińskie patriotyczne wiersze, których uczyła go matka. 1929, 28 stycznia – 3 lutego – w Wiedniu podczas I wielkiego zjazdu Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów wybrany na przewodniczącego jej Prowodu. 1938, 23 maja – zabity przez radzieckiego agenta w niderlandzkim mieście Rotterdamie. Pochowany na miejscowym cmentarzu Crooswijk. Jarosław FAJZULIN, Wołodymyr HINDA (Na podstawie materiałów oficjalnej strony Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej) Jewhen Konowalec założył Organizację Ukraińskich Nacjonalistów. Podsunąć mu pudełko cukierków z materiałem wybuchowym radzieckiemu agentowi zaproponował Józef Stalin.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn