Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

PRZECIWANGIELIZM od Iryny FARION 35. Abuz, abuzer, relacje abuzywne

Слово Просвіти, №24 за 2021 рік

„Stałam się ofiarą relacji abuzywnych” lub „abuz w relacjach”; Relacje abuzywne: jak nie stać się ofiarą i pomóc innym – ten nowoanglicyzm o łacińskim rdzeniu zalewa dziś otwarte źródła komunikacji. Czy istnieje taka potrzeba i jaki jest rodzimy odpowiednik? W języku angielskim jest to powszechnie używane wieloznaczne słowo należące do różnych części mowy: abuse [ɘˈbju:s] v (past i p. p. abused, pres. p. abusing) 1. nadużywać; to ~ one’s position nadużywać swojego stanowiska; to ~ privileges nadużywać przywilejów; to ~ rights nadużywać praw; to ~ smb’s kindness nadużywać czyjejś dobroci; 2. obrażać; łajać; źle się obchodzić (z kimś); to ~ each other, to ~ one another obrażać się nawzajem, kłócić się; to ~ smb left and right szkalować kogoś na czym świat stoi; they are always ~ing each other oni zawsze się kłócą; 3. dręczyć, okrutnie się obchodzić; to ~ a child okrutnie obchodzić się z dzieckiem; 4. niewłaściwie używać (słów, terminów); 5. psuć; nieostrożnie korzystać (z czegoś); to ~ one’s eyesight psuć wzrok; abuse [ɘˈbju:s] n 1. nadużycie (czegoś – of); crying ~ krzycząca niesprawiedliwość; drug ~ nadużywanie narkotyków; ~ of power, authority nadużycie władzy; ~ of trust nadużycie zaufania; 2. zniewaga, wyzwiska; verbal ~ zniewaga słowna; a shower, a stream of ~ potok wyzwisk; to break out into ~ wybuchnąć wyzwiskami; to exchange ~ wymieniać się wyzwiskami; to heap, to shower ~ on smb obsypywać kogoś wyzwiskami; to hurl ~es at smb ciskać w kogoś wyzwiskami; 3. okrutne traktowanie, postępowanie; ~ of children okrutne traktowanie dzieci; 4. niewłaściwe użycie (wykorzystanie); ~ of terms niewłaściwe użycie terminów; ~ of words niewłaściwe użycie słów; ~ of words niewłaściwe użycie słów; ~ of words niewłaściwe użycie słów; ~s of figures fałszowanie danych statystycznych (AUS, s. 41). Etymon tego nowoanglicyzmu sięga łacińskiego słowa abusus i oznacza „nadużycie”. W jednym z ukraińskich otwartych źródeł, które maksymalnie sprzyja nieuzasadnionemu rozpowszechnianiu tego słowa (i, w szczególności, jako wymyślonego terminu psychologicznego), wyjaśniono znaczenie rzeczownikowego związku frazeologicznego z przymiotnikowym derywatem od abuz – relacje abuzywne (od ang. abusive – 1. obraźliwy, pełen wyzwisk; 2. okrutny, nieludzki; nadużywający, skorumpowany – AUS, s. 41): to relacje, w których „jedna osoba narusza osobiste granice drugiej, poniża, dopuszcza się okrucieństwa w komunikacji i działaniach w celu stłumienia woli ofiary”. Takie relacje są charakterystyczne głównie dla przemocy domowej (a nie abuzstwa), która dzieli się na psychiczną, fizyczną, ekonomiczną i seksualną. Czyli w definicji przewidziano antonimiczne relacje leksykalne poprzez pochodny rzeczownik z przyrostkiem -er abuzer / ofiara. Zważywszy na gorliwe zapożyczanie nieuzasadnionych jednostek leksykalnych z języka angielskiego lub poprzez pośrednictwo angielskie, wydaje się dziwne, że w tym kontekście nie uległo anglicyzacji starosłowiańskie słowo ofiara (jedno z pierwotnych znaczeń „płonąć, palić” – ESUM2, s. 194–195) w jego nowomodnym zastąpieniu, na przykład na victim. Czymże więc oznacza leksem przemoc w języku ukraińskim, czy pokrywa on pole semantyczne anglo-łacińskiego abuz i czy w ogóle trzeba to pole pokrywać, jeśli zjawisko ma charakter uniwersalny, a nie unikalny? W 11-tomowym Słowniku języka ukraińskiego znajdujemy powszechnie używane znaczenie tego słowa z podstawowymi charakterystykami gramatycznymi: nasylstwo, a, śr. 1. Zastosowanie siły fizycznej wobec kogoś. [Komandor:] Nie zapomnijcie, że płaszcz komandorski dostał mi się nie prośbami, nie pieniędzmi, nie przemocą, ale cnotą (Łesia Ukrainka, III, 1952, 378); – Nie mówcie, że wyrywanie z cudzych rąk – to jest przemoc (Hnat Chotkewycz, I, 1966, 132). 2. Zastosowanie siły w celu osiągnięcia czegoś; przymusowy wpływ na kogoś, coś. W dziecięcej duszy Franki zrodziła się wieczna wrogość przeciwko wszelkiej niewoli i tyraństwu, przeciwko przemocy człowieka nad człowiekiem (Mychajło Kociubynski, III, 1956, 27); Chodzi o braterstwo między narodami, a nie o to, żeby silniejszy naród podporządkowywał sobie słabsze. To nie braterstwo, a przemoc! (Iryna Wilde, Siostry.., 1958, 15) (SUM 1974, 5, s. 184). Jednakże słowo to używane jest w naszym języku także jako termin prawniczy, o czym świadczy nazwa niedawno przyjętej Ustawy Ukrainy „O zapobieganiu i przeciwdziałaniu przemocy domowej” (z 2018 roku ze zmianami w 2019 roku), a także w Kodeksie karnym Ukrainy (artykuł 1261), gdzie przemoc domowa interpretowana jest jako „umyślne systematyczne stosowanie fizycznej, psychicznej lub ekonomicznej przemocy wobec małżonka lub byłego małżonka albo innej osoby, z którą sprawca pozostaje (pozostawał) w relacjach rodzinnych lub bliskich, co prowadzi do fizycznych lub psychicznych cierpień, zaburzeń zdrowia, utraty zdolności do pracy, zależności emocjonalnej lub pogorszenia jakości życia osoby poszkodowanej”. Jaka więc jest potrzeba używania wieloznacznego nowoanglicyzmu o łacińskim rdzeniu, jeśli istnieje rodzime powszechnie używane słowo i jednocześnie jego znaczenie terminologiczne? Czy nie dlatego używa się nowomodnego abuz, że jest się ofiarami własnych kompleksów i nie stanowi się integralnych i samowystarczalnych osobowości narodowych pod presją zewnętrznych, ale przemijających tendencji? Mamy jaskrawy przykład przemocy słownej, gdzie sprawca przemocy (abuzer) – to ofiara własnej niepełnosprawności psychicznej. Zatem nie bądźmy ofiarami ani psychicznie uzależnionych ludzi, ani bezsensownych zapożyczeń w naszym języku.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn