HALYNA DACJUK
Tłumaczenie maszynowe
W życiu kulturalnym Ukrainy wydarzyło się doniosłe wydarzenie – decyzją rady obwodowej Czernihowska Obwodowa Biblioteka Naukowa otrzymała sprawiedliwie imiona Ołeksandra i Sofii Rusowów! Dokonało się! Halyna DACIUK, przewodnicząca Centrum Kobiecego „Spadszczyna”. Do tego wydarzenia latami dążyli orędownicy ukraińskiej sprawy, walcząc z odłamkami „russkogo mira”, który syczał: kim są ci ukraińscy burżuazyjni nacjonaliści, żeby zająć miejsce Hałaktionowycza? Niestety, podobni – ukraińscy ślepcy – zdarzają się do dziś. Jednak cieszy, że społeczność i władze tym razem się zjednoczyły, uświadomiwszy sobie, że żadnemu porównaniu nie podlegają zasługi dla Czernihowszczyzny Korolenki i Rusowów – to zbyt różne wielkości w ukraińskiej kulturze i państwowości! Nieporównywalna jest, oczywiście, radość z nadania imienia Rusowów z wielką biedą, którą po raz kolejny zesłał na naszą ziemię wróg. Jednak, jeśli się zastanowić, to te wydarzenia symbolicznie stanęły obok siebie, ponieważ cywilizacyjna konfrontacja – Ukrainy i moskowszczyzny – trwała we wszystkich czasach, jako walka światła z mrokiem. W każdej kropli wody, którą wściekle wypuścili na nasze brzegi Rosjanie, zamieniwszy jej życiodajną siłę w straszne niebezpieczeństwo, syczy ta sama trucizna i wściekłość, z jakimi niszczyli Ukrainę także za czasów Rusowów 150 lat temu. Wielcy Ukraińcy myśleli o przyszłości Ukrainy, drukowali czasopismo „Switło”, otwierali biblioteki i szkoły, wydawali „Kobziarza”, tworzyli towarzystwa języka ojczystego. W zamian rosyjskie imperium zatruwało przestrzeń nienawiścią, zamykając placówki, zakazując ukraińskiego słowa. Ze „Wspomnień” Sofii Rusowej dowiadujemy się, że ich mieszkanie w Czernihowie w pierwszych latach pracy statystycznej Ołeksandra Rusowa „było wypełnione różnorodnymi zainteresowaniami”. Kiedy wracał po wyjazdach służbowych, „nasz dom napełniał się życiem… Często zbierała się u nas młodzież. Śpiewaliśmy chórem, przygotowywaliśmy ukraińskie koncerty, na których Oł. Oł. zawsze śpiewał z moim akompaniamentem na fortepianie. W ogóle Biuro Statystyczne było w tamtym czasie jakby centrum życia kulturalnego Czernihowa, inicjatywa we wszystkich sprawach społecznych, intelektualnych i artystycznych należała do statystyków”. „Do 1876 roku w Czernihowie nie było ani jednej publicznej biblioteki – pisze Sofia Rusowa – ledwie jakąś książkę można było zdobyć w... księgarni Krantza. W jeden ze swoich powrotów z powiatu statystycy postanowili zorganizować bibliotekę społeczną. Zwołali na zebranie całą inteligencję, wybrali prezydium: Czerwinski – przewodniczący, ja – sekretarz, Tyszcynski – skarbnik; różnymi koncertami i przedstawieniami zebrali potrzebne pieniądze, niemało książek dostali w tymczasowe użytkowanie… (Rusowowie także dali wiele książek z własnej biblioteki). Długo gubernator nie chciał dać pozwolenia na otwarcie biblioteki społecznej, długo dyrektor miejscowego gimnazjum nie pozwalał uczniom nawet zbliżać się do tak niebezpiecznego miejsca… Ale biblioteka zdobyła sobie pewną pozycję w społeczeństwie. W ogóle trzeba było się dziwić, jak bardzo ta biblioteka była prześladowana przez administrację, ile rewizji w niej zrobiono tylko za to, że dawała mieszkańcom miasta naprawdę dobre książki. Ale, mimo to, przetrwała ponad 10 lat, ją, jak dziecko, wyhodowała sama tylko opozycja”. Oto prawdziwa informacja o organizacji pierwszej biblioteki społecznej w Czernihowie, którą zainicjowali Rusowowie. Prawda, Sofia wymyśliła wtedy, by zorganizować jeszcze przedszkole, aby nauczyć dzieci czytać, zanim da się im książkę do ręki. Zebrała 5-6 dzieci, chociaż mebli nie było, jednak były rysunki, dzieci czuły się dobrze… Ale na nieszczęście pojawiła się policja i zamknęła przedszkole, „zrobił to inspektor wyłącznie z powodów politycznych podejrzeń”. Rozpoczęło się śledztwo… I chociaż sprawa nie dotarła do sądu, to „przeszkodziła mi otrzymać posadę nauczycielki ludowej, bo władze szkolne odnosiły się do mnie już z podejrzeniem”. Imperialiści zawsze bali się Ukraińców, czując, że Ukraińcy – to ich wyrok! Bali się ukraińskiej książki, języka, bibliotek, bali się nosicieli ukraińskości i pozbawiali ich wolności albo i życia. A w czasach naszych zwycięstw wściekali się szczególnie, czując swoją bezsilność, jak teraz. Ale we wszystkich czasach – tak jak 150 lat temu Ołeksandr i Sofia Rusowowie – pojawiali się jako Aniołowie Stróże ludzie, którzy rycersko odzyskiwali i utwierdzali Ukrainę. Cześć im i ich sławnym imionom, które i dziś utwierdzają nasze państwo. Wielka wdzięczność Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu „Proświta” im. Tarasa Szewczenki na czele z Pawłem Mowczanem, które niemało się przyczyniło do tego, aby dzisiejsze wydarzenie się odbyło. Dziękuję siostrom i braciom, którzy pracowali, aby utwierdzić Rusowów w imieniu Czernihowskiej Biblioteki Obwodowej: profesorowi Mykole Tymoszykowi, pisarce Lubow Hołocie, dyrektorce kijowskiej szkoły-przedszkola im. Sofii Rusowej Ludmyle Synekop, pedagogom Gimnazjum w Ripkach im. S. Rusowej, Szkole w Oleszni im. S. Rusowej, Fundacji Charytatywnej im. Sofii Rusowej i jej szefowi Iwanowi Czausowi. Dziękuję historykowi Wołodymyrowi Jermakowi, działaczkom społecznym Olenie Susłowej i Nadiji Samuliak, z którymi zaczynaliśmy sprawę Rusowów w 1991 roku. Tak, cieszę się, bo to nasze małe zwycięstwo na mapie wielkiej walki o Ukrainę. HEORHIJ FILIPCZUK. PRENUMERATA-2023 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy „Prasa pocztą” na 2023 rok (II półrocze)” z dostawą: 1 mies. – 28,39 hrywien. 3 mies. – 80,17 hrywien. 6 mies. – 154,34 hrywny. Także można prenumerować naszą gazetę na stronach „Ukrposzty” https://peredplata.ukrposhta.ua/ oraz DP „Presa” http://presa.ua/
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
naszego narodu w języku ojczystym rozbrzmiewały modlitwy do Pana za wojowników – obrońców Ukrainy, za zwycięstwo nad rosyjskimi najeźdźcami i nadejście sprawiedliwego pokoju oraz za cały naród ukraiński. Po liturgii archimandryta Awraamij odprawił w cerkwi Wszystkich Świętych panichidę za ktitora wielu świątyń, w szczególności Ławry Pieczerskiej – hetmana Iwana Mazepę. W nabożeństwie uczestniczyli minister kultury i polityki informacyjnej Ukrainy Ołeksandr Tkaczenko, szefowa Biura UNESCO na Ukrainie Chiara Dezzi Bardeschi oraz p.o. dyrektora generalnego Narodowego Rezerwatu „Ławra Pieczerska” Maksym Ostapenko. Według informacji służby prasowej Metropolii Kijowskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (PCU) jakiego faszyzmu. W szczególności o tym, że znany poeta, archeolog i działacz polityczny przeżył zaledwie 37 lat, jednak zdążył zrobić niemało dla odrodzenia ukraińskiej państwowości. Pamięć poety-bojownika uczczono odczytaniem jego wierszy i złożeniem kwiatów pod tablicą pamiątkową. Własna inf. która faktycznie oznaczała zakończenie stosunkowo wolnych i burzliwych lat 20. XX wieku z ich różnorodnością czasopism, stowarzyszeń, kierunków stylistycznych, oraz po rozpoczęciu Wielkiego Terroru. Większa część wycieczki kuratorskiej była poświęcona naświetleniu losów postaci wystawy – pisarzy rozstrzelanych w Kijowie w latach 1937–1940: w szczególności Majka Johansena, Weroniki Czerniachiwskiej, Mychajla Semenki, Andrija Mychajluka, Mykoły Skuby, Iwana Małowiczka, Kyryła Korszaka, Jurija Wuchnala, Juchyma Gedzia, Myrosławy Sopilki, Iwana Kyryłenki, Iwana Kulyka, Luciany Piontek, Abrama Abczuka, Mykoły Borysowa, Jakiwa Wodianego i innych. Opowieść dotyczyła okoliczności ich aresztowania i zniszczenia oraz została uzupełniona ciekawymi faktami z życia osobistego wspomnianych twórców, szczegółami ich wzajemnych relacji oraz informacjami o wkładzie represjonowanych literatów w rozwój kultury ukraińskiej. Tetiana Szeptycka podkreśliła polityczny charakter inkryminowanych „zbrodni” i fałszerstw, do których uciekały się radzieckie organy represyjno-karne, prowadząc sprawy przeciwko inteligencji twórczej. Własna inf. Zdjęcie ze strony Narodowego Historyczno-Memoriałowego Rezerwatu „Bykowniańskie Mogiły” Serhij Prysuchin, Bohdan Czerwak, Jurij Kowaliw i inni uczcili pamięć Ołeha Olżycza. Zdjęcie ze strony „Wieczorny Kijów”
Tłumaczenie maszynowe
Ze zbiornika kachowskiego utracono już ponad 72%, czyli 14,395 km sześc. wody, informuje Ministerstwo Ochrony Środowiska Ukrainy. Na posterunku wodowskazowym „Nikopol” nie da się już mierzyć poziomu wody, ponieważ woda odeszła od punktu obserwacyjnego. Według informacji Ministerstwa Zdrowia w obwodach chersońskim, mikołajowskim, zaporoskim, dniepropetrowskim i odeskim spożywanie i wykorzystywanie wody z akwenu Dniepru oraz innych zbiorników wodnych jest niebezpieczne. W powierzchniowych zbiornikach wodnych odnotowano już znaczne przekroczenie wskaźników mikrobiologicznych. Przez noc 12 czerwca poziom zalania w Chersoniu obniżył się o 21 cm, w Mikołajowie – o 6 cm. Poziom wody na Chersońszczyźnie w tej chwili obniżył się o 64 cm, do 3,29 metra. Sytuacja bez zmian: w wodzie pozostaje 46 miast, osiedli i wsi, 32 na prawym brzegu i 14 – na lewym. Na wyzwolonym terytorium zalano 3801 domów – Chersońska Obwodowa Administracja Wojskowa. W Chersoniu wznowiło pracę 12 podstacji transformatorowych. Jednak w mieście pozostaje podtopionych 110 podstacji transformatorowych. Bez prądu – prawie 15100 użytkowników – Chersońska Obwodowa Administracja Wojskowa. W rejonie berysławskim obwodu chersońskiego pozostaje podtopionych 270 budynków mieszkalnych – Wołodymyr Litwinow, naczelnik Berysławskiej Rejonowej Administracji Wojskowej. Z podtopionych miejscowości rejonu ewakuowano 238 osób, z nich 19 dzieci i 4 osoby o ograniczonej sprawności ruchowej. Za zaginione bez wieści w wyniku wysadzenia Kachowskiej Elektrowni Wodnej uważa się 42 osoby, wśród nich siedmioro dzieci, zginęło 8 osób – MSW. W szczątkach i śmieciach, które zniosło wodą ze zbiornika kachowskiego i które obecnie przybijają do wybrzeża, w szczególności Odessy, mogą znajdować się niebezpieczne przedmioty. Sprzątać śmieci można tylko po sprawdzeniu przez pirotechników – Natalia Humeniuk, kierowniczka zjednoczonego centrum prasowego Sił Obrony Południa. Według danych Państwowej Służby Granicznej, pogranicznicy rejestrują niekontrolowane wybuchy w wodzie amunicji, która detonuje, zderzając się z innymi przedmiotami. Zmiana poziomu wody w dolinie Dniepru z powodu aktu terrorystycznego na Kachowskiej Elektrowni Wodnej nie wpłynie na pracę ujęcia wody wodociągu „Dniepr–Mikołajów” – Witalij Kim, naczelnik Mikołajowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej. Zalanie na okupowanym terytorium W zajętej przez Rosjan hromadzie oleszkowskiej na Chersońszczyźnie woda ustępuje, ale rozpoczęło się masowe niszczenie domów, w sieciach społecznościowych informują o ciałach zmarłych: nie zabierają ich, Rosjanie przeprowadzają filtrację ludzi, których wywieziono z terytorium hromady, – Tetiana Hasanenko, kierowniczka Oleszkowskiej Miejskiej Administracji Wojskowej. Międzynarodowa reakcja Sprawcą wybuchu na Kachowskiej Elektrowni Wodnej może być tylko Rosja – Matti Maasikas, ambasador UE, szef Przedstawicielstwa UE na Ukrainie. Ukraińcy nie mieli żadnej motywacji, by wysadzać tamę Kachowskiej Elektrowni Wodnej. Według doniesień Ukrinformu i z innych źródeł reaktorów Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej – najpotężniejszej w Europie. Mamy widmo ekologicznego Apokalipsy, zaplanowanego przez międzynarodowego przestępcę Putina, którego celem jest zniszczenie Ukrainy i Ukraińców poprzez organizację katastrofy żywnościowej, gwałtowne zmniejszenie zbiorów ziarna i innych upraw na żyznych ziemiach Południa Ukrainy. Doprowadzi to do globalnego kryzysu dostaw artykułów spożywczych, w szczególności do krajów Afryki i Azji. Jako jeden z fundatorów i aktywnych uczestników ukraińskiego ruchu „zielonych” w latach 1987–1991, jako autor dokumentalnej powieści „Czarnobyl”, znanej na świecie, wzywam swoich kolegów-ekologów na Ukrainie i w innych krajach świata, aktywistów Greenpeace, Światowego Funduszu na rzecz Przyrody (WWF), Światowego Towarzystwa Ochrony Zwierząt (WSPA), Międzynarodowego Zielonego Krzyża (Green Cross), Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) oraz innych organizacji do podniesienia swojego głosu protestu przeciwko zbrodniom rosyjskich agresorów, którzy łamią wszystkie międzynarodowe konwencje, skierowane na ochronę ludności cywilnej i środowiska podczas wojny. Nasze milczenie tylko zachęci zbrodniarzy wojennych do nowych bezprawi. Jednoczmy się w walce przeciwko rosyjskiej agresji, o zachowanie życia ludzi i środowiska naturalnego, o sprawiedliwy pokój na Ziemi! Jurij SZCZERBAK, eks-minister ochrony środowiska Ukrainy, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy, pisarz, przewodniczący Rady Ukraińsko-Polskiego Niezależnego Forum Medialnego, członek prezydium Ukraińskiej Rady Pokoju 7 czerwca 2023 roku
Tłumaczenie maszynowe
W niedzielę Wszystkich Świętych, pierwszą po Pięćdziesiątnicy, pełniący obowiązki namiestnika Świętouspieńskiej Ławry Kijowsko-Peczerskiej archimandryta Abraamij we współsłużeniu duchowieństwa odprawił Boską Liturgię w głównym kościele Ławry – Soborze Uspieńskim. W wyjątkowej duchowej świątyni ація w kraju (wojna rosyjsko-ukraińska. – Red.) będzie się powtarzać raz po raz. Niestety, tych podstawowych rzeczy nie mamy w sobie zakorzenionych. Właśnie dlatego należy zwracać się do Ołżycza, do jego programu”. Przewodniczący Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Bohdan Czerwak krótko przypomniał obecnym o życiu i śmierci Ołeha Olżycza w jednym z obozów koncentracyjnych niemiec-
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowie uczczono pamięć wybitnego ukraińskiego działacza społeczno-politycznego, przywódcy Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, poety i naukowca Ołega Ołżycza (1907–1944).
W przeddzień 79. rocznicy śmierci Ołżycza na ulicy Hetmana Pawła Skoropadskiego 15, przy budynku, w którym mieszkał i gdzie umieszczono pamiątkową tablicę, zebrali się nieobojętni Ukraińcy, aby oddać hołd pamięci wielkiego patrioty i człowieka tragicznego losu. Zwracając się do obecnych, doktor nauk filologicznych, laureat Nagrody im. Szewczenki Jurij Kowaliw powiedział: „Znowu zbieramy się przy tej wybitnej postaci. Ołżycz pisał: »Państwa nie tworzy się w przyszłości, państwo buduje się dziś« – i on budował konkretne państwo. Przywódca OUN opracował koncepcję państwowej narodowej Ukrainy. I dopóki nie będzie u nas narodowego państwa, taka sytu-
Tłumaczenie maszynowe
Zwracam się do światowej opinii publicznej oraz do międzynarodowych organizacji ekologicznych i ochrony przyrody. 6 czerwca 2023 roku rosyjscy okupanci dokonali na Ukrainie zbrodni o globalnym zasięgu: wysadzili w powietrze zaporę i budynek Kachowskiej Elektrowni Wodnej, w wyniku czego z Kachowskiego zbiornika wydostały się ogromne masy wody i zalane zostały znaczne terytoria przylegające do koryta Dniepru. Każdemu obiektywnemu ekspertowi jest jasne, że zbrodniarze, którzy odważyli się na taki czyn, wywołali antropogeniczną społeczno-ekologiczną katastrofę, którą można porównać do zastosowania broni masowego rażenia. Są już pierwsze ofiary wśród ludzi, dzikich i udomowionych zwierząt, a ich liczba będzie tylko rosła.
W wyniku wypłynięcia wody ze zbiornika Kachowskiego (całkowita objętość 18,2 kilometra sześciennego) nastąpi:
– odwodnienie i upadek systemów nawadniających: w obwodzie chersońskim o 94%, w zaporoskim o 74%, w dniepropetrowskim o 30%;
– brak pitnej wody dla milionów obywateli Ukrainy;
– wyjałowienie wysuszonego dna Kachowskiego zbiornika;
– niebezpieczeństwo rozprzestrzeniania się chorób jelitowych (cholery, czerwonki i innych);
– degradacja ekosystemów flory i fauny w strefie kataklizmu;
– toksyczne oddziaływanie mułu zawierającego sole metali ciężkich i szkodliwe substancje chemiczne;
– szczególne zagrożenie stanowić będzie brak wody do chłodzenia
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno odbyła się kuratorska wycieczka zastępczyni generalnego dyrektora ds. pracy naukowej NIMZ „Bykiwniańskie mogiły” Tetiany Szeptyćkiej. Wycieczka była przeznaczona na zakończenie ekspozycji w Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej fotograficznodokumentalnej wystawy Zapowiednika „Słowo, urwane w Bykiwni”.
Tetiana Szeptycka zapoznała obecnych z koncepcją wystawy, wyjaśniła główne tematy, idee i nazwę projektu oraz opowiedziała o historii jej prezentacji w muzeach Ukrainy. Podkreśliła, że wystawa przedstawia historie 28 pisarzy pokolenia Rozstrzelanego Odrodzenia, którzy znaleźli swój ostatni spoczynek pod bykiwniańskimi sosnami. Projekt jednak daje również wyobrażenie o tym pokoleniu literackim jako całości, prezentując zbiorowe fotografie, informacje o udziale bohaterów wystawy w tych czy innych organizacjach, dokumenty z archiwalnych spraw karnych, w których figurują nazwiska wielu ukraińskich artystów. Pani Tetiana przeanalizowała zmiany, jakie zaszły w środowisku literacko-artystycznym w latach 30. XX wieku po pojawieniu się Uchwały KC WKP(b) o przebudowie organizacji literacko-artystycznych,
Tłumaczenie maszynowe
Ochrona praw autorów oraz efektywne zarządzanie ich prawami majątkowymi jest nieodłączną częścią rozwoju kulturalnego kraju. W ostatnich latach sfera obowiązkowego zbiorowego zarządzania na Ukrainie stała się przedmiotem znaczących zmian ustawodawczych, które istotnie wpłynęły na realizację zbiorowego zarządzania prawami majątkowymi autorów w ogóle. Denys PAVLIKOW, prawnik Ogólnoukraińskiej Agencji Praw Autorskich. Zbiorowe zarządzanie prawami majątkowymi autorów jest ważnym mechanizmem, który pozwala zapewnić efektywne wykorzystanie rezultatów twórczych oraz należytą rekompensatę autorom za ich wkład twórczy. Czasy kryzysu wymagają od nas szczególnej uwagi i ostrożności. Stan wojenny, który może być ogłoszony w kraju w warunkach zagrożenia bezpieczeństwa narodowego, wiąże się z ważnymi decyzjami i ograniczeniami. Jednak jedną z kwestii, które pozostają bez należytego rozwiązania, jest nieogłaszanie i nieprzeprowadzanie konkursów na wyłonienie akredytowanej organizacji zbiorowego zarządzania w czasie trwania stanu wojennego na Ukrainie. Stawia to pod znakiem zapytania prawa autorów oraz efektywne zarządzanie ich prawami majątkowymi. Dlaczego władza tak mocno zaciska gardło twórczości i wolności autorów? Od 1 stycznia 2023 roku weszły w życie nowe przepisy ustawy Ukrainy „O prawie autorskim i prawach pokrewnych” nr 2811-IX, którymi ogłoszono, że „konkursy na wyłonienie akredytowanej organizacji zbiorowego zarządzania nie są ogłaszane i nie są przeprowadzane w czasie trwania stanu wojennego na Ukrainie. Instytucja ogłasza konkursy na wyłonienie akredytowanej organizacji zbiorowego zarządzania w sferach, w których brak jest akredytowanych organizacji na datę zakończenia lub zniesienia stanu wojennego na Ukrainie, w ciągu 12 miesięcy po zakończeniu lub zniesieniu stanu wojennego na Ukrainie”. Akredytacja organizacji zbiorowego zarządzania jest swoistą licencją, która pozwala im zajmować się obowiązkowym zarządzaniem prawami majątkowymi autorów. Proces ten przewiduje przeprowadzanie konkursów, w których wybierane są najlepsze i najbardziej kompetentne organizacje do realizacji tej ważnej funkcji. Jednak stan wojenny oczywiście przynosi szereg wyzwań i ograniczeń, ale nie może to służyć jako usprawiedliwienie dla odmowy przeprowadzania takich konkursów. Zważywszy na to, że akredytowane organizacje mają istotny wpływ na zarządzanie prawami majątkowymi autorów, brak konkursów podczas stanu wojennego stawia pod znakiem zapytania zapewnienie praw majątkowych autorów w ogóle. W takiej sytuacji nikt nie kontroluje, w jaki sposób realizowane jest zarządzanie prawami autorskimi i jaka część dochodów rzeczywiście dociera do twórców. Co więcej, odpowiednie normy ustawodawcze zabraniają realizacji dobrowolnego zbiorowego zarządzania (czyli samodzielnego pobierania wynagrodzenia przez autorów za pośrednictwem swoich przedstawicieli bez akredytacji) w sferach obowiązkowego zbiorowego zarządzania, a są to: prawo do wynagrodzenia (prawo śledzenia) w odniesieniu do dzieł sztuk plastycznych; reprograficzne zwielokrotnianie utworów i ich części (fragmentów); zwielokrotnianie w warunkach domowych i do celów osobistych utworów, wykonań utrwalonych w fonogramach, wideogramach, ich egzemplarzach, a także utworów audiowizualnych i ich egzemplarzy; kablowa retransmisja obiektów prawa autorskiego i (lub) praw pokrewnych, z wyjątkiem praw organizacji nadawczych w odniesieniu do ich własnych programów (audycji) nadawczych. Podobne ograniczenia nie tylko naruszają zasady sprawiedliwości i równouprawnienia, ale także negatywnie wpływają na rozwój kulturalny kraju. Autorzy, którzy wkładają swoją energię twórczą w tworzenie unikalnych dzieł, powinni mieć zagwarantowaną możliwość otrzymywania odszkodowania i kontrolowania wykorzystania swoich dzieł niezależnie od okoliczności politycznych. W niektórych kierunkach obowiązkowego zbiorowego zarządzania konkursy na akredytację organizacji zbiorowego zarządzania...
były przeprowadzone na długo przed wejściem w życie postanowień wyżej wymienionej Ustawy nr 2811-IX w sprawie zawieszenia przeprowadzania konkursów. Zmiany legislacyjne naruszają nie tylko materialny składnik istniejących praw autorów, ale i procesualny, kiedy Rząd miał możliwość przeprowadzenia konkursów i wyznaczenia akredytowanych organizacji zbiorowego zarządzania w celu zapewnienia kontroli nad zbieraniem i wypłatą sprawiedliwego wynagrodzenia autorom za ich działalność twórczą. Sytuacja, w której w okresie stanu wojennego przeprowadza się licencjonowanie tymczasowego nadawania z wykorzystaniem widma częstotliwości radiowych, ale nie przeprowadza się akredytacji zbiorowego zarządzania prawami majątkowymi autorów, wywołuje poważne sprzeczności dotyczące równości praw majątkowych autorów. Wyżej wymienionym aktem udzielono również zezwolenia na prowadzenie dobrowolnego zbiorowego zarządzania dla sfer rozszerzonego zbiorowego zarządzania w kierunkach: - publiczne wykonanie utworów muzycznych niedramatycznych z tekstem i bez tekstu, włącznie z tymi utworami, które są włączone do składu utworów audiowizualnych; - publiczne rozpowszechnianie utworów muzycznych niedramatycznych z tekstem i bez tekstu, włącznie z tymi utworami, które są włączone do składu utworów audiowizualnych, oprócz retransmisji kablowej; - prawo do sprawiedliwego wynagrodzenia, wspólnego dla wykonawców i producentów fonogramów (wideogramów), za publiczne wykonanie fonogramów i utrwalonych w nich wykonań lub publiczną demonstrację wideogramów i utrwalonych w nich wykonań, opublikowanych do wykorzystania w celach komercyjnych; - prawo do sprawiedliwego wynagrodzenia, wspólnego dla wykonawców i producentów fonogramów (wideogramów), za publiczne rozpowszechnianie fonogramów i utrwalonych w nich wykonań, wideogramów i utrwalonych w nich wykonań, opublikowanych do wykorzystania w celach komercyjnych, oprócz retransmisji kablowej. Wyżej wymienione nasuwa myśl: „A czym autorzy w tych sferach są lepsi od tych, którzy wpadają w sferę obowiązkowego zbiorowego zarządzania, dlaczego ogranicza się ich w prawach do zarządzania przez swoich przedstawicieli?”. Również dość kontrowersyjna jest polityka państwa, kiedy przyjmowane są odpowiednie normy dotyczące przedłużenia ważności licencji, których termin upłynął w okresie obowiązywania ogłoszenia stanu wojennego w odniesieniu do sfer: - produkcji i obrotu alkoholem, napojami alkoholowymi, wyrobami tytoniowymi oraz płynami używanymi w papierosach elektronicznych; - produkcji, przechowywania, hurtowej i detalicznej sprzedaży paliw oraz miejsc produkcji, przechowywania, hurtowej i detalicznej sprzedaży paliw, a akredytacja (w rozumieniu licencji) na prowadzenie działalności w zakresie zbierania sprawiedliwego wynagrodzenia dla autorów stawiana jest niżej i w ogóle nie jest oceniana jako krytycznie ważna. Innymi słowy, na dzień dzisiejszy polityka państwa stawia takie postulaty jak „papierosy są ważniejsze niż twórczość”, „twórczy rozwój narodu przez alkohol we krwi” itp. Zrozumiałe jest, że stan wojenny wymaga specjalnych środków w celu zapewnienia bezpieczeństwa narodowego. Jednakże nie powinno to stawać się usprawiedliwieniem dla naruszania praw autorów i ograniczania ich możliwości zarządzania prawami majątkowymi. Rząd Ukrainy powinien szybko i efektywnie reagować na ten problem, zapewniając przeprowadzanie otwartych i przejrzystych konkursów podczas stanu wojennego, aby zabezpieczyć prawa autorów i zachować bogactwo kulturowe kraju. Należy zrozumieć, że stan wojenny to stan tymczasowy, ale utrata kontroli nad zarządzaniem prawami majątkowymi może mieć długoterminowe skutki. Rozwiązanie tego problemu wymaga nie tylko usunięcia ograniczeń podczas stanu wojennego, ale także stworzenia stabilnego i efektywnego mechanizmu akredytacji organizacji zbiorowego zarządzania, który będzie działał w każdych warunkach. Ważne jest, aby rząd i odpowiednie organizacje działały na podstawie zasad sprawiedliwości, otwartości i demokracji, nawet w najcięższych czasach. Akredytacja organizacji zbiorowego zarządzania prawami majątkowymi autorów nie powinna być ofiarą okoliczności politycznych. Jest ona ważnym instrumentem ochrony praw autorskich, wspierania twórczości i zachowania rozwoju kulturalnego. Dla niektórych autorów otrzymanie sprawiedliwego wynagrodzenia za swoją działalność twórczą jest głównym mechanizmem uzyskiwania środków do normalnej egzystencji, a podobne ograniczenia bezpośrednio wpływają na sytuację socjalną takich autorów. Organizacje zbiorowego zarządzania ze swojej strony nastawione są na bezpośredni dialog z Rządem w celu możliwości uformowania trwałego i niezawodnego mechanizmu zapewnienia zarządzania prawami majątkowymi autorów. Liczne apele i listy dotyczące konieczności wprowadzenia odpowiednich zmian legislacyjnych, które są przewidziane przez ustawodawstwo europejskie i odpowiednie dyrektywy Unii Europejskiej, liczne apele i wnioski od samych autorów były kierowane do Rządu w celu pomocy w uregulowaniu tak niezbędnej sfery, jednak ku wielkiemu żalowi niezbędnych zmian w sferze obowiązkowego zbiorowego zarządzania nie dokonano, listy zostały zignorowane, udzielono na nie odpowiedzi z opóźnieniami lub odpowiedzi typu „proszę czekać, pracujemy nad tym”. I dobrze, gdyby były to krótkie terminy, jednak fakt, że obowiązkowe zarządzanie prawami majątkowymi autorów w sferze reprograficznego zwielokrotniania utworów i ich części (urywków) de iure istnieje już około 20 lat, a de facto do tej pory ani jednej kopiejki dla autorów zebrać nie udaje się z powodu nieefektywności Rządu i naruszeń procesualnych z jego strony. Pilnym zadaniem jest ustanowienie i wykonanie przejrzystych procedur konkursów i akredytacji, które pozwolą wybrać najlepsze organizacje o wysokich standardach etyki i profesjonalizmu. Tylko wtedy będziemy mogli stworzyć system, który zapewnia sprawiedliwy podział dochodów, chroni prawa autorów i wspiera rozwój twórczości w trudnym okresie stanu wojennego. Ukraina musi być krajem, w którym każdy autor otrzymuje odpowiednie wynagrodzenie za swoją twórczość i może rozwijać się bez przeszkód. warunkami dla rozwoju osobowości dziecka. To inspiruje do pozytywnych czynów również innych, dlatego miejscowy oddział „Proświty” przekazał do biblioteki szkolnej ilustrowane albumy o rodzimym kraju, o miejscowych świętych Borysie i Glebie, zbiór „Wyszhorodzkie dzwony”, wspaniałe książki Oksany Dibrowej. A uczniowie klasy 7-G wraz z wychowawczynią Ołeną Switłyczną spotkali się i przekazali do biblioteki nowe książki poezji od wspaniałego twórczego tandemu Wiktora Kuczeruka i Hałyny Sływki. Poznawanie przez dzieci literackiej różnorodności rodzimego kraju to kombinacja działań, wysiłków i pragnień, które muszą realizować wykształceni dorośli: biblioteki muszą stale uzupełniać swoje zbiory nowymi książkami, nauczyciele literatury – zapoznawać dzieci z twórczością miejscowych autorów, zachęcać uczniów do odwiedzania bibliotek różnymi twórczymi zadaniami, państwowe zarządy oświaty – udzielać wsparcia finansowego i metodycznego, mecenasi i nieobojętni proświcianie – utrzymywać ten proces jako ciągły i jakościowy. Wszak rozwój i edukacja dzieci to siła napędowa naszej przyszłości.
Tłumaczenie maszynowe
Oksana HUSEJNOWA, przewodnicząca oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Wyszkorodzkiej Hromadzie Terytorialnej „Jak wykonać zadanie, jeśli w moim mieście nie mieszkają poeci i prozaicy?” – dziwi się siódmoklasista, otrzymawszy zadanie napisania eseju o jakimkolwiek lokalnym autorze. Dziecko szczerze nie wiedziało, o kim pisać. A to w Wyszkorodzie, przedmieściu stolicy, gdzie zawsze mieszkali i tworzyli wspaniali literaci, a wielu współczesnych autorów można spotkać w miejscowym sklepie lub na spacerze w skwerze. Ale przecież dziecko musi się o nich jakoś dowiedzieć… Odnowiony skład pracowników w placówce komunalnej „Biblioteka Publiczna Rady Miejskiej Wyszkorodu”, która obecnie, z nową dyrektor Larysą Kalinkewycz, wspaniałą organizatorką i prowadzącą wydarzenia Tetianą Ziwak oraz pracownikami innych działów tematycznych, nabiera nowego oddechu, organizuje i przeprowadza dużą liczbę ciekawych spotkań, wydarzeń i daje mi możliwości nie tylko uczestniczenia w nich, ale także pisania o tym postów na Facebooku i w gazecie. Po każdym spotkaniu autorskim twórcy chętnie zostawiają w bibliotece swoje książki. W bibliotece można zobaczyć także zbiory lokalnych autorów z różnych lat wydania, które z czasem stają się coraz obszerniejsze pod względem zawartości. Ostatni z wydrukowanych w 2013 roku – zbiór „Wyszkorodzkie przedzwony” – 646 stron twórczości 27 autorów, zawiera daleko niepełny skład twórczych osobowości Wyszkorodczyzny. Z ironii losu kolejny przygotowywany był na 2022 rok i miałby jeszcze większą objętość i liczbę autorów, ale... Ale takie zbiory przygotowywane i wydawane są przy wsparciu rejonowych organów władzy oraz miejscowych, nielicznych niestety, mecenasów… Autorami, sponsorami i po prostu nieobojętnymi zwykłymi mieszkańcami uzupełniany jest fundusz nie tylko biblioteki miejskiej. Po wieczorach autorskich Ołeksandra Bałabki, Wadyma Kryszczenki, które odbywały się bezpośrednio w pomieszczeniu liceum „Suzirja”, biblioteka szkolna Wyszkorodzkiego Liceum wzbogaciła się o nowe wspaniałe książki z autografami autorów – uczestników wydarzenia. Sympatyk miejscowej „Proświty”, mecenas Wałerij Wyhowski i tutaj wykazał się swoim oddaniem, wybierając książki dla różnych kategorii wiekowych i zainteresowań. „To przecież cała epoka” – powiedziała mi szczęśliwa pani Switłana, bibliotekarka liceum. Szczerze się cieszę, że nowa dyrektor „Suzirja” Jana Baszłyk zawsze wychodzi naprzeciw podobnym konstruktywnym propozycjom i wraz z zespołem nauczycieli wypełniają przestrzeń edukacyjną nowymi gra
Tłumaczenie maszynowe
Życie i twórczość ukraińskiego reżysera filmowego Ołeksandra Dowżenki to migotliwy, surrealistyczny dublet: „pragnął pokazać sto pięćdziesiąt milionów głodnych ludzi”, ale na ekranie kwitną słoneczniki jego „Ziemi”, a zurbanizowany „Iwan” podbija Dnieproges. Moralnie artysta był gotowy do pokazania apokalipsy lat 1932–1933 – Hołodomoru. 20 maja 1932 r. agenci GPU przekazali słowa jego rozpaczy: „Wieś ginie. Wymiera. Głodują, nie ma co jeść. Pod Kijowem w jednej ze wsi powstanie”. Tymczasem „komisarze w Moskwie obżerają się”, urządzają „uczty w czasie zarazy”, przywłaszczają mieszkania i „posiadłości” byłej „burżuazji”, a chłopi masowo giną na ulicach spustoszonych wsi. Wasyl MAROCZKO, honorowy przewodniczący Narodowego stowarzyszenia badaczy Hołodomoru-ludobójstwa w Ukrainie. Kończąc w 1932 r. swój film „Iwan”, artysta myślał o głodnych chłopach, skazanych na fizyczną zagładę. Był gotowy „nakręcić taki film, który zmusiłby cały świat do wzdrygnięcia się z przerażenia”. A świat zachwycał się tempem socjalistycznego budownictwa w ZSRR, przysyłał inżynierów, techników, wykwalifikowanych robotników z USA, Austrii, Niemiec dla ukończenia Dnieprogesu, fabryk i zakładów. Na budowie Dnieprogesu przebywał też walijski dziennikarz Gareth Jones, który w 1933 r. potajemnie odwiedzi wsie Charkowszczyzny i opowie światu prawdę o głodzie w Ukrainie. Jesienią 1932 r., zmagając się z bólem duszy, Dowżenko śmiało mówił swoim przyjaciołom: „Pokazałbym sto pięćdziesiąt milionów głodnych ludzi, którzy żywią się soją i kapustą, i pokazałbym garstkę sytych, tępych tępaków, którzy do syta najedli się w zamkniętych stołówkach, głoszą głodnym socjalizm i mącą w głowie bredniami o sukcesach budownictwa”. Czekiści pilnowali każdego słowa i zamiaru reżysera, znajdowali w jego „nieskończonym pokazywaniu pejzaży dnieprzańskich horyzontów” próbę zajrzenia do głodnych wsi Dniepropietrowszczyzny. Śledzili ukraińskiego scenarzystę Fedora Łopatynskiego, z którym ściśle współpracował Dowżenko. Cenzorzy wykryli w jego scenariuszu „Ukraina” „straszliwe kolejki, wycieńczone twarze, całkowity rozkład” w miastach, szkodliwość haseł: „W kraju Rad nie powinno być tyfusu plamistego. Tyfus plamisty jest chorobą niekulturalności i brudu”, „Nie ma mydła”. Od duru brzusznego i tyfusu plamistego ginęły dziesiątki tysięcy mieszkańców miast i wsi. Tragiczna ironia losu ukraińskiego reżysera, wszak osobiście komunikował się ze stalinowskimi satrapami w Ukrainie Stanisławem Kosioriem, Pawłem Postyszewem, poczuł gniewne spojrzenia Stalina 30 stycznia 1944 r. na Kremlu, kiedy zakazano scenariusza jego filmu „Ukraina w ogniu”. A Dnieproges nie uratował głodnych chłopów, nie zajrzał słonecznymi promieniami do chłopskich domostw. Tam panowała wieczna ciemność… 15 marca 1933 r. sekretarz generalny KC KP(b)U zmuszony był uznać „najbardziej ciężką sytuację” w 21 z 49 rejonów Dniepropietrowszczyzny, która „zbyt już afiszuje i wytyka” siebie. Obwód, na ziemiach i wodach którego działała hydroelektrownia, cierpiał z powodu sztucznego głodu. Nie działało leninowskie hasło: „Komunizm – to władza radziecka plus elektryfikacja całego kraju”. Władza przekształciła głód w narzędzie ujarzmienia i masowego terroru. Orderowy reżyser, który miał na klapie order Lenina, nie pokazał ani jednego portretu Lenina i Stalina, pożałował dla nich kilkudziesięciu metrów taśmy filmowej, dlatego oberwał od gorliwych krytyków. Dowżenko nie był demografem, ale znał wielu z nich, komunikował się z urzędnikami. Przez ćwierć wieku, czyli od 1917 do 1942 r., w jego przekonaniu, kraj stracił „ćwierć setki milionów ludzi”. Ginęli od rozkułaczania, głodu, represji, w stalinowskich obozach, w niewoli i „kotłach” przez nieudolnych dowódców. Podaje straszną cyfrę – „6 milionów od głodu w urodzajnym 1932 roku”. Mając w rządzie USRR zaufanych przyjaciół, Dowżenko pisze o ogólnej liczbie strat Ukrainy w latach II wojny światowej – od 13 do 15 mln. Nie zapomniał też o 1,5 mln deportowanych Ukraińców z zachodnich obwodów Ukrainy. Gorzka prawda, wszak osobiście brał udział w filmowaniu okoliczności przyłączenia Zachodniej Ukrainy do składu USRR w 1939 r. Ogólne straty wojny, jego zdaniem, sięgnęły 40 mln osób. Dowżenko nie pomylił się w swoich bolesnych prognozach, sądząc po współczesnych badaniach historycznych. Artysta nie pominął uwagą także powojennego głodu. Osobiście przeżywał śmierć ojca w zrujnowanym przez faszystów Kijowie, widział przerażające nędzne życie, współczuł chłopom, którzy po raz kolejny byli skazani na głodne czasy. „Zbliża się głód. Wymrze nie jeden tuzin milionów ludzi – zanotował 30 października 1946 r. Ołeksandr Petrowycz. – Zginie połowa mojego nieszczęsnego narodu na bogatej nieszczęśliwej ziemi. A reszta będzie pełzać w żebractwie. I nigdzie ani w książce, ani w gazecie ani jednego wiersza, nie to że krzyku, czy przekleństwa, czy żalu, a nawet przedśmiertnego westchnienia”. Kolejny radziecki głód lat 1946–1947 zniszczył, według niepełnych danych historyków, około 1,5 mln osób, zmusił do cierpienia dziesiątki milionów jego ocalałych ofiar. Głód, chłód, niedostatek materialny pustoszyły ukraińską wieś, na ziemiach których zostawały zrujnowane wrogie czołgi, wybuchały miny i pociski. Z bólem w sercu Dowżenko pisał 26 kwietnia 1946 r.: „Zginął patriarchalny ustrój indywidualnego gospodarowania. I razem z nim znikło z życia bezpowrotnie piękno obyczajów, wierzeń, odzieży, cichej łagodnej umiarkowaności. Rozpadła się klasa na moich oczach, jak atom”. W notatkach artysty można spotkać zapis – „Czterdziesty szósty rok” (trzy wdowy, obrazy spustoszenia wsi). W powojennych latach Dowżence pozwolono pracować nad filmem „Miczurin”, a resztę twórczych zamierzeń zabroniono. Ideologiczni selekcjonerzy hodowali hybrydowe odmiany kultury duchowej, a popadły w niełaskę reżyser stracił zaufanie władzy. Prawie 20 lat, zaczynając od przeprowadzki do Moskwy w 1932 r., przebywał w niewoli, pragnął wrócić do Ukrainy z nowymi twórczymi projektami. Początek budowy Kachowskiej Elektrowni Wodnej z kaskadą wodną na Dnieprze zainspirował artystę. Poczuł „krzyk wody” tysiącletniego Dniepru, dlatego w sierpniu 1951 r. przyjechał do Kijowa, zatrzymał się u siostry Poliny, a stamtąd wyruszył na południe. We wrześniu odwiedził Chersoń i Kachowkę, inne miasta południa Ukrainy. Formował tematy opowiadań, notował fabuły do filmu dokumentalnego. Tak rozpoczęła się jego praca nad filmem „Poemat o morzu”, który umownie nazywał „Kachowka”. 5 września razem z żoną Julią Sołncewą przyjechał do wsi Kluczowe, na terenach której miało powstać miasto – Nowa Kachowka. Powrócił do Moskwy, opracował zebrane materiały, a myślami wracał do Kachowki. We wrześniu 1952 r. parowcem „Łomonosow” Dowżenko przybył do Nowej Kachowki. Rozmawiał z naczelnikiem budowy Kachowskiej Elektrowni Wodnej Serhijem Andrianowem. Dla wrażliwego artysty monumentalna nowa budowa późnego stalinizmu była szczególnym wydarzeniem,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rozleje się nad waszymi mogiłami czyste morze”. Odbywało się pożegnanie artysty, nawet poczucie jakiejś winy. Spowiedź Dowżenki przy cerkwi we wsi Pokrowśke przypomina symboliczny dialog dwóch kobziarzy: Tarasa Szewczenki, który był przy niej w 1843 r. i malował kozacką świętość, oraz ukraińskiego reżysera filmowego na cmentarzu, “póki nie zaleje jej wodą”. Szewczenko wspominał o cerkwi Pokrowśkiej w utworach “Ślepy” i “Rozryta mogiła”, a Dowżenko próbował odtworzyć kozacką sławę i duchowość w “Poemacie o morzu”. We wsi stał samotnie krzyż “kurennego Kabysa”, który “widocznie zdrowo przeszkadza szoferom i kierownikom wydziałów propagandy”. Jeśli cerkiew zburzyli “nikopolscy rajkretyni”, to “lepiej czekać wam Sądu Ostatecznego” – mitycznie zwracał się artysta do kurennego, “lepiej czekać wam go na dnie morza żywej wody, niż przeszkadzać komuś w kurzu”. Ironia odnośnie do naszej pamięci historycznej, wszak “żadna ręka dziewczęca nie położy wieńca na wasz krzyż, ani barwinkiem nie obije go na jakieś święto. Nie ma u nich święta dla was”. Miał na myśli “rajkretynów” i komunistycznych propagandystów, którzy dopuścili się świętokradztwa nad kozackimi mogiłami. 12 września 1954 r. artysta świętował swój 60-letni jubileusz na brzegu Dniepru. Powitali go S. Andrianow, inżynierowie, “czarująca” żona Julia. Nadciśnienie nie dawało spokoju artyście, a ból za mostkiem jedynie narastał. Jego dusza była otwarta, dlatego uświadomienie tragizmu przenikało jego serce. Uznaje energetyczną celowość kaskady Kachowskiej dla “dobrobytu naszych stepów”, ale po co jeszcze Krzemieńczucka: “ta sama, która powinna zatopić 45000 domów serca Ukrainy? Czy jest potrzebna? Czy jest aż tak niezbędna?”. Artysta nagle staje się ekonomistą i państwowo myślącym człowiekiem, ponieważ “zbyt drogo kosztować będą owe zaporoskie ich kilowaty”. Możliwe, rozważał, warto było zrezygnować z drogich “hydroelektrogigantów na pięknych rzekach”, skupić się na “opanowaniu energii termojądrowej”. Przewidziawszy nieuchronność ekocydu, mistrz wielkiego ekranu apeluje do kosmopolitów z “Zaporiżspecliszahu”, którzy zaproponowali wielki plan “przekształcenia przyrody”, nie mając wyznaczonego terytorium dla zbiornika wodnego, przez co ci “bezdomni i włóczędzy już wycięli ponad 10000 metrów sześciennych najlepszego lasu sosnowego”. Naprawdę bolało go obserwować, kiedy ofiarą naukowo-technicznego postępu i przytulnego bytu pod wodą stały się dziesiątki wsi, tysiące chłopskich domostw, scytyjskie mogiły – przeszłość i teraźniejszość Ukrainy. Dwa lata wytrwałych i przepełnionych emocjami spraw kinematograficznych okazały się daremne. Stalinowskie przekleństwo “Ukrainy w ogniu” prześladowało Dowżenkę. 15 maja 1953 r., czyli 70 lat temu, zanotował w dzienniku własną rozpacz: “Zabroniono moją niedopisaną “Kachowkę”. Cała podróż, myśli i marzenia, cały twórczy wielki i piękny plan utworu – wszystko na nic. Puste półtora roku… Znowu… Jak żal mi swojego czasu”. Zostało go mało, jakby czuł tragiczne zbliżanie się swojej fizycznej śmierci. Wszystkie jego utwory, poczynając od “nieszczęśliwej pomyłki “Ukrainy w ogniu”, były zabronione przez cenzurę polityczną. Pożegnał się z “Kachowką”, jakby z samym sobą. “Wszystko, co wymyśliłem dla niej, co przeżyłem, zebrałem, wszystkie zdobycze doświadczenia i artystycznej syntezy i obrazy, które powstały już z bezpośredniego życia – wszystko świadczyło i wzywało do najsilniejszego i najwspanialszego mojego dzieła filmowego, właściwie dwóch filmów. Żegnajcie, marzenia, żegnaj, miłości, stepy, przestrzenie serca i rzeki. Chowam was na dno swojej duszy jak Dniepr pochowa w swoje wody wielowiekowe łęgi i rozkosze wspaniałe na dnie nowego morza”. Bardzo przerażające wyznanie, zwłaszcza na tle zburzonej cerkwi w Pokrowśkem, zburzonych domostw, w których dwukrotnie umierało życie – od Hołodomoru i wodnej pętli. 5 października 1954 r., przebywając we wsi, Dowżenko doszedł do smutnego wniosku: “skazana na zniknięcie epoka chłopskiego bytu”. Cerkiew zbudowali w 1789 r. kozacy, a radzieckie “tępe głowy cerkiew zniszczyły”. Wypowiedzi artysty stawały się coraz bardziej kategoryczne i surowe, ponieważ stracił nadzieję na wystawienie “Poematu”. Tamę mieli budować w Hornostajiwce, na czym nalegali naukowcy, ale zatrzymali się na “kachowskim wariancie”. 22 maja 1955 r. Dowżenko notował swoją wizję: “Jakie motywy kierowały rozumem wyżej postawionych? Przede wszystkim nie naukowo-techniczne, a, jak to nie dziwnie, “ideologiczne”. Trzeba, żeby tama nazywała się Kachowska koniecznie, bo tutaj kiedyś rozbito wroga”. 24 maja 1955 r. osobiście obserwował wpuszczenie wody do wykopu jednej ze śluz, a od maja do głównego wykopu Kachowskiej Elektrowni Wodnej. Wszyscy krzyczeli szaleńczo “Ura!”, a artysta nie zobaczył godnego obrazka dla kinematograficznego zachwytu sztucznym działaniem. W lipcu 1956 r. odwiedził Krzemieńczuk, Zaporoże, Nową Kachowkę, ale nie miał siły, ponieważ bardzo bolało serce. Artysta zakończył swoją nieudaną epopeję pokazania prawdy przenikliwą frazą: “Nowe nasze morze – nowe nasze gorze”. Ono dopadło nas 6 czerwca 2023 r. wysadzeniem przez Rosjan Kachowskiej Elektrowni Wodnej. Obrazowy, żywy i oryginalny język Dowżenki pełen jest żarliwej ironii, ezopowej zagadkowości, gogolowskiej alegorii. Pod koniec lipca 1956 r. artysta wydał zagadkową frazę: “Nie w Kachowce trzeba szukać wielkości Kachowskiego morza. W Pokrowśkem, Kapuliwce, we wsiach i na samym morzu”. Historyczna wielkość narodu w jego duchowej i solidarnej tożsamości, w zachowaniu języka, kultury, wiary, w gotowości i zdolności do obrony siebie w godzinie piekielnych prób. To nie patos, a twarda rzeczywistość naszej burzliwej teraźniejszości. 7 listopada, czując, że z “takimi bólami w piersiach żyć długo, najwyraźniej, nie można”, reżyser próbował zakończyć zaplanowane. Oburzało go to, że na Ukrainie nauczanie odbywa się w “języku ruskim”. 23 listopada “ostatecznie przekonał się, że z wystawieniem “Poematu o morzu” będzie bieda”. Jej realizację uniemożliwili “półprzewodnicy kultury”, obojętni i bezmyślni biurokraci”. Oni przybliżyli jego śmierć: artysta zmarł 25 listopada 1956 r. pod Moskwą.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET „Sicz – matka, a Wielki Łuh – ojciec”, – mówili zaporoscy kozacy. Po raz pierwszy od 70 lat będziemy mogli zobaczyć Wielki Łuh. Stało się bowiem tak, że wysadzając tamę Kachowskiej Elektrowni Wodnej, moskiewskie wyrodki zwróciły Ukrainie szczególne, sakralne miejsce, które ich własni „diedzi”, walczący przeciwko wszystkiemu co ukraińskie, próbowali na zawsze zniszczyć. Straszna tragedia ziem zaporoskich, która wydarzyła się w latach 50. XX wieku i o której dzisiaj już prawie się nie mówi – stworzenie tak zwanego Zbiornika Kachowskiego, pod wodami którego znalazło się 2155 kilometrów kwadratowych terytorium współczesnych obwodów zaporoskiego, dniepropetrowskiego i chersońskiego. Była to zbrodnia, dokonana przede wszystkim w celu zniszczenia świadomości narodowej, pamięci oraz ukraińskiej historii, tradycji i obyczajów naszego narodu, bytu i sposobu jego życia. Przecież zatopiono nie po prostu hektary ziemi, a właśnie te miejsca, gdzie kiedyś bujały Sicze zaporoskie, czarujący i błogosławiony świat, w którym wiekami formował się nasz niezwykle wspaniały etnos i odtwarzał się niepowtarzalny genofond ukraińskiego narodu. To tak, jakby cały bogaty i szczodry kraj zniknął z powierzchni ziemi. Był – i go nie stało… Gdzieś tam, na dnie zbiornika, pozostało ponad 90 wsi z cerkwiami i cmentarzami – Hrusziwka, Kut, Dudczany, Czernysziwka, Pokrowśke… Znakomite dnieprowskie pławnie – wodne labirynty, które ochraniały Zaporoską Sicz, w szczególności zatoki pławniowe – Sirkiwka, Paliwiszczyna, Wasjurine, Stepowyk, Naływacz, Wełyka Puszcza… Balki – Czortuwata, Czabanka, Werteliw, Tycha, Woroniacze carstwo, Wołowa… Rzeki, jeziora i wyspy – Rewun, Łapynka, Pidpilna, Pochyła, Szerszawa, Temna, Skarbna, Sysyna, Łysa, Sawka, Hołowate, Orichowe, Łopuchowe, Hredczyne, Domacha, Bakłanowe, Chomine, Krywenke, Pryszzczepa, Piskuwate, Łebedyna, Skażena, Bystryk, Nażora, Perebij, Buhaj, Taras, Cymbał, Kruhlak, Szczucze, Cyrwa, Czabanka, Szaraj, Jama Kota, Biłe, Chreszczate, Sołdatśke, Matrosśke, Darmołijiwka… Skifskie kurhany – Sydorycha, Łysi Mohyły, Żurawłycha… Sztuczne morze faktycznie zniszczyło najżyźniejsze ziemie, łęgi, lasy, rzeki, jeziora, gdzie wszystko roiło się od ryb i zwierza – prawdziwy Eden za Dnieprowskimi porohami. Wielki Łuh, który wiekami był zrównoważonym ekosystemem, „ukraińską Amazonką”, dokąd przylatywały ptaki z południa, przekształcił się w latach 50. XX wieku w ekopustynię z inicjatywy Moskwy. Przez kilka lat po stworzeniu zbiornika, wraz z nadejściem wiosny, ptaki wędrowne krążyły nad wodą w poszukiwaniu wiekowych gniazdowisk i, nie znajdując ich, często po prostu ginęły. „Ojciec” kozactwa – dżungla pośrodku stepu, mogła ukrywać w sobie milionową armię. Czego warte były same tylko stuletnie dęby, pod każdym z których „ledwie nie cały kozacki kureń mógł się schować”. Właśnie tutaj znajdowało się siedem z dziewięciu Zaporoskich Sicz. Ale pamięć o kozactwie władzy radzieckiej była niepotrzebna. „Nasze nowe morze – nasze nowe zgryzoty. Tak naród mówi o morzu”, – zapisał w swoim Dzienniku jesienią 1954 roku Ołeksandr Dowżenko, kiedy odwiedził rozwijającą się budowę Zbiornika Kachowskiego na Dnieprze. „Jakże kołchoźnicy odnieśli się do idei morza i przesiedlenia? – pyta w Dzienniku Dowżenko i odpowiada: – Przeklinają wszyscy, których przesiedlają, wszyscy, którzy to przedsięwzięcie realizują! – nie wytrzymał przewodniczący rady wiejskiej i wypalił prawdę. – Wszyscy przeklinają!”. „Ten straszny sen przeszedł w rzeczywistość prawie niezauważalnie, – czytamy już w powieści filmowej Ołeksandra Petrowycza „Poemat o morzu”. – Cały Dnieprowski Niż, od Zaporoża do Kachowki, od razu stał się nie do poznania. Poszedł pod dnieprowską wodę Wielki Zaporoski Łuh, utonęły na wieki stare krzyże na dziadowskich cmentarzach. Wszystko, co rodzicom i dziadom wiekami wydawało się piękne od pierwszych dziecięcych lat, – wszystko zniknęło”… „Będzie, jak tam, na Kachowskim, gdzie pół Ukrainy wpuścili na dno. Wielki Łuh wycięli cały, myśleli, morze zbudują, a zbudowali bagno! Gnilizną kwitnie, na całą Ukrainę śmierdzi! Piloci nosy zatykają, kiedy przelatują nad nim!..”, – to już fragment o Zbiorniku Kachowskim z powieści Ołesia Honczara „Sobór”. W latach 50. XX wieku dla Ukrainy była to wielka tragedia. Ludzi wysiedlali z domów i po prostu na ich oczach całe ich życie z dziada-pradziada znikało pod wodą. Teraz wszystko się powtarza. Szkoda, oczywiście, naszych obywateli-południowców, którzy ucierpieli od zatopienia. Ale historia jest cykliczna. Symboliczne, że właśnie Rosja teraz pożera na Ukrainie wszystko to radzieckie, co kiedyś sama przyniosła – żmija nie po prostu kąsa, a pożera własne ciało… Ci nieudolni najeźdźcy, zniszczywszy zaprojektowany przez własnych „diedów” zbiornik, „odkopali” nam historię. Wyobraźcie sobie, że już całkiem niedługo można będzie popatrzeć na wyspy Tomakiwka, Bazawłuk i Czortomłyk, gdzie znajdowały się nasze Sicze za Porohami. Można będzie odwiedzić wyspę Kuczuhury – dawną stolicę Państwa dnieprowskich Turków-Dżucydów Szechr-al-Dżedid, założoną przez sławnego kozaka Mamaja-Kijata. Warto było żyć, żeby dożyć do tego! Będziemy oczekiwać w przyszłym roku przylotu ptaków do Wielkiego Łuhu. Przylecą, kierowane pamięcią genetyczną, „na ciche wody, na jasne zorze”. Przecież natura ma właściwość odnawiania się! I zaszumią dnieprowskie porohy i łęgi, jak kiedyś… I to stanie się symbolem odrodzenia Ukrainy. A na dodatek zmusimy przygłupią Moskwę za wszystko zapłacić, bo właśnie ona, kierowana przez obłąkanego dyktatora, wysadziła tamę Kachowskiej Elektrowni Wodnej i spowodowała katastrofę ekologiczną, która, w sumie, musiała kiedyś nastąpić… Nasz kraj ma trudną drogę – ciągłe niszczenie zwykłego życia, wojny, długie lata odbudów, adaptacji do nowych zmian ekosystemów, krajobrazów i światopoglądów. Ale Ukraina istnieje nie dzięki, a wbrew wszystkiemu, co dzieje się na tej ziemi. Puhu-puhu! Kozak z Łuhu! Teraz z bagiennej mazi na dnie byłego zbiornika podniosą się roztrwożone duchy Wielkiego Łuhu, duchy naszych przodków. I pomogą nam wymieść wreszcie tę raszystowską hołotę z kozackiej ziemi. Pomszczą się za całą zniewagę, od dawnych czasów aż do dzisiaj. Aby zbudować nowe, „Kartagina musi zostać zniszczona do fundamentów”. To o tragizmie teraźniejszości. „Pańskie żarna mielą powoli, ale drobno”, bo wagi karmy muszą się wyrównać, aby energie sprawiedliwości zatriumfowały. Właśnie dlatego wszystko, co teraz się dzieje, jest tym przełomowym procesem, który niesie korzyść Ukrainie. Wierzmy w nasze nieuniknione Zwycięstwo i przybliżajmy je!
Tłumaczenie maszynowe
Ołena BONDARENKO. Ciąg dalszy. Początek w nr 20, 23 z 2023 r. Opowieść trzecia. „Gdziekolwiek bym nie był, nie zapomnę domu…” W Bułgarii wraz z mariupolskimi dziećmi wprowadziliśmy niedzielne spotkania, na których można było rozmawiać o wszystkim na świecie. Jedyny warunek – porozumiewać się wyłącznie po ukraińsku. Jednocześnie należało rysować, robić wycinanki, lepić – i myśli zajęte, i ręce pracują. Podczas pierwszego spotkania zapytałam, czy ktoś chce zaśpiewać ulubioną piosenkę. Dziewczynka, która przedstawiła się jako Anna, spojrzała spode łba ciemnymi, poważnymi oczami i cicho zaczęła: „Gdzie bym nie był, ja nie zapomnę domu. Możesz zakręcić mnie, jak papiloty, Ja z zamkniętymi oczami znajdę, gdzie mój dwór, Bo gdzie bym nie był, ja nie zapomnę domu…” (KALUSH feat Skofka, „Dodomu”. – O. B.) Dzieci jedno po drugim zaczęły podśpiewywać. Żadne się nie uśmiechało. I prosty, w literackim sensie nie nazbyt „poprawny” tekst z dziecięcych ust nagle nabrał kształtów nieprzemijającej tęsknoty, a jednocześnie – dozgonnej przysięgi rodzinnemu domowi i rodzinnej ziemi… Pod koniec spotkania Anna położyła przede mną rysunek: „To dla pani”. Oto on, tutaj, ten rysunek. Anna Iwaszczenko, urodzona w 2014 roku: – Kiedy zaczęła się strzelanina, często siedzieliśmy w korytarzu – ja i Maksym (braciszek Hannusi, urodzony w 2009 roku. – O. B.). Potem nie było wody, światła, ogrzewania. Uchylaliśmy okno, trochę pojawiał się internet. Jeszcze był gaz, więc gotowaliśmy jeść z tego, co zostawało w lodówce. Potem skończyła się woda. Tata poszedł do cerkwi po wodę. Postał w kolejce cztery i pół godziny, przyniósł dwa wiadra wody na pół z piaskiem. Czasem ludzie, którzy mieli studnie na podwórku, wpuszczali, żeby nabrać wody. Potem skończył się i gaz. Sąsiedzi zebrali się i zrobili ognisko, gotowali razem jedzenie. Kiedy już strzelali bez przerwy, tata poszedł do garażu po samochód. Kiedy tam był, obok wybuchła stacja benzynowa i do garażu wleciało dwóch mężczyzn (zaniosło ich falą uderzeniową. – O. B.). W bloku babci była dobra piwnica, przyszliśmy tam. Tam było zimno, wszyscy byli w kupie swetrów i skarpet, w odzieży wierzchniej, i mimo wszystko bardzo marzli. Spaliśmy, przytuleni do siebie. Mieliśmy grill, na nim gotowaliśmy. Potem przyszli babcia i dziadek, rodzice taty – ich mieszkanie na dziewiątym piętrze spłonęło. Mocno strzelali. Baliśmy się, a kotka Mola nie bardzo się bała, tylko marzła i właziła pod kołdrę. Potem poszliśmy do jakiejś innej piwnicy, ogromnej. Tata zabrał z naszego mieszkania trochę rzeczy, resztki jedzenia i wody. Pewnego razu w naszym mieszkaniu wyleciały okna… Mieliśmy wybór – wszystkim umierać albo uciekać. 16 marca spróbowaliśmy. Wyjechaliśmy dwoma samochodami, taty i dziadka. Było bardzo, bardzo strasznie. Kiedy spojrzałam w okno, całe niebo było czerwone, tata powiedział, że płonie Centralny rynek. Zatrzymaliśmy się, bo czekaliśmy na znajomych, którzy też jechali samochodem. To nas uratowało. Gdybyśmy wyjechali wcześniej, bylibyśmy akurat w pobliżu teatru dramatycznego, kiedy wybuchł… Po drodze na kilka minut pojawił się zasięg, znajomi zaprosili nas do wsi Urzuf, to niedaleko od miasta. Jechaliśmy tam cały dzień, a zazwyczaj to zajmowało 40 minut. Tam przez całe dwie noce spaliśmy w łóżkach, pod kołdrami, bez kurtek… Potem pojechaliśmy dalej. Tata całą drogę modlił się, żeby nie najechać na minę. Po drodze trafił się sklep. Było strasznie dużo ludzi. Przecisnęłam się pod ich nogami i kupiłam bochenek chleba. Podzieliliśmy go między wszystkich, nas było siedmioro. Julia Iwaszczenko, nauczycielka języków obcych: – Do 28 lutego w sklepach jeszcze można było coś kupić. Potem nasi wojskowi i policja otworzyli drzwi, powiedzieli: „Wchodźcie, bierzcie, co wam trzeba”. Było takie wrażenie, że ludzie oszaleli. W sklepach, aptekach wygrabiali wszystko do czysta. Dookoła wybuchy, a ludzie ciągną kanapy, lodówki, zabawki… 1 marca na nasze podwórko – do szkoły i garaży – przyleciała „Toczka-U”, ogromna rakieta wielkości garażu. Głowica spadła na szkołę, a z niej – miriady odłamków, wszystkie okna powylatywały. Zginęło do dziesięciu osób, wśród nich – jedenastoklasista. Sąsiadka była na podwórku z pieskiem: urwało jej nogę, a pieska po prostu zmiotło. Ludzie, nie czekając na „pogotowie”, zatrzymywali samochody, ładowali rannych. Tego nie da się zapomnieć… Budynkiem trzęsło, jak w pociągu. Krzyczę do męża, kotka drapie pazurami w miejscu, mąż biegnie do nas, a dookoła latają okna, szkło… Ale my i po tym zostawaliśmy w domu, choć były raz po raz przyloty. Jeszcze przyjeżdżały policja, „pogotowia”, mer mówił, że wszystko będzie dobrze, rozwozili darmowy chleb, wodę (wkrótce te samochody wysadzili). 6 marca zniknął gaz. 8-go, podczas kolejnego nalotu, trafili w sąsiedni budynek. Ostrzały zaczynały się o 4 rano. Andrij (mąż Julii. – O. B.) pod ostrzałem szedł po wodę, po gałęzie na ognisko, a ja gotowałam na ognisku jedzenie. Przylatywał rosyjski samolot, zrzucał bomby, całe miasto drżało, uciekaliśmy w klatkę schodową, potem znowu ktoś szedł po wodę, ktoś gotował jeść na ognisku… Wreszcie wróg zaczął zrzucać bomby co 30 minut. W nasz budynek trafiły pociski, od siódmego do dziewiątego piętra spłonęło wszystko. Gdzie byli leżący ludzie – spłonęli żywcem. Sąsiedzi wyłamywali drzwi, wyrzucali płonące meble i tak ugasili pożar – wody nie było. Mąż powiedział, że trzeba uciekać. Przygnał samochód. Ostrzał był straszny, wszystko dookoła huczało. Ledwo znaleźliśmy kotkę – ja bym jej nie zostawiła. Mąż podchwycił 82-letnią mamę, ja – kotkę, dzieci biegły obok. Kirowski rynek, cała dzielnica płonęła. Dookoła nieustanny ogień. Na drodze – pociski. Rosjanie nacierali, strzelali na oślep. Mój mąż za kierownicą nieruchomo patrzył przed siebie… Dotarliśmy do mieszkania mamy, w rejonie Centralnego rynku. Przyszli Andrij
rodzice męża, bo wszystko im spłonęło. Przenocowaliśmy. Rano przyszedł mój brat, przyniósł ogromnego sandacza. Nie myliśmy go, bo nie było wody, tylko posoliliśmy i usmażyliśmy. Wyszło bardzo smacznie… Brat niczego się nie bał, ładował rannych, wszystkim pomagał… Wodę piliśmy z kaloryferów – gotowaliśmy i piliśmy. Topiliśmy śnieg. Zbieraliśmy deszczówkę, żeby umyć naczynia. Woda była jak lód, łamało w rękach. Teściowa wymyśliła, żeby wycierać tłuszcz papierem toaletowym, żeby nie zużywać wody. Na noc szliśmy do piwnicy, strasznie marzliśmy. W nocy z 15 na 16 marca Rosjanie bez przerwy wysadzali Centralny Rynek. Całkiem blisko. Rano całe niebo płonęło jaskrawą czerwienią. Chcieliśmy wyjechać wcześniej, ale czekaliśmy na innych ludzi, zatrzymaliśmy się. Wróg wysadził teatr dramatyczny o 9.45, a my jechaliśmy tam około 11, dlatego przeżyliśmy… Nasza KIA Rio cudem ocalała. Ale benzyny było bardzo mało. Dokąd jedziemy, czy dojedziemy – nie mieliśmy pojęcia. Po drodze pojawił się zasięg, prawie nieznajomi ludzie powiedzieli: „Przyjeżdżajcie”. Ciepła woda, łóżko – a my przecież miesiąc się nie myliśmy, nie rozbieraliśmy, czapek nie zdejmowaliśmy! Głowa dziko bolała. Rozbraliśmy się, położyliśmy do łóżek, a nie po prostu na materace. Jak w raju… W tamtym czasie Urzuf był już zajęty przez „denerowców”. Męża sprawdzali bez końca. Z telefonów wszystko usunęliśmy – współrzędne, zdjęcia ruin. Jakoś udało się przejechać. Straszna była droga. Pod Tokmakiem – spalone auta, zwęglone ciała. Dzieci patrzyły w milczeniu… W jakiejś wsi do małego sklepiku przywieźli chleb. Ludzi – morze. Dałam Hani 50 hrywien, ona, jak węgorz, przecisnęła się między ludzkimi nogami i wyniosła bochenek. Podzieliliśmy na siedmioro. Jakiż smaczny był ten chleb, my go miesiąc nie widzieliśmy… W Urzufie nasz dziadek zabrał troje ludzi z psem i kotem, za to wlali nam trzy litry benzyny. Ruszyliśmy dalej, na Zaporoże. Podjechaliśmy do pola minowego – ostrzeżono nas o nim. Zmierzcha. Wszyscy boją się jechać. A wokół takie walki, że strach. Nagle Julia z dziećmi na tle mariupolskiego teatru dramatycznego. Wkrótce stanie się on symbolem bólu i gniewu... Rodzina Iwaszczenków: Andrij, Julia, dzieci – Maksym i Anna. Wszyscy jeszcze razem i szczęśliwi... jakby znikąd – „Żyguli”. Kierowca mówi, że zna drogę. A tu ostrzał. Pod ostrzałem dotarliśmy do Wasyliwki. Widzimy – nasi. Żadne słowa nie wystarczą, aby oddać uczucie, kiedy widzisz – nasi… Kazali czekać. Przyjechała policja, poprowadziła kolumnę. Do Zaporoża, wydawało się, nie jedziemy, a lecimy… Anna: – W Zaporożu społeczność żydowska znalazła nam trzy pokoje w hotelu. Tam było smaczne jedzenie i łóżka. Po czterech dniach trochę doszliśmy do siebie i pojechaliśmy do Dniepru. Bardzo ładne miasto. Dali nam pokoik w akademiku, mieszkaliśmy tam w siódemkę przez miesiąc. A potem przywieźli nas do pensjonatu „Sosnowy bór”. Mieszkaliśmy w małym domku, a babcia i dziadek – w dużym. Tam jest rzeka Samara, łowiliśmy ryby. Byli też inni dziecie, bawiliśmy się z nimi. Kotkę Molę wyprowadzaliśmy na smyczy, żeby się nie zgubiła. Minął miesiąc i powiedziano nam, że dalej opłacać nie będą i żebyśmy jechali, gdzie chcemy. W Dnieprze nigdzie nie chcieli nas przyjąć, bo dzieci i kot. I pojechaliśmy do Kijowa. 19 maja znaleźliśmy domek, daleko od miasta. A po trzech miesiącach znaleźliśmy mieszkanie w Kijowie, obok – zajęcia z gimnastyki, bo bardzo lubię trenować. A potem i w Kijowie zaczęły znikać woda, światło, ciepło, zaczęły się alarmy powietrzne, często słychać było wybuchy. Pewnego razu zdarzył się blackout – całe 2 dni i 15 godzin. Dziadek znalazł w internecie, że jest „Ja Mariupol” i można pojechać na zimę do Bułgarii. W tym czasie tata zachorował, nie wiedział, co mu jest, ale leki nie pomagały. Mimo wszystko powiedział, żebyśmy jechali. Ja po drodze płakałam i patrzyłam na jego aparat. Po dwóch miesiącach stało się jasne, że tata ma raka. Wróciliśmy i trochę pobyliśmy z tatą, i on zmarł… Mama ciągle płakała, patrzyła na jego zdjęcia i słuchała jego ulubionych piosenek. Wróciliśmy do Bułgarii, bo zostawać było bardzo boleśnie. Najlepsze wspomnienie – o moim misiu. Został sam. Był bardzo duży, nie mieścił się do samochodu. Jeszcze o życiu w Mariupolu. Mój tata i mama przez 20 lat zbierali pieniądze na mieszkanie. Kupili czteropokojowe, każdy miał swój pokój, jeszcze kącik sportowy. Nie czuję się szczęśliwa. Bo tęsknię za tatą i domem i rozumiem, że ani taty, ani naszego domu już nie będzie...
Tłumaczenie maszynowe
Jednym z najbardziej rezonansowych tematów polityki państwowej dekolonizacji jest połtawski kompleks pomników związanych ze zwycięstwem Carstwa Moskiewskiego w bitwie pod Połtawą. Są to pomniki gauleitera Piotra – komendanta Twierdzy Połtawskiej Kelina na prospekcie Pierwomajskim oraz w miejscu rzekomego odpoczynku moskiewskiego cara na skrzyżowaniu ulic hetmana Pyłypa Orłyka i Spaskiej. Jednak najwięcej dyskusji toczy się wokół pomnika Sławy w centrum Połtawy. Oleg PUSTOWHAR, przedstawiciel regionalny Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim: Pomnik Sławy to rosyjski znacznik okupacyjny. Został wzniesiony na stulecie zwycięstwa w bitwie pod Połtawą. 27 czerwca 1709 roku połączone wojsko Królestwa Szwedzkiego i Hetmanatu na czele z Mazepą oraz koszowym atamanem Siczy Zaporoskiej Kostem Hordijenką poniosło klęskę… Armia Carstwa Moskiewskiego, na której czele stał car Piotr I, krwawy sadysta, jeden z kluczowych fundatorów obrzydliwego zjawiska pod nazwą „rosyjski imperializm” (według Tarasa Szewczenki: „to ten pierwszy, który rozpiął naszą Ukrainę”), zwyciężyła. Połtawa w rosyjskich tradycjach historycznych, literaturze, nauce itp. uważana jest za „miasto rosyjskiej sławy wojennej”. Dla Ukrainy zaś klęska wojskowo-politycznego wystąpienia hetmana Iwana Mazepy przeciwko moskiewskiemu carowi Piotrowi była początkiem ostatecznego zniszczenia Hetmanatu i kozackich wolności. Jednocześnie antymoskiewskie powstanie pod wodzą hetmana Iwana Mazepy o wyzwolenie spod moskiewskiego jarzma stało się światłem prawdy dla kolejnych pokoleń bojowników o wolność Ukrainy. Mazepa zwyciężył! Państwo ukraińskie istnieje! Obecnie Siły Zbrojne Ukrainy znów, jak za czasów Mazepy i Hordijenki, bronią niepodległości tego państwa przed tymi samymi okupantami. Przez 314 lat w Moskwie i Petersburgu zmieniali się carowie, sekretarze generalni, prezydenci. Teraz na Kremlu siedzi nie car Piotr, a Putin, ale wróg, jego metody i zamiary zniszczenia Ukrainy i Ukraińców są niezmienne. Właśnie „mazepińcami” nazywała propaganda białej i czerwonej Rosji petlurowców oraz innych działaczy Ukraińskiej Republiki Ludowej ponad sto lat temu. Pod koniec lat 80. i na początku 90. ubiegłego wieku aktywiści Ludowego Ruchu Ukrainy przeprowadzali w Parku Korpusnym masowe wiece. Często rozbrzmiewał na nich wiersz znanej ukraińskiej poetki Natalki Pokład. Mowa w nim o wpływie pomnika sławy „rosyjskiego oręża” na świadomość połtawian. Poetka emocjonalnie pyta: Niespiesznie historię pisze pióro, upiwszy się zapachami trupów i ziela. Połtawo, Połtawo, powiedz Ukrainie, Dlaczego nad tobą wciąż jest orzeł? A jeszcze jako duchowy testament odbierana jest obecnie szeroko cytowana wypowiedź wybitnego ukraińskiego filozofa, literaturoznawcy i dysydenta, którego życie i działalność związane są z Połtawą (od 1956 do 1959 roku pracował jako wykładowca literatury ukraińskiej w Połtawskim Instytucie Pedagogicznym) Jewhena Swerstiuka: „Pomnik sławy rosyjskiego oręża w Połtawie – to rosyjski fallus, który wbito w samo serce Ukrainy i którym do dziś gwałci się Ukrainę”. Nie bez powodu po rozpoczęciu rosyjskiej agresji zbrojnej w 2014 roku z inicjatywy obrońcy praw człowieka Anatolija Bannego oraz przewodniczącego Połtawskiego Towarzystwa Obwodowego „Proświta” Mykoły Kulczynskiego zapoczątkowano tradycję wywieszania na szczycie pomnika państwowej niebiesko-żółtej flagi, a także czerwono-czarnej flagi walki wyzwoleńczej. Przez siedem lat tę tradycję wspierali radny miejski, żołnierz wojny rosyjsko-ukraińskiej Julian Matwijczuk (wieczna mu pamięć), były deputowany Jurij Bubłyk oraz działacze społeczni, bracia Sorokowie. Taka tradycja „ukrainizacji” pomnika nie podobała się byłemu merowi Mamajowi, więc zdarzały się przykre incydenty zdejmowania przez służby komunalne miasta ukraińskiej symboliki. Jednak prorosyjskie wpływy w radzie miejskiej były niwelowane aktywnością sił patriotycznych. Powiedzmy, po kolejnym wybryku Mamaja 1 maja 2021 roku przy pomniku na wezwanie Juliana Matwijczuka zebrało się około tysiąca połtawian i przy śpiewie hymnu państwowego przywróciło ukraińskie symbole na szczyt pomnika. „Moskwa – trzeci Rzym, a czwartego nie będzie”. Aby utrwalić w świadomości Ukraińców swoją władzę, Imperium Rosyjskie za cara Aleksandra I oznaczyło przestrzeń publiczną Połtawy tym pomnikiem w 1811 roku. Znacznik imperialny jest przesiąknięty i zbudowany od podstawy, płaskorzeźb na kolumnie, aż po imperialnego orła nad nią w koncepcji „Trzeciego Rzymu”. Ten wrogi nurt filozoficzny twierdzi, że Moskwa (czytaj – państwo moskiewsko-petersburskie lub Imperium Rosyjskie) jest następczynią Imperium Rzymskiego. Znane powiedzenie: „Moskwa – trzeci Rzym, a czwartego nie będzie”. Takie sensy legły u podstaw mesjanistycznego światopoglądu podczas formowania moskiewskiego państwa scentralizowanego. Idea „trzeciego Rzymu” jest jedną z odmian ideologii „ruskiego miru” i zakłada pochłonięcie Ukrainy, wyższość Rosjan nad innymi narodami oraz światowe rosyjskie panowanie.
Tę ideę szerzył i na nowo interpretował, aktualizował oraz skalował w przestrzeni informacyjnej Rosji ich filozof Dugin. Jest rzeczą naturalną, że idea „Trzeciego Rzymu” jest obecnie wykorzystywana przez rosyjskich propagandystów, najczęściej Sołowjowa i Skabiejewą, do ideologicznego uzasadnienia wojny przeciwko Ukrainie. Właśnie idea rosyjskiego mesjanizmu jest jedną z przyczyn pełnoskalowej inwazji na Ukrainę. Ta idea dominuje w świadomości Putina, w którego gabinecie, jak wielokrotnie donosili rosyjscy telepropagandyści, wisi aż 4 portrety cara Piotra I. O zaćmieniu świadomości Putina ideą mesjanizmu świadczą jego oświadczenia po wizycie na wystawie poświęconej 350. rocznicy urodzin Piotra I: w czerwcu 2022 roku kremlowski dyktator porównał siebie do Piotra I, a inwazję na Ukrainę – do wojny północnej. Pomnik Sławy rosyjskiego oręża ma wygląd kolumny na wzór triumfalnych, którymi starożytne imperium rzymskie świętowało zwycięstwa. Na samym szczycie – brązowy pozłacany orzeł, który trzyma w dziobie wieniec laurowy – symbol triumfu, sławy i zwycięstwa Moskwicinów w tragicznej dla Hetmanatu bitwie pod Połtawą. Swoją drogą, tradycja wieńca laurowego jako symbolu triumfu zapoczątkowała się w czasach antyku i Cesarstwa Rzymskiego. Wieńce laurowe zakładali triumfatorzy, zwycięzcy bitew. Słowo „laureat” z łaciny tłumaczy się jako „uwieńczony laurem”. Starożytni Rzymianie wierzyli, że wawrzyn chroni przed piorunami. Dlatego nie bez powodu w szponach drapieżnego ptaka znajdują się właśnie pioruny. Rzeźbiarze ustawili orła tak, że imperialny orzeł patrzy akurat w stronę pola bitwy pod Połtawą. Ważne, by wiedzieć, bo dla przechodniów z ziemi nie jest to zauważalne: przy szponach wrogiego orła wygrawerowano kraba morskiego jako symbol królewskiej Szwecji – sojusznika Iwana Mazepy. Jak wiadomo, król Szwecji Karol XII 27–28 marca 1709 roku w Wielkich Budyszczach na Połtawszczyźnie zawarł porozumienie z hetmanem Iwanem Mazepą oraz koszowym atamanem Siczy Zaporoskiej Kostem Hordijenką. Zobowiązywał się pomóc w wyzwoleniu Hetmanatu spod moskiewskiej władzy. Cytat z Układu: „Ukraina z obu stron Dniepru z Wojskiem Zaporoskim i narodem ma być po wieczne czasy wolna od wszelkiego cudzoziemskiego władania. Państwa sojusznicze nie mają pretendować do absolutnej władzy nad Ukrainą i Wojskiem Zaporoskim, całości granic jej, nienaruszalności wolności, praw i przywilejów”. Cytuję biuletyn szwedzkiej kancelarii polowej: „…Jego Królewska Mość wprowadził swoje wojsko do tego kraju nie po to, aby wyrządzić jego mieszkańcom jakąś szkodę, a po to, aby mogli oni pomścić się na wiarołomnych wrogach. Jego Królewska Mość chce mieszkańców tego kraju uwolnić od jarzma”. Współczesna Szwecja również jest sojuszniczką Ukrainy, pomaga bronią, leczeniem żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy itd. i pewnie zmierza do NATO, aby zabezpieczyć się przed niebezpiecznym sąsiadem – współczesną putinowską Rosją. Na kolumnie Sławy rosyjskiego oręża wyryto cyfry „Czerwca 27 dnia 1709 roku”, czyli datę bitwy pod Połtawą jako wydarzenia historycznego, które zapoczątkowało stworzenie Imperium Rosyjskiego. Nie bez powodu ta data zajmuje jedno z czołowych miejsc wśród świąt państwa-okupanta. I nie tylko w oficjalnym kalendarzu ministerstwa obrony (czytaj – wojny), kierowanego przez Siergieja Szojgu. Zwycięstwo w bitwie pod Połtawą w Rosji powszechnie świętuje się jako dzień „sławy ruskiego oręża”. Na pomniku można dostrzec różne kompozycje. „Pierścień powrotu” – alegoria wieczności w sensie wiecznego światowego panowania Rosjan jako „trzeciego Rzymu”. Armaty symbolizują strzały w ideę Mazepy, w ukraińską niepodległość jako coś tymczasowego. Idea tytanomachii oznacza wieczne panowanie Rosjan, jak w przypadku Zeusa. Na budowli przedstawiono ouroborosa – węża, który gryzie własny ogon, czyli symbolizuje wieczność. Płaskorzeźby z rzymską wojskową atrybutyką oznaczają sławę „ruskiego oręża”.
Dalej – droga oczyszczenia świadomości i przestrzeni publicznej od imperialnej propagandy. Co oznacza myślenie kolonialne na Ukrainie? To wtedy, gdy obce, narzucone przez metropolię zjawiska kulturowe, w szczególności w sferze monumentalistyki, Ukraińcy znają i szanują bardziej niż własne. Połtawa nie jest wyjątkiem. Tutaj były szef miasta bardziej przejmował się prawdopodobieństwem utraty pomnika „rosyjskiego oręża” niż brakiem pomników swoich Bohaterów – bojowników o niepodległość. Na pół roku przed pełnoskalową inwazją Rosjan w znanym wywiadzie dla prorosyjskiego, obecnie zakazanego decyzją RBNiO kanału telewizyjnego zdrajcy państwa Murajewa „Naszy”, ówczesny mer Mamaj nazywał „orła” niemal świętością. A rok temu nie mniej rezonansowa stała się ta wypowiedź Ołeksandra Mamaja: „Dopóki nie będzie odpowiedniej ustawy Rady Najwyższej i dopóki ja będę merem, to nikt pomników burzyć nie będzie. To moje pryncypialne stanowisko. Jeśli kiedyś będzie decyzja Rady Najwyższej o zburzeniu pomników, to ja i tak nie będę w stanie tego zrobić. Wtedy lepiej napiszę wniosek o złożenie pełnomocnictw mera, niech na moim miejscu zrobi to ktoś inny”. Jak w wodę patrzył: Rada Najwyższa przyjęła ustawę „O potępieniu i zakazie propagandy rosyjskiej polityki imperialnej na Ukrainie oraz dekolonizacji toponimii”, a Mamaj teraz już NIE jest merem. Ustawa wejdzie w życie 28 lipca. Zobowiązano nią rząd do przeglądu statusu pomników i znaków pamięci, które są obiektami dziedzictwa kulturowego i zawierają rosyjską symbolikę imperialną. Realny mechanizm takiego przeglądu ustawodawcy przewidzieli w odrębnej ustawie „O wprowadzeniu zmian do ustawy Ukrainy „O ochronie dziedzictwa kulturowego” w sprawie nieumieszczania w Państwowym rejestrze nieruchomych zabytków Ukrainy oraz usunięcia z Państwowego rejestru nieruchomych zabytków Ukrainy poszczególnych obiektów dziedzictwa kulturowego”. Została ona już przegłosowana w RN i przekazana do podpisu Prezydentowi. Zawiera ona kryteria, według których Ministerstwo Kultury i Polityki Informacyjnej będzie mogło usuwać zabytki z rejestru lub upraszczać procedurę ich usuwania z przestrzeni publicznej ze względu na wartość kulturową pomnika. To znaczy, że połtawski „orzeł” jest obiektem dziedzictwa kulturowego o znaczeniu narodowym i dziełem sztuki, którego nie można tak po prostu zburzyć. Jednocześnie ta budowla jednoznacznie jest symbolem rosyjskiej polityki imperialnej, dla której nie ma miejsca w przestrzeni publicznej ukraińskiego miasta Połtawa. Dlatego tutaj warto działać rozważnie, zgodnie z procedurami. Niszczyć nie trzeba, ważne jest, aby poddać muzealizacji. Nadszedł czas przeniesienia z przestrzeni publicznej do muzealnej. Pora stworzyć na terenie Państwowego Muzeum-Rezerwatu „Pole Bitwy Połtawskiej” klaster rosyjskiej propagandy monumentalnej. Myślę, że turystom byłoby ciekawie dowiedzieć się, jak na przestrzeni wieków umysły Ukraińców były zaśmiecane „ruskim mirem”, w tym również poprzez tworzenie potężnych monumentów, które symbolizowały okupację Ukrainy. Na przykład byłoby pouczające usłyszeć od przewodnika cytat z pracy znanego historyka, którego monografie wzbogaciły sławę Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego, represjonowanego przez reżim komunistyczny muzealnika, archeologa, autora książki „Architektoniczne oblicze Połtawy” Mychajła Rudynskiego: „po katastrofie 1709 roku Połtawa, właśnie z racji swojej prowincjonalności – bardzo szybko nie tylko godzi się z rosyjskim reżimem, ale nawet szczyci się swoją sławą. Sławą miasta zwycięstwa Rosji i śmierci ukraińskiej niepodległości, co tak przykro wiąże się z nią w znoszonej rymie poetów”. Na kolumnie Sławy rosyjskiemu orężowi wyryto cyfry „Июня 27 го 1709 года”, czyli datę bitwy pod Połtawą jako wydarzenia historycznego, które zapoczątkowało powstanie Imperium Rosyjskiego.
Tłumaczenie maszynowe
8 czerwca minęło 97 lat od dnia urodzin Iryny Senyk, niezłomnej kobiety, poetki, artystki, Bohaterki Świata, uczestniczki walk wyzwoleńczych, obrończyni praw człowieka i być może najdłużej więzionej przez reżim sowiecki kobiety: 34 lata więzień i zsyłek! Straszne. Halyna DACIUK, dziennikarka. Ludzie bywają z waty i gumy, zdobią ich stroje oraz perfumy. Ludzie bywają z żelaza i stali, zdobi ich zawsze wytrwałość. Iryna Senyk. Jednak nawet w baraku „na bezludziu tajszetskich dróg marzyła o wielkiej miłości i pisała liryczne wiersze” – powie o Irynie Nadija Switłyczna. W łagrach mordowskich wyszyła i narysowała półtora tysiąca wzorów. Wyszywała na szmatach i więziennych numerach. W „za cholewowych” książeczkach misternie kreśliła ornamenty do obrusów, koszul, chusteczek – amulety i symbole. Głodowała, by pozwolono jej wyszywać choćby rybią ością. Na święta przygotowywała dla więźniów „wykwintne” potrawy – z niczego, przyozdabiając kwiatem nasturcji, który rósł przy baraku. Organizowała jasełka i kolędy, dekorowała cele i prycze świątecznym zielonym igliwiem. Codziennie tworzyła z przyjaciółkami modlitwę. I wierzyła. I zwyciężyła. Po raz pierwszy aresztują ją „za związki z UPA” w 1945 r., wytrzyma tortury więzienia na Łąckiego, otrzyma 10 lat obozów koncentracyjnych i 12 lat zsyłki na Syberii, wyjdzie na „wolność” w 1968 r., osiedli się w Iwano-Frankiwsku, bo Lwów był zakazany. W 1972 r. za pracę na rzecz praw człowieka, rozpowszechnianie samizdatu, listy w obronie więźniów, ruch oporu przeciwko rusyfikacji aresztują ją po raz drugi – 6 lat obozów i 5 lat zsyłki (Mordowia, Kazachstan). W 1979 r. wstąpi do Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. Powróci na Ukrainę w 1983 r. i do końca życia będzie mieszkać w Borysławiu. Będzie pisać poezję, malować swoje niepowtarzalne wzory, wyszywać obrusy, serwetki, ikonki, stanie się najaktywniejszą uczestniczką odrodzenia ukraińskiego ruchu kobiecego, na zaproszenie światowych organizacji kobiecych odwiedzi USA, Belgię, Kanadę, Wielką Brytanię. Wyjdą jej piękne książki „Biała aster miłości”, „Motyle wspomnień”… Miałam wielkie szczęście być znajomą pani Iryny Senyk, spotykać się w Kijowie, Lwowie, Borysławiu, korespondować, pisać o niej. Szkic „Rozwijam życie jak zwój płótna…” (1993); scenariusz do filmu „Na ołtarzu z czarnych prycz…” („Ukrtelefilm”, 1994), szereg audycji radiowych, szkic w książce „Anioły Niebiańskiego Zastępu” (2016), wspomnienia w książce H. Łytwyn „Opętana Wolnością” (2017). Nasze kontakty – nieprzemijające i niezapomniane. To właśnie pani Iryna przedstawiła mnie Ninie Opanasiwnie Wirczenko, swojej najbliższej przyjaciółce z celi, razem z nią odwiedzałyśmy panią Irynę w Borysławiu, na ul. Ternawka, która nosi teraz jej imię. Nasza ostatnia podróż miała miejsce niedługo przed śmiercią pani Iryny. Fizycznie słaba, była tak samo promienna i jasna, gościnna i szlachetna. Bezbłędnie recytowała swoje poezje. I oto te wersy: A ja jeszcze wrócę do Lwowa I będę w nim wiecznie żyć… Są one dzisiaj epitafium na granicie, w jej rodzinnym Lwowie, który kochała do ostatniej chwili życia, pełnego cierpienia i szczęśliwego, ofiarnego i niezłomnego. (08. 06. 1926 r. – 25. 10. 2009 r.). Podczas naszego pierwszego spotkania zimą 1992 r. pani Iryna opowiadała wiele, szczerze i jasno. Przy tym demonstrowała książki, gazety, listy, hafty, fotografie. Zapraszała (wraz z mężem, panem Wasylem) na gorące, przepyszne pierogi, częstowała ziołową herbatą. I powracała wspomnieniami do szczęśliwej młodości: „Taka trochę zadziorna byłam…”. W bezsenne noce, w baraku, kiedy nieznośnie bolały plecy połamane przez katów i kręciło się w głowie, zbolała dusza tak samo powracała do młodości i „wyprowadzała hahiłki”. Księżyc wyszczerbiony zaglądał za kraty, a myślało się pięknie! Widziała siebie jako szczęśliwą, promienną dwunastoletnią gimnazjalistkę jednej z najlepszych gimnazjów – Iwanny i Illi Kokorydzów. O, ten otwarcie lecący wiek, kiedy przed tobą – wieczność, za tobą – wieczność. A twoje życie promieniem słońca pośród wieczności, jeszcze nieobciążone ani smutkiem, ani bólem, ani zdradami. Ty codziennie latasz ponad światem: te dwa jasne warkocze – to twoje skrzydła. Lwowie, płuca moje, jasnoczoły mój bracie, dziewczęce zauroczenie, bądź zawsze ze mną!.. Czasem z przepełnionego szczęściem serca wyrywał się niewinnym żartem taki sobie dziewczęcy ironiczny wers, jak choćby na praktykanta geografa, zaraz przerwany surową uwagą profesorki: „Proszę, panno Senyk, pokazać, co to jest…”. A po chwili, przeczytawszy karteczkę: „Proszę przyprowadzić jutro do gimnazjum ojca”. Wieczorem tata powie: „Irusiu, nie rób mi wstydu, dziecko”. I ani jednego słowa więcej! A ty już gotowa zapaść się pod ziemię od takiej hańby przed tatą – strzelcem siczowym i rycerzem, na którego mama czekała z wojny całe osiem lat i doczekała się. Wybacz, tato, za ten niewinny żart. Mnie od twojego światła i w celi jaśnieje, i ból rozpuszcza się w świetle. Lwowie, nie płacz nad moim bezludziem!.. Nad czym płakać? „Moja droga nigdy nie była wahaniem”. Ani w więzieniu, ani wtedy, gdy w szczęśliwym locie nagle podcięto skrzydła. Pierwszy wyrok otrzymała w wieku dziewiętnastu lat. – A ja nawet nie odmawiałam. Tylko bardzo się bałam, żeby nie splamić siebie, swojej rodziny, towarzyszy broni. Kiedy znalazłam się w rękach kontrwywiadu „Smiersz”, błagałam: „Boże, daj mi siłę wytrzymać”. Zapewne Bóg usłyszał moją modlitwę i podarował nie lada skarb – cierpliwość. Przetrwałam męki dzięki przyjaciołom, takim jak Natalka Wynnykiw, Bohdan Kunycki, Nadijka Romaniw, Natalka Boroweć. Boże siły zachowały mnie. Chyba po to, abym jeszcze raz trafiła do więzienia. To będzie później, a na razie jej wyrok: dziesięć lat więzienia i dwanaście zsyłki. „Tutaj wokół tajemne widma… Od rana do nocy ciężka praca. Wycieńczone cienie dziewcząt, półgłodnych, półnagich, zgarbionych nad przymarzniętymi skibami syberyjskiej ziemi… Z nieba osypują się zimne gwiazdy śniegu, a ręce zdarte do krwi. A tymi rękami jeszcze trzeba i trzeba kopać brukiew, pryzmować ją… Będzie łagrowa balanda na jutro, na pojutrze, na długie 10 lat…” Twarze kwadratowe, szaliki czerwone. A po sercach naszych kopytami konie. A po sercach naszych kopyta, kopyta. Mówią, nasza prawda w Tajszetach zakopana. Mówią, nasza prawda w Mordowii, Norylskach. A tutaj codziennie zniewaga, zbrodnie. To kaci Szewczenki, Kurbasa, Kosynki, to piętnem na twarzach ich haniebne czyny. „A u nas zima. Prawdziwa mroźna zima tak niespodziewanie zajrzała, zamroziła wszystkie pędy nadziei zielonych… Nowy Rok, Wigilię spędziłam ze Skoworodą. Ze Skoworodą, Szewczenką, Franką dobrze mi, oni nie zranią, oni nie zdradzą…” Przeczytawszy na początku lat 70. zbiorek lirycznych wierszy Iryny Senyk, Wiaczesław Czornowił napisze przedmowę i nazwie ją „Kobieta stworzona, by kochać”. Całkiem niedługo za czytanie utworów Czornowiła i innej zakazanej przez niepewną władzę literatury, za „Rodzima szkoła” im. Króla Daniela. Irynka czwarta w pierwszym rzędzie (po prawej)
za przynależność do ruchu oporu i wystąpienia w obronie praw człowieka Iryna Senyk otrzyma sześć lat łagrów i pięć lat zesłania. („Widzicie, radziecki sąd jest „humanitarny”: dał mi tylko sześć, a nie dziesięć lat”). Kiedy będą ją sądzić po raz drugi, będzie haftować na sali sądowej. Ubrana na czarno, będzie się uśmiechać. Usłyszawszy wyrok, powie: „Dziękuję!”. Drugi wyrok – 1972–1978 – spędzi w łagrach Mordowii i kolejne pięć na zesłaniu w Kazachstanie. Sześć moich zim W kajdany zakuł luty Luty. Sześć moich lat, Jak sześć wysuszonych snopów, Wysuszy lato upalne… – Wiecie, ja przed łagrem nie umiałam haftować. W gimnazjum nasza miła pani Sidorowycz mówiła: „Panno Senyk, mnie za pani pracę nawet dwójki żal wystawić”. Od lewej strony mój haft był niewiarygodnie „kudłaty”… Ale widocznie iskra Boża do haftowania świeciła się w głębi duszy, bo w łagrze się nauczyłam. Kiedy w pierwszą rocznicę przeniesiono mnie z pojedynczej celi do ogólnej, najbardziej uderzyło mnie, że wszystkie kobiety, odwróciwszy się od „wizytatorki”, haftowały. „Boże, jak dobrze, że można zapomnieć!”. A tymczasem ktoś już uciął mi kawałek płótna, ktoś wyciągnął nitkę z chustki. I ja z takim pragnieniem zabrałam się do haftowania, że nie potrafię tego przekazać! Od tego czasu już nigdy nie porzucam haftu, choćby trzy cztery krzyżyki dziennie, ale postawię. Po pierwszym łagrze zostałam inwalidką drugiej grupy. Przeszłam bardzo ciężką operację w Leningradzie: zoperowano mi guzy krwionośne na kręgosłupie. Chodziłam o kulach, w strasznym gorsecie. Ale nawet leżąc, haftowałam. Żeby żyć, trzeba było pracować, dlatego odmówiłam przyjęcia pierwszej grupy. Do niedawna miałam 52 ruble emerytury – średni zarobek sprzątaczki. Ale czym jest to, co materialne, wobec wieczności? Rozwijam życie, Jak zwój płótna. Oto mereżka grzechów I nizinny ścieg upadków. Wierzchowinowy ścieg pragnień, Jaworówka skrytych Dążeń. Dalej – krzyżyki czarne Cierpień i męczarni Oraz czerwona stebnówka Gorącej miłości. – Kiedy w baraku pojawiał się nowy więzień polityczny, chciało się go godnie przyjąć. No czym mogliśmy poczęstować? Skwarkami! To bardzo prosta i wykwintna potrawa. Kiedy dawali nam balandę – zgniłą kapustę i kawałki skóry ze szczeciną, to kapustę oddawaliśmy wierzącym, a skórę smażyliśmy – i wychodziły skwarki. Bardzo cieszyliśmy się z tej potrawy. Dzięki Darce Husiak (Darce gospodyni), Hali Dydyk (już nieżyjącej, jednej z niewielu „dwudziestopięciolatek”), Katrusie Zaryckiej miałyśmy swój ogródek. Posadziłyśmy kilka cebulek, nasturcję. Mniszek sam się nasiał – robiłyśmy z niego sałatkę. Teraz prześcigają się, jakie kanapki i z czego wymyślić. My na kawałek chleba kładłyśmy nasturcję – i gotowa kanapka – pięknie i jak smakuje! Przed barakiem miałyśmy jeszcze dwa krzaczki rabarbaru, to robiłyśmy z niego gołąbki. Zawijałyśmy w jego liście owsianą kaszę – świąteczna potrawa. A już całkiem wykwintne – ogórki we fryturze. Proszę przepis. Oczyszczone i pokrojone na czworo ogórki posypać solą i pieprzem, obtoczyć w bułce tartej i smażyć na oleju. Zrumieniły się – wyciągajcie. Jeśli kogoś przygotowywano do karceru – 15 kilometrów od łagru, to dawano zachowaną odrobinę soli, cukru, kawałek chleba. Dawano potajemnie nici i szmatkę, żeby łatwiej kobiecie było te 15 dób przetrwać. Z nami siedziało trzynaście prawdziwych prawosławnych chrześcijanek z Rosji. Krzyżyki im odebrano, to ja wyszyłam je na płótnie i one tak je nosiły. O prawo posiadania igły w celi przez wiele dni prowadziłam głodówkę. Bo mieć igłę w więzieniu – to zbrodnia. Nie daj Boże, połkniesz ją. Twój śledczy, który nie dopilnował, przez twoją śmierć zostanie pozbawiony jeszcze jednej gwiazdki. Tak lubiłam sprawiać przyjemności dziewczynom. Na Boże Narodzenie czy Mikołaja każdej starałam się coś wyszyć. Wyszywałam kołnierzyki i wszyscy rozpoznawali, że jesteśmy Ukrainkami. Robiłam kartki, bo tak bardzo chciało się święta! Wyszywałam, siedząc na paroszy, bo tam było najjaśniej. Nici wyciągałam z pończoch, szmatek i więziennego ubrania. Nie było igły – wyszywałam ością rybią. Wyszywałam nawet na więziennych numerach. „Ktoś powie, po co złocić klatkę? – napisze później Nadija Switłyczna. – Rzecz jasna, niewola w każdej klatce pozostaje niewolą. A jednak szara monotonność ciągnącej się niewoli nieco ustępuje przed pracowitymi rękami Darki, która pielęgnuje kwiaty, i Orysii (I. Senyk. – H. D.), która przyozdabia barak haftem na workowinie, którą dawano do mycia podłogi”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
– Nie jedno Boże Narodzenie spłonęło żałobną świecą w oknie mojego życia bez maminego „Chrystus się rodzi!”. Ale wiedziałam, czułam, że ona ze świętą prosforą w dłoni, tak jak nasi pradziadowie – przy świątecznym wigilijnym stole. Ja Ciebie, jak świętość, noszę w sercu codziennie i staje się tak niebiesko-niebiesko czule, tak niecodziennie Gaśnie dzień i czernieje, Jak zaułki lwowskie. Ty w sercu Jaśniejesz moja ziemio ojcowska – W Toronto wyszła jeszcze jedna moja książka – „Biała astra miłości”, poświęcona mojej nieżyjącej mamie, która też odbywała więzienie – nad Białym Morzem. Na zesłaniu i zmarła, tam i pochowana. Na zesłaniu zmarła i siostra Leonida, a o tacie nie wiem dotąd nic… W mojej książce jest 50 fasonów sukienek ze wzorami – je projektowałam w łagrze. Wtedy pomyślałam sobie: „A może przydadzą się, jak wyjdę na wolność”. Odrysowywałam najczęściej na odwrotnej stronie listów. Kto korespondował ze mną, wiedział, że najlepiej pisać do mnie na „papierze milimetrowym”, żeby było na czym przerysowywać wzory. Papier miał podwójną wartość: list i ornament. Podczas rewizji chcieli zabrać i to, ale powiedziałam: „Chyba mnie nie stanie, wtedy weźmiecie”. Listy i ogryzek ołówka były zawsze ze mną. Rysowałam bez poprawek, jak na duszę kładło się. „Kiedy wydawało się, że reżim radziecki jest w stanie zabić lot ludzkiego ducha ku wolności i rozdeptać dzieła wolnej sztuki buldożerami, w Związku Radzieckim pojawili się nowi więźniowie polityczni – ukraińskie kobiety, które zdołały stworzyć w mordowskich obozach koncentracyjnych niedoścignione arcydzieła ukraińskiej sztuki”, – czytamy w przedmowie do książki „Niezłomnym duchem” („Smołoskyp” im. W. Symonenki). Książka ukazała się wtedy, gdy pani Iryna jeszcze odbywała swój drugi wyrok. Cudem dziwnym, nieodgadnionymi drogami – zza kolczastych drutów – dostawały się na wolność bezcenne kawałki grubego płótna i więziennej odzieży. I nawet złość strażników nie była w stanie powstrzymać dążenia do wolności. Na skrawkach – wiosna, zielone Karpaty, pisanki, wydawało się, że to uwięziona, ale wolna ukraińska dusza wyrywała się przez kraty w świat. I nie było w tej duszy nic, oprócz miłości. Na dnie mojego serca Lecznicza studnia. Nie ma ona dna – Strumieniuje światło niebieskie… Wypływają trzy bajki, Trzy spłoszone ptaki – Z złotej kołyski... Miłość trzymała duszę Iryny w niezłomności, dawała siłę dbać o piękno i odczuwać je. Nocą przy świetle księżyca powstawały jasne i czyste wersy, haftowały się krzyżyki. I przy prymitywnych narzędziach wychodziły małe arcydzieła – symbole godności narodowej. „Łagier jednoczył nas wszystkich i hartował”, – powie pani Iryna. Jednoczyły miłość i duchowość, wiara i tradycje, których przestrzegano nawet w najcięższych warunkach. Do ponurych baraków przychodziła Wielkanoc. Jeszcze latem zbierały po źdźble żyto na świątecznego diducha. Nawet strażnicy zahipnotyzowani patrzyli na to widowisko i milknęli. No a podarki – najważniejsza rzecz: komuś – zakładkę do Biblii, komuś – wyhaftowaną świąteczną świeczkę czy aniołka na chusteczce. – Chciało się choć odrobinę święta przywołać naszym dziewczynom w strefie. Pamiętam je wszystkie, koresponduję. Od czasu do czasu spotykam się z Nadijką Switłyczną, jak ona mnie wspiera! Iry Kaliniec wyhaftowała oto taki ręcznik. A to od Katusi Zaryckiej pocztówka. To dla Wasylka (o Stusie) wiersze… Oto Sławko (o Czornowole) całkiem młody na fotografii. Była bardzo szczodrą osobą, rozdawała ludziom swoje miniatury, wyhaftowane ikonki. Ja też mam wyhaftowane miniatury z Matką Boską, Jezusem. Listy na papierze milimetrowym pani Iryna nieodmiennie ozdabiała wzorami, i arkusiki stawały się arcydziełami. „Ludzka mowa jest zbyt uboga, by przekazać gamę wycierpianych w sercu uczuć. Materialna strona życia nigdy nie grała u mnie roli, ja prawie nigdy nie nadaję wagi tym aspektom codziennego życia, którymi zajęta jest dobra połowa ludzkości. Dla mnie celem życia jest czynić dobro. Dla mnie rozkoszą są kwiaty, poezja, haft”, – wyznaje pani Iryna w liście do przyjaciółki Niny Wirczenko, z którą dzieliła swój pierwszy rok we Wschodniej Syberii. – O, Iryna jest niezwykła! – powie pani Nina. – Nazywaliśmy ją różnie – Irena, Irynka, Ircia, Irusia, Orysia, Irka, a istota była jedna: człowiek z Bożej łaski. Wyszywanki – to jej powietrze, bez nich udusiłaby się. Iryna zawsze coś haftowała – to krzyżyki, to rzędy. My ochrzciliśmy ją „Irka elektryczna”. Kolejna rewizja w baraku. W pośpiechu chowa Ircia swoje notatniki, „za cholewą” chowane notesiki. Boże, gdzie ona ich tylko nie chowała! Znajdowali nawet w ścianach. I leciały one, jak pierze, zabierali wszystko. Posmuci trochę i znów ożywa. Od niej bije ciepło, jak od słońca. Tylko nie lubi siebie chwalić… Iryna Senyk z mężem Wasylem Dejkiem po uwięzieniach i zesłaniach – A po co mi sława? Nie mam w niej potrzeby. Oto moje bogactwo – wiersze, listy, kołnierzyki, wyhaftowane w łagrze, obrus, miniaturowe obrazki, fotografie, pocztówki. W izbie zatrzymuje się Światło. Ono strumieniuje z obrazków Madonn i ręczników. Sercem do serca promieniuje nim była gimnazjalistka pani Senyk. Przez lata niewoli i bólu ona tak samo kocha. Ta miłość daje jej siłę, by przecierpiawszy wszystko, tworzyć piękno. I modlić się, jak zawsze: „Daj los, daj dobrego świata, szczęścia, daj Boże narodowi!..” Bo ona wszystko ma. Niech brzmią Dzwony Dzwony dźwięcznie W sercu dzwony Radość tylko Nie rozbij!.. Na sądzie wyrzucano jej, że ubrała się „po nacjonalistycznemu”. „Ja tak zawsze chodzę! W wyszywanej sukience, kierpcach, onucach, to wszystko
Tłumaczenie maszynowe
Z każdym dniem coraz bardziej przekonujemy się, że moskiewską nawałę można pokonać tylko pod warunkiem, że każdy musi walczyć przeciwko nim na swoim miejscu. Więc myślmy o tym w każdej minucie: i kiedy odbywają się ostrzały, i kiedy wysadzili Kachowską Elektrownię Wodną, i kiedy przebywamy w cerkwi, i kiedy po prostu próbujemy odpocząć. Madonna. Prezent pani Iryny, taki huculski, bo jestem Ukrainką! Dzisiaj dzień wielkomęczennicy Iryny! Wiecie, żebyście nie szukali dzisiaj za mną, bo jadę pożegnać się z Tarasem, do Kaniowa, i żeby za mną nikogo nie wysyłali!..” I pojechała do Kaniowa, wsiadła na Podolu na parowiec, wzięła t a m grudkę ziemi, uspokoiła się. “Wszystko, – mówię, – teraz już możecie mnie zabierać!..” Nam mówili, że u nas Nie było Puszkina i Bloka, A my szczyciliśmy się za każdym razem, Bo mieliśmy i mamy Szewczenkę, naszego Proroka. – W moim oskarżeniu było, że pisałam antysowieckie wiersze. I prokurator krzyczy na sądzie: “Choćby jeden napisała po rosyjsku!” Mówię: “Jeden napisałam po rosyjsku”. “A gdzie on?” “U mnie w głowie, a wy tam rewizji nie zrobiliście!” “No to opowiedzcie!” “Ale wy potem będziecie niezadowoleni, jak ja go opowiem”. Narodzie, wstawaj, walcz! Nie wierz tyranowi z Gruzji! “Dodać rok!” – krzyczy prokurator. “Dziękuję! Cudowny honorarium!” Bo początkowo było 10 – 6 więzienia i 4 zesłania, a tak dostałam 11, dodali jeszcze rok zesłania! Ja niczego się nie boję. Granicę strachu w 45 roku ja przeszłam. Wszystko! Mnie więcej nic i nigdy nie przestraszy!” …Kiedy my z panią Niną Wirczenko przyjechałyśmy do pani Iryny, niedługo przed jej odejściem, ona czytała nam swoje poezje. My niepoprawnie przeczytałyśmy wers: “Ja pamiętam was, wysokie wieże Lwowa!” “Nie, – powiedziała pani Iryna, – “wysokie Lwowa wieże”!” Jak dużo ona znała na pamięć światowej poezji, jak godzinami mogła ją cytować! Jak kochała trafne metaforyczne słowo Garcii Lorki! Inaczej i nie mogło być! Kiedy człowiek tak bezgranicznie kochał Ukrainę, on nie mógł nie kochać piękna świata! O Ukraino! Ty istniejesz! Zaprzeczyć nikt nie ośmieli się, bo codziennie jaśnieje, jaśnieje mój widnokrąg. Będę iść, choć zmęczyłam się, Bo ja jeszcze nie nasyciłam się życiem, Bo ja żyć chcę, jak łąka. W najbardziej ciężkie minuty Ja z Tobą, Ukraino, W najbardziej ciężkie minuty Myślę o Tobie, Ukraino, W najbardziej ciężkie minuty Serce moje z Tobą, Ukraino! (Według motywów wspomnień Iryny Senyk, zapisanych w Borysławiu, 1992 r.) Olga KOBEC. Właśnie o tym myślałam, kiedy 3 czerwca stałam na wysokiej Tarasowej mogile, patrzyłam w niezrównaną przestrzenną dal, którą wróg próbuje zniszczyć, i słuchałam słów modlitwy żałobnej za Tarasem i wszystkimi poległymi za wolność Ukrainy, którą odprawiał ksiądz Prawosławnego Kościoła Ukrainy ks. Serhij z Kaniowa. Tę tradycję – wspominać Ojca Tarasa w żałobną ojcowską sobotę przed Zielonymi Świątkami – zapoczątkowali jeszcze pierwsi czciciele poety, którzy już wtedy rozumieli znaczenie Wielkiego Kobziarza jako twórcy państwa i narodu. W czasach sowieckich ta tradycja, oczywiście, była zaniedbana, jednak Ludmyła Krasyćka, prawnuczka poety po siostrze Katerynie, prezes Ogólnoukraińskiego charytatywnego kulturalno-naukowego funduszu T. H. Szewczenki, kilkadziesiąt lat temu odnowiła ten rytuał. Przy czym stworzyła jeszcze jedną tradycję – wręczenia nagrody Funduszu “W swoim domu swoja i prawda, i siła, i wolność” znaczącym ludziom Ukrainy w sferze nauki, sztuki, kultury, działalności społecznej. W zeszłym roku odznaki nie wręczano, dlatego w tym roku dyplomów było więcej niż zazwyczaj. Byli wyróżnieni Ludmyła Młosz, nasza rodaczka, która owocnie pracuje za granicą, tworząc Centralny związek Ukraińców w Niemczech; Mychajło Soroka, kijowski dziennikarz, autor licznych publikacji i książek o współczesnej Ukrainie; Hanna Czerkaska, znana działaczka społeczna i publicystka z Zaporoża; Ołeksandr Panczenko, połtawski pisarz, publicysta, redaktor 23 książek wspomnień wybitnych działaczy ukraińskiego narodowo-wyzwoleńczego ruchu; Mychajło Wyszniak, poeta, uczony literaturoznawca, przewodniczący Krymskiej organizacji Związku Pisarzy Ukrainy, organizator wielu ogólnoukraińskich naukowo-praktycznych konferencji na Krymie. Nie wszyscy, ze względu na wojnę, zdołali przybyć osobiście, dlatego dyplom L. Młosz otrzymał przedstawiciel jej organizacji na Ukrainie Andrij Trutenko, a za H. Czerkaską – obecna tutaj profesor Uniwersytetu Zaporoskiego Wałentyna Krawczenko. Wszyscy nagrodzeni, oprócz dyplomów, otrzymali zbiór “Szewczenkowskich krajoznawczych almanachów”, które wydaje Fundusz, a redaguje L. Krasyćka, i jeszcze jeden pamiątkowy prezent – “Książkę za cholewą obrońcy Ukrainy” (to już szóste wydanie, które realizuje Fundusz). ...Więc stałam ja na wysokiej Tarasowej mogile i myślałam o tym, jak ta delikatna Ludmyła Krasyćka bez sponsorów-magnatów, bez państwowego wsparcia, bez obłudnego politycznego przypochlebiania się przed tymi czy innymi politykami realizuje swoją żmudną pracę. Państwowa Szewczenkowska nagroda w tym roku nie została wręczona. A oto odznaka Funduszu T. H. Szewczenki – wręczona, naświetlona przed Ukrainą i całym ukraińskim światem działalność godnych ludzi, którzy i w czasie wojny nie porzucają walki o ukraiński język, o popularyzację twórczości Szewczenki, o wcielenie jego ideałów, walczą latami i dziesięcioleciami przeciwko rusyfikacji i zalewowi “ruskiego miru”… Rozbrzmiewa nad Tarasową górą śpiew Nazara Kysela i Bohdana Turśkiego, młodziutkich bandurzystów ze Stritiwskiej kobziarskiej szkoły, którą też w miarę możliwości wspiera Fundusz. W Muzeum Szewczenki odbywają się zawody finałowego questu maratonu, zorganizowanego przez Fundusz wśród młodzieży na lepszą znajomość i czytanie jego poezji. Jury, któremu przewodniczy Ołeksandr Boroń, kierownik działu szewczenkoznawstwa, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (niestety, nieobecny), w składzie zastępczyni przewodniczącego jury Wałentyny Krawczenko, profesora Zaporoskiego Uniwersytetu Narodowego, Wasyla Własiuka, nauczyciela-metodyka Żukiwskiej filii Ułaszaniwskiego liceum imienia Wołodymyra Markowśkiego Szepetiwskiego rejonu Chmielnickiej obwodu, Ałły Jachymowycz, starszego pracownika naukowego Kaniowskiego narodowego rezerwatu “Tarasowa góra”, wyznacza zwycięzców. I oto my już czcimy oklaskami laureatów: 1 miejsce – Nazar Czechow, m. Zaporoże; 2 miejsce – Anastasija Łucenko, gimnazjum im. P. Myrnego, m. Połtawa, oraz Ewelina-Ewa Kibec, Horiszniopławniwśka szkoła ogólnokształcąca nr 6, Połtawska obwód; 3 miejsce – Wałentyna Jesipowa, Doniecka obwód, oraz Jełyzaweta Rebezniuk, szkoła nr 21, m. Żytomierz. Lśni majowy dzień, zachwyca Dnieprowa dal, uśmiechy i przemówienia nagrodzonych, występy laureatów questu, bandurowe szarpnięcia strun w wykonaniu Stritiwczan i ich jeszcze nie dojrzałe, ale piękne głosy tworzą niepowtarzalną atmosferę szczęścia, natchnionej radości: Ukraina była, Ukraina jest, Ukraina zawsze będzie! Dziękujemy Siłom Zbrojnym Ukrainy, które dają możliwość zrealizować święto ukraińskiej duszy!
Tłumaczenie maszynowe
Pod hukiem raszystowskiej kanonady doczytuję ważki rękopis dwuksiążki o bukowińskim kraju lat 1940–1980 autorstwa Mykoły Tymoszyka – znanego badacza Ohijenki, proświcianina. Swoisty dotyk twojej duchowej autentyczności, tożsamości, pierwotności, poruszywszy to, co skryte, dawne, bolesne. Obie książki do ludzi jeszcze „nie wyszły”. Jednak o nich należy „co nieco” powiedzieć już teraz. Jak o każdej wartościowej Książce, ponieważ ludzkość (według Zweiga), aby uchronić siebie, przetrwać i rozwijać się – nic godniejszego niż Koło i Książka tak i nie wymyśliła przez wszystkie swoje czasy. Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Tym razem ten niestrudzony badacz z okolic Niżyna (obwód czernihowski), obecnie kijowianin, „podjął się” niełatwego zadania – poczuć poprzez historyczną muzę melodykę przeciwległej, ale tak samo sobornej i bliskiej mu Bukowiny. Napisawszy, przekazać innym. Jako wspomnienie, pamięć narodową, dramatyczną lekcję. Rozumiem, na ile dla wszystkich jest to nieosiągalnie wzniosłe. Ale oddajmy profesorowi Tymoszykowi to, co mu się należy za to, że z pasją zanurzył się w ten niepoznany, bolesny i niemal epicki temat – zrozumieć Bukowinę. Nie pierwszy raz. Wszak udało się autorowi w ciągu ostatnich lat wydać „na górę” ponad dwadzieścia unikalnych tomów, poświęconych wybitnemu narodowemu Budzicielowi – Iwanowi Ohijence. Jego badania przeplatają się wszystkimi barwami ludzkiego losu – dobrem i złem, upadkiem i wzlotem, bezbrzeżną ciemnością i obiecującym światłem… A nad tym unosi się mimo wszystko wzniosłość – magia kultury Narodu, muzyka i pieśni Wołodymyra Iwasiuka, Lewka Dutkiwskiego, innych olbrzymów Ducha, którzy niby odeszli, pozostając niedoścignionymi. Jako skarb dla żyjących i nienarodzonych. Tak zarządził los, że Mykoła Tymoszyk powrócił do swojego źródła, niemal pierwotnego źródła, które poiło swoimi życiodajnymi darami jego zawodowy i obywatelski wzrost. Tym początkiem w znacznej mierze służyła mu Bukowina, dokąd zawitał pod koniec lat 70. z innego ukraińskiego krańca – Czernihowszczyzny, rozpoczynając długą wędrówkę na zakrętach dziennikarskich ścieżek. Choć nie warto twierdzić, że tworzył jedynie w tej znaczącej dla wszystkich czasów publicznej niszy, ponieważ szeroki areał jego działalności jako ukraińskiego naukowca, badacza, uznanego ohijenkologa, wykładowcy-pedagoga, utalentowanego publicysty, krytyka literackiego, twórcy i wydawcy unikalnych wielotomowych dorobków ukrainistyki jest nie mniej znaczący niż jego sam dziennikarski dar. Dlatego też tematyka badawcza profesora Tymoszyka dotycząca wielu nietkniętych kart ewolucji dziennikarstwa bukowińskiego opiera się na wielowymiarowości jego twórczych predyspozycji oraz ustalonej światopoglądowej ukrainocentryczności, ukształtowanej na różnobarwnym polu działań. Zatem napisanie przez niego dwuksięgi (Księga 1: Zmoskowienie Bukowiny (1940–1980); Księga 2: Dziennikarstwo Bukowiny doby totalitarnej (lata 40–80 XX w.)) na podstawie dokumentów archiwów czerniowieckich oraz materiałów prasowych świadczy o istotnej interdyscyplinarności tej nietrywialnej i społecznie pożądanej pracy. Właśnie jej treść, struktura, podejścia do ocen i naświetlania wydarzeń, postaci, faktów oraz kulturowo-historyczna, etyczna, polityczna, światopoglądowa orientacja autora na obiektywizację społecznych realiów nakreślają te jakościowe cechy autora, które umożliwiają poszukiwanie prawdy, prawdy historycznej. Jednak nie wystarczy rozważać i twierdzić, że Mykoła Tymoszyk wzrastał przede wszystkim mentalnie, światopoglądowo w dużej mierze tylko dzięki zawodowemu środowisku. Oczywiście warto wspomnieć, gdy mowa o kształtowaniu się go jako osobowości, o idei propagowanej niegdyś przez wybitnego filozofa i pedagoga J. Locke’a, który zapewniał, że człowiek rodzi się na czystej tablicy, a w 9/10 kształtuje się taki w wyniku wpływu dwóch czynników – wychowawcy i środowiska. A dlatego też pożądane jest ocenianie przedstawionego dorobku według Szewczenki, dotykając tego życiowego aspektu autora, który ułatwi nam zrozumienie, a „Czyja prawda, czyja krzywda / I czyje my dzieci”. Bo na horyzoncie poznania widzicie, że naukowiec, profesor, oświatowiec, członek Narodowych związków dziennikarzy i pisarzy Ukrainy, urodzony w niżyńskiej Danynie, co na Czernihowszczyźnie, w chłopskiej rodzinie, jak mówią poeci „pod biedną strzechą w ukraińskiej wsi”, którego dziadek w swoim czasie był represjonowany i zesłany na Sołowki, a ojciec z II wojny światowej powrócił jako inwalida pierwszej grupy. Zatem jego światopoglądowy obraz, historia rodu, myślowe, szczególnie czuciowo-mentalne postrzeganie ukraińskiego świata są naturalnie wplecione w ogólnonarodowy wieniec losu, dążeń do wolności i niepohamowanej ludowej wiary w lepszą przyszłość. Ta zgodność poglądu na przeszłość i przyszłość, nieukrywane przejmowanie się ukraińską sprawą, nierozerwalność własnego „Ja” i ludowego światopoglądu dotyczącego narodowego, duchowego, politycznego wyzwolenia ukraińskości z łap rosyjskiego raszyzmu jest wyznaczającym markerem jego obywatelskiej, naukowo-badawczej i etycznej normy zachowania. A jeszcze należy wyróżnić jedną dość ważną osobistą jakość autora, która istotnie wpłynęła na procesy poszukiwań, określiła priorytetowe aspekty badania, ukształtowała ocenny paradygmat okresu „sowiecczyzny” lat 40–80 XX wieku na Bukowinie. To – obywatelska odwaga. Zawiera się ona w sądach, ocenach, rozmyślaniach, wnioskach Mykoły Tymoszyka dotyczących niezwykle złożonej, niepokojącej i jednocześnie obiecującej historycznej epoki, w której żył i tworzył. A jeszcze, analizując dobrane przez niego dokumenty archiwalne, materiały gazetowe i czasopiśmiennicze, można znaleźć wyraźnie zauważalny ślad i nacisk na głównym – ukraińskości, która jest dla niego główną życiodajną zasadą bytu, perspektyw i przyszłości Narodu i Państwa. Opętany właśnie tą ideą, nie szuka „pomocy” w poparciu swoich subiektywnych sądów i ocen tak zwanej „kompaktowej większości”, zważając, że daleko nie zawsze z nią jest prawda. Często służy mu ten ibsenowski imperatywny postulat, że „większość nigdy nie ma racji po swojej stronie… Jest to jedno z tych kłamstw, przeciwko którym musi powstać każdy wolny, myślący człowiek”. Oto właśnie ta cecha indywidualnej obywatelskiej postawy, która czasami stawia (sprawiedliwie) pod znakiem zapytania niemal aksjomatyczną zasadę „Vox populi vox Dei”, skłania do „mówienia prawdą”, krytycznego postrzegania stanu rzeczy, nie zważając na dominację opinii publicznej. Szczególnie ta bezkompromisowość obserwuje się w odniesieniu do uzasadnień i opisów realiów totalitarnych, despotycznych reżimów. Autor na wielu przykładach charakteryzuje sytuację, kiedy tworzyły się zło i obłuda, opierając się na głosie absolutnej większości ludności Bukowiny, tym bardziej wzmocnionej siłowo ideologiczną pozycją nomenklaturowych „przednich” szeregów. Oczywiście, że badając problem tworzenia kultu jednostki Stalina na bukowińskim krańcu, niszczycielskich procesów zmoskowienia mentalności jego mieszkańców, przymusowego czytania i studiowania głównych prac despotycznego władcy, Mykoła Tymoszyk aktualizował i uwspółcześniał ten bolesny temat, przywiązując go do wszystkich czasów, w tym także teraźniejszości. Jako twórczy pedagog, uniwersytecki profesor, analizując, na przykład, „Informację o studiowaniu referatu i rozkazu towarzysza Stalina o 27. rocznicy wielkiej październikowej rewolucji socjalistycznej w obwodzie czerniowieckim” (do czego zaangażowano 408 kolektywów agitacyjnych, 4873 agitatorów jesienią 1944 roku), stawiał przed sobą nie zadanie prostego odtworzenia tego autorytarno-standardowego dla Ukrainy wydarzenia, a ważniejszą misję, skierowaną przede wszystkim w stronę wychowania współczesnej ukraińskiej nacji. Bo głównym jest dla niego nie reprodukcja zjawiska, a to, jaką wyrośnie ukraińska młodzież, obywatele państwa, jakie ogólnoludzkie i narodowe wartości staną się dla nich pożądane, czy będą potrafili krytycznie myśleć i bronić swojego zdania, przejawiać nietolerancję wobec samowoli, despotyzmu, upokorzenia, obcych najeźdźców. A dlatego też aksjomatycznie dowodzi, jak prawdziwy pedagog-badacz prawdy, że „Słowo wielkiemu Stalinowi od narodu ukraińskiego”, „nauczycielowi mądremu, naszemu przyjacielowi niezmiennemu, naszemu ojcu wielkiemu”, stawszy się długotrwałą kluczową akcją propagandową, pod którą niemal jednoczasowo złożyło swoje podpisy 9 milionów 316 tysięcy 973 obywateli Ukrainy, w rzeczywistości wcale nie była tą wartością, którą „żył” naród. Nawet nie zważając na to, że wszędzie wygłaszano zaklęcia autorytatywnych, najbardziej utytułowanych laureatów stalinowskiej, później leninowskiej i szewczenkowskiej nagród, twórców tego nieprawdziwego „Słowa…”: Mykoły Bażana, Stepana Kryżaniwskiego, Terenia Masenki, Mykoły Nahnybidy, Maksyma Rylskiego, Wołodymyra Sosiury, Mychajła Stelmaha, Mykoły Tereszczenki, Pawła Tyczyny, Mykoły Szeremeta… Tak, to jest właśnie ten przypadek, kiedy uformowana sztucznie „większość” nie odzwierciedlała ani prawdy, ani społecznych i narodowych interesów. Dlatego autor i „daje” szansę dla wnikliwego czytelnika tego zaproponowanego twórczego dorobku uświadomić sobie aktualności podobnych licznych historycznych faktów, które w różnych ujęciach powtarzały się później, już w okresie Niepodległości Ukrainy. Wszak, niestety, duch tych niezwykłych rarytasów tamtej dawnej doby kontynuuje wegetować do dziś. Prawdopodobnie niemało znalezionych i opracowanych przez badacza materiałów archiwalnych jest znaczącymi nie tylko dlatego, że po raz pierwszy wprowadzone do obiegu naukowego i przestrzeni społecznej, ale i dlatego, że „uczłowieczając się” „tymoszykowizją”, znacznie wzmocniły swój poznawczo-wychowawczy potencjał, kiedy każda teza i antyteza stały się „wpływowymi” na człowieka, obywatela, Ukraińca. Dobrze, że dane książki nie są skierowane na to, żeby jedynie reprezentować chronologicznie,
Młodzież bukowińskiej wsi Weławcze koło Wyżnicy w weekend. Lata dwutysięczne ubiegłego stulecia
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
faktograficznie obszerny zbiór najnowszych, w większości archiwalnych materiałów. A wydarzeniom, ludziom, dokumentom nadawane są autorskie uzasadnienia, wnioski, sądy, oceny, pozbawiając szansy na pozostawienie archiwalnych rudymentów na poziomie „nietykalności”, uniemożliwiając ich rozpatrywanie przez pryzmat panującej (fałszywej) wówczas w literaturze i sztuce zasady socjalistycznego realizmu. Dlatego praca Tymoszyka jest solidna, gdyż włożył on wiele własnych opracowań analitycznych, aby prawdziwie naświetlić: stworzone przez komunistyczną władzę i pożądliwe obrazki jedności partii z narodem w kwestiach ściągania zboża z ich czerwonymi wozami i portretami wodzów; oraz okrutne represje, rozstrzeliwania, zbrodnicze działania enkawudzistów; i walkę OUN-UPA z moskiewskimi okupantami, wspominając jednocześnie niepowtarzalny wielotomowy projekt sumiennego badacza, byłego łącznika OUN-UPA o pseudonimie „Buk-Smereka” M. Dżuriaka; oraz kłamliwe „Zwrócenie do ludności zachodnich obwodów Ukrainy” (27 listopada 1944 r.) oficjalnych osób radzieckiej Ukrainy Hreczuchy, Chruszczowa, Korotczenki. Właśnie takie akcenty są znaczące w kontekście zrozumienia ówczesnej polityki kolonialnej reżimu radzieckiego, ponieważ KC KP(b)U wprost wyznaczył czerniowieckim dziennikarzom cyniczny drogowskaz: „Ważniejszym zadaniem gazety jest demaskowanie zwierzęcej faszystowskiej ludobójczej ideologii ukraińsko-niemieckich nacjonalistów – tych najmitów faszyzmu, najbardziej zawziętych wrogów narodu ukraińskiego. Gazeta powinna codziennie krzepić stalinowską przyjaźń narodów ZSRR – źródło siły i potęgi naszej Ojczyzny”. Dla tego imperialnego projektu wykorzenienia i zmoskwiczenia mieszkańców kraju wykorzystywano wszystkie możliwe zasoby o charakterze informacyjnym, kulturalno-oświatowym, propagandowym. Realizacja treści, ideologicznego kierunku działalności władzy w zakresie rusyfikacji i sowietyzacji ludności dokonywała się poprzez kino, teatr, działalność filharmoniczną. Rozszerzanie asortymentu filmów odbywało się (z reguły) dzięki produkcji rosyjskich studiów. Tak, już na koniec 1940 roku na Bukowinę sprowadzono taśmy filmowe z „Mosfilmu”: „Suworow”, „Biespridannica”, „Sybiracy”, „Dubrowski”, „Czapajew”, „Lenin w 1918 roku”, „Stiepan Razin”, „Istriebitieli”, „Traktoristy”, „Bałtijcy”, demonstrując je po cztery razy dziennie. A nowo utworzonemu Bukowińskiemu chórowi ludowemu zaproponowano obowiązkowe rosyjskie utwory: „Kantatę o Stalinie” kompozytora Aleksandrowa do słów Iwaniuszkina, „Marsz radzieckiej młodzieży” Tulikowa do słów Dołmatowskiego. W formacie broszur, ulotek drukowano w wielotysięcznych nakładach rozkazy Stalina; referaty Chruszczowa; materiały o przyjaźni z „wielkim narodem rosyjskim” oraz „wcieleniu idei wielkiego października na Bukowinie”. Zamiast książek autorów europejskich – kirgiska, tadżycka, ormiańska i inne literatury, ujarzmione przez Moskwę. Bez wątpienia głównym celem takiej polityki było wytępienie pamięci narodowej. W tym celu już na początku „wyzwolenia” Bukowiny rozpoczęła się masowa kampania przeglądu nazw toponimicznych oraz „przemianowywania ulic”. Od razu zmieniono nazwy 127 miejscowości. Przestrzeń społeczna stawała się ponarodowa, a najbardziej masowy segment (prasa) budowany był, jak zaznaczył autor dwuksiążki, na czysto bolszewickich podejściach. Profesor Tymoszyk, przeanalizowawszy wiodące gazety, czasopisma kraju z tego okresu, doszedł do wniosku, że dla pracowników pióra nowej partyjno-radzieckiej prasy podręcznikowymi stawały się założenia klasyków marksizmu-leninizmu, walka z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem, „przyjaźń” z wielkim narodem rosyjskim oraz propaganda komunistycznych idei i ideałów. Dlatego masowość nakładów dla „ogłupiania” staje się strategią władzy „wyzwolicieli”. Już w 1940 roku „Radziecka Bukowina” miała dla tej złośliwej „misji” nakład w liczbie 30 tysięcy egzemplarzy. A „Młody bukowiniec” zgodnie z partyjnymi dyrektywami dotyczącymi polityki młodzieżowej, począwszy od lat 60., otrzymywał takie same imperatywne polecenia walki przede wszystkim „z rumuńskim i ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem, demaskując kapitalistyczny sposób życia i rozbójniczą istotę imperializmu”. Nie dziwi, że nawet same nazwy, strukturalna podległość, w tym prasy rejonowej Bukowiny, miały czysto komunistyczne oblicza: „Radzieckie Życie”, „Radziecka Wieś”, „Leninowskim Szlakiem”, „Czerwona Gwiazda”, „Radziecka Wierchowina”, „Sztandar Zwycięstwa”, „Budowniczy Komunizmu”, „Radzieckie Karpaty”. Z przykrością pisze autor także o rzeczach, które przez dziesięciolecia nie były omawiane, nie były naświetlane w przestrzeni publicznej. Przecież środki masowego przekazu były obdarzone „prawem” nie tylko wychwalania rewolucyjnych wodzów (czyt. moskiewskich katów) w rodzaju Leninów-Stalinów, Mołotowów, Woroszyłowów oraz Chruszczowów-Breżniewów, ale jeszcze i tolerowania bukowińczyków wobec wychowanych na „rosyjskim mięsie” bezmyślnych żołdaków, partyjniaków, niepoprawnych bezbożników, zatwardziałych nosicieli mentalności ordyńców-najeźdźców, nietolerancyjnych wobec języków, kultur, tradycji innych narodów i narodowości, wobec twórców mitycznych hymnów o tych, „kto był nikim, a stanie się wszystkim”. Należy oddać sprawiedliwość badaczowi za jego zdolność analizowania w syntezie złożonej i różnorodnej matrycy kulturowo-historycznych, narodowych, politycznych, społecznych, psycho-mentalnych problemów, starając się nie odchodzić od swojej głównej zasady etycznej – naukowo, sprawiedliwie i bezstronnie interpretować fakty, wydarzenia, nurty społeczne, zwłaszcza działania ludzi, postaci historycznych. Profesjonalne dążenie do zrozumienia wielkiego i małego, zbliżenia się do prawdy poprzez skoworodowską zasadę – uczynić „niewidzialne widzialnym”, nie opuszczało go zarówno w czasach wybuchających radości, jak i w porze duchowego bólu. Dlatego nawet w beznadziejnych okresach totalitarnej ruiny Tymoszyk odnajdywał(-uje) te jasne strony ludzkiej natury, które utrzymywały w środowisku ludowym moralność, godność, patriotyzm w stosunku do swojego Rodu, rodzinnej ziemi, Ukrainy. Nie bez zachwytu autor operuje tymi archiwalnymi dokumentami, w których przejawiają się wysokie cnoty i szlachetne czyny dziennikarzy, pisarzy, prostych bukowińskich pracowników, a nawet poszczególnych nomenklaturowców, którzy w warunkach istnienia represyjnej radziecczyzny zachowywali człowieczeństwo, szacunek do pamięci narodowej, nie zapominając, czyich rodziców są dziećmi. Nie na darmo w tym dorobku twórczym można znaleźć chwalebne strony ofiarnego czynu tych, którzy zdołali w nadzwyczaj trudnych warunkach chronić wolnościowe ideały bezkompromisowego Budziciela Narodu – Jurija Fedkowycza, niemal nieukrywanie deklarować jego bóle i niepokoje za wyrządzone Ukraińcom moskiewskie krzywdy, naświetlając pogardę Poety do wszystkiego, co moskiewskie, oraz całkowitą nieakceptację przez niego moskalofilskich idei w Galicji i na Bukowinie. Rzeczywiście, w tamtych okolicznościach propagować, na przykład, jego idee z wiersza „Już dwudziesty rok…”, czy nawet poszczególne frazy z publicystyki Fedkowycza, artykułów popularnonaukowych i listów (Żeby nie było za późno: Głos z pośród ludu ruskiego), kiedy potępia się zdobywcę Ukrainy cara Piotra, realizującego imperialną politykę: z Moskwy do Dniepru, z Dniepru do Wisły, z Wisły do Karpat, stamtąd do Dunaju, a od Dunaju do Bosforu. Takie myśli i uczucia Bukowińskiego słowika niezwykle silnie i wtedy wzbudzały protest społeczny, skierowany przeciwko kolonizatorskiej polityce rusyfikacji. Bo jak inaczej można postrzegać takie sobie „pokojowe” wypowiedzi Oświeciciela Fedkowycza: „Język naszych uczniów powinien być ludowy, bez rusycyzmów”; „Biblioteki nie powinny rozpowszechniać wśród naszej ludności moskalofilskich idei”… Z taką samą wielką czcią i szacunkiem opisywane są na podstawie materiałów dokumentalnych także te chwalebne działania bukowińskiego dziennikarstwa, którego przedstawiciele święcie chronili i naświetlali znaczące strony w historii kraju bukowińskiego, Ukrainy. Przede wszystkim chodzi o wrześniowy dzień 1970 roku na Placu Teatralnym w Czerniowcach, kiedy na żywo wybrzmiała premiera piosenki „Czerwona ruta” Wołodymyra Iwasiuka; o stworzone programy czerniowieckiego studia telewizyjnego, związane z wyżnicką „Smericzką”, którą kierował niezapomniany Łewko Dutkiwski; o powstanie grupy artystycznej „Czerwona Ruta” i jej solistki Sofii Rotaru; o wideo-
wielu wielkich Ukraińców: I. Mykołajczuka, D. Hnatiuka, W. Zinkewycza, N. Jaremczuka, P. Dworskiego oraz wielu innych. Czuć, że temat rozwoju narodowo-kulturowego Bukowiny stał się w badaniach dominujący. Dlatego naturalne jest, że Mykoła Tymoszyk znaczną uwagę poświęca poszukiwaniu tych archiwalnych rarytasów, które naświetlają twórcze wysiłki, dorobek środowisk artystycznych, naukowych i pisarskich. Jednym z nich jest almanach literacki „Radiańska Bukowyna”. Zadziwiające czasopismo, które do dziś pozostaje nieprzeczytaną stroną dla specjalistów: filologów, historyków, politologów, dziennikarzy, kulturoznawców, muzealników. Choć w rzeczywistości stało się ono miejscem twórczego chrztu i dalszego szlifowania pióra dla wielu pisarzy, dziennikarzy, uczonych Bukowiny (W. Bablaka, M. Tkacza, S. Budnego, M. Iwasiuka, S. Snihura, H. Miziuna, O. Krycewego, Ch. Melamuda, B. Melnyczuka, A. Dobrianskiego, W. Kosiaczenki, W. Lesyna, O. Romancia, A. Komarnyckiego, F. Pohrebennyka…). Przecież studiowanie i analiza podobnych zbiorów, dokumentów powoduje głębsze zrozumienie specyfiki procesów kulturowych, społeczno-politycznych Ukrainy, daje szansę uświadomienia sobie skali, zagrożeń i niebezpieczeństw dla zachowania tożsamości, przede wszystkim ze strony rosyjskiej propagandy, polityki wykorzeniania i rusyfikacji, a także odczucia całej tragiczności narodu, gdy jego inteligencja jest wychowywana przez kolonialną władzę. Wtedy też prawdziwiej przewartościowuje się to istotne życiowe credo, kiedy polec w walce z wrogiem, ciemiężycielem nie jest hańbą. Może nią stać się, zwłaszcza dla „pierwszych szeregów”, jedynie odmowa wszelkiej walki i protestu. Właśnie ta behawioralna „norma” inteligencji jest oznaką moralnego upodlenia i rozkładu. Dobrze, że ten etyczny podział na wskroś przenika zamysł badawczy autora. Warto zgodzić się z wnioskiem badacza, że wprowadzenie do naukowo-oświatowej orbity pierwotnych informacji o literacko-artystycznych almanachach Bukowiny okresu lat 40.–60. XX w. jest choć spóźnionym, ale potrzebnym hołdem wobec historii bukowińskiego kraju, wobec tych, którzy ją tworzyli. Przy tym autor poprawnie bierze pod uwagę i uwzględnia w badaniu to, co zasługuje na bardziej uważne i wnikliwe studiowanie na poziomie czasopism, gazet, mediów, które reprezentują inne (oprócz ukraińskich) grupy narodowe kraju (Rumuni, Mołdawianie, Żydzi). Trzeba oddać sprawiedliwość Mykole Tymoszykowi za jego wybór badania jednej ze złożonych i sprzecznych stron historii bukowińskiej ziemi, tego okresu, kiedy jej ludność znów (po raz kolejny!) zmuszano do przyjęcia obcych form życia, kiedy nowymi przybyszami niszczono narodową energię, ruch ku wolności, duchowej i politycznej suwerenności, prawdzie i sprawiedliwości. Nie będąc i nie chcąc być prokuratorem historycznej przeszłości oraz bezapelacyjnym oceniającym czynów i słów bukowińskich ludności i społeczności, autor zdołał, na jego korzyść, rozstawić te reperowe, podziałowe znaki etycznego i politycznego porządku, które sprzyjają lepszemu zrozumieniu istoty jądrowego bukowińskiego życia w czasie i przestrzeni bytu. Badanie daje niemało odpowiedzi na palące i wieczne pytanie – aby wiedzieć, dokąd zmierzać, należy zrozumieć, skąd i z kim oraz z czym i dokąd idziemy. A ponadto – zaproponowane dla ogółu społeczeństwa prace Tymoszyka będą służyć obecnym i nienarodzonym, będąc jednym z wiernych drogowskazów dla ogólnonarodowego ukraińskiego postępu, któremu warto pokonać, wreszcie, najważniejszą przeszkodę – straszną moskiewską kakofonię imperialności i przemocy, przestając (ostatecznie!) być Ukraińcem i Moskalem jednocześnie. „Czuć się Ukraińcami!” – hasło, z którym współbrzmi idea tego twórczego dorobku profesora Mykoły Tymoszyka. Idea ukraińskiej Bukowiny, jedynej, sobornej i wiecznie suwerennej Ukrainy! Bukowińczycy zapoznają się z nową gazetą w kraju — „Radiańską Bukowyną”. Czerwiec 1940 r.
Tłumaczenie maszynowe
W poprzednich latach miałem okazję zaproponować za pośrednictwem tygodnika „Słowo Proświty” kilkadziesiąt nowych imion i terminów do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, zamieszczonych następnie w osobnym rozdziale w książce. Uważam za konieczne kontynuowanie tej pracy, wychodząc z założenia, że moim zdaniem należy przedstawić w encyklopedii lub dodatku do niej każdą postać, choćby raz wspomnianą przez Szewczenkę w utworach, Dzienniku, korespondencji oraz jego dedykacjach. Ważne jest, aby zaznaczyć, że proponowane materiały nie są klasycznymi artykułami encyklopedycznymi, jedynie wyznaczają nowe tematy do rozważenia w przyszłym wydaniu encyklopedii lub dodatku do niej. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Mordowcewa Hanna Nykanoriwna (1823–1885) – pisarka i folklorystka, nie trafiła do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, zapewne przez przeoczenie, tym bardziej że zamieszczono w niej gruntowny artykuł o jej mężu – pisarzu i historyku Mordowcu (Mordowcewie) Danyle Łukyczu (1830–1905). W Saratowie Mordowcewowie zaprzyjaźnili się z zesłanym tam Mykołą Kostomarowem; we wspomnieniach Danyła Łukycza zaznaczono: „Kostomarow bardzo często jeździł do nas na daczę, sześć wiorst od Saratowa, gdzie spędzaliśmy lato 1855 roku… Wspominam nasze czytanie utworów wspólnego ukraińskiego ulubieńca, nieśmiertelnego T. H. Szewczenki, który w tym czasie przebywał na zesłaniu za Morzem Aralskim”. Hanna Mordowcewa poznała Szewczenkę we wrześniu 1859 roku w Petersburgu u Kostomarowa, gdzie była razem z mężem. W wydaniu akademickim wyrażono przypuszczenie, że „oczywiście tam poeta podarował H. N. Mordowcewej swój „Kobziarz””. Łatwo to obalić, gdyż chodzi o wydanie z 1860 roku z dedykacją autora: „Annie Nykanoriwnie Mordowcewej na pamiątkę. Autor. 4 lutego 1860 roku”. W rzeczywistości swoją książkę Szewczenko wysłał Annie Mordowcewej do Saratowa, zapewne przez Kostomarowa, o czym ten informował w liście z 6 lutego 1860 roku: „Wysłany zostanie Wam wraz z tym od Szewczenki „Kobziarz”…” Hanna Nykanoriwna odpowiedziała Szewczence 5 marca 1860 roku listem z podziękowaniami, który rozpoczęła swoim wierszem; zapewniała w nim poetę, że sercem nie zapomni ani pieśni, ani słów jego… „Gdybyście widzieli radość, jaką sprawiła przysłana przez Was mi książka, ucieszylibyście się moją radością, jak swoją dobrą sprawą. Żyjcie szczęśliwie, nasz drogi Słowiku, i nie osądźcie, że stara wrona tak niezdarnie wykraczała Wam swoje dziękuję”. Zauważę, że Hanna Nykanoriwna była o dziewięć lat młodsza od Tarasa Hryhorowycza, a wzmianka o Słowiku nie mogła nie ucieszyć poety. Zapewne kobieta była zachwycona i poruszona wierszem „Sad wiśniowy koło chaty…”, już wydrukowanym w 1859 roku, w którym słowik wspomniany jest dwukrotnie, pozostając w światowej poezji żywym uosobieniem-symbolem śpiewnej, pięknej Ukrainy. Wracając do listu wysłanego do Szewczenki, zaznaczę istnienie twierdzenia, że napisał go Danyło Mordowcew, dodając wiersz żony. Nie odpowiada to rzeczywistości. Przeciwnie, Danyło Łukycz zrobił jedynie krótką dopiskę: „Proszę przyjąć i mój serdeczny pozdrowienie, wielce szanowny Tarasie Hryhorowyczu. D. Mordowcew”. Później napisał pochlebną recenzję „Kobziarza” Szewczenki z 1860 roku. Zasługą Hanny Nykanoriwny stało się to, że własnoręcznie sporządziła rękopiśmienny spis w zeszycie pod tytułem „Poezja Tarasa Hryhorowycza Szewczenki 1847–1850, 1857–1859. A. N. M.”, w którym zamieszczono także niepublikowane utwory Kobziarza oraz niektóre wierszowane odpowiedzi na jego śmierć, mowy wygłoszone na pogrzebie w Petersburgu. Ten zeszyt zachował się w archiwum Danyła Mordowcewa, a Wasyl Domanicki korzystał ze spisu Mordowcewej (obecnie nieznanego) w przygotowaniach do wydania „Kobziarza” w 1908 roku, wprowadzając pewne poprawki i uściślenia w tekście. Jednakże różnoimienności, których nie ma w żadnym z autografów Szewczenki, nie uwzględniał, lecz podawał w przypisach do redagowanej przez siebie książki. Powiedzmy, w przypisach do poezji „Czemu ty chodzisz na mogiłę?..” z cyklu „W kazamacie” zamieszczono dwa nieuwzględnione przez Domanickiego wersy: „Kalino czerwona, / Świecie mój jasny!”. Możliwe, że poetka nie powstrzymała się po wersach Szewczenki: „Znieważają czerwoną / Kalinę moją” i dodała je, przepisując, od siebie? Dziś można powiedzieć, że Domanicki postąpił mądrze, bo chociaż Szewczenko zwracał się w swoich poezjach do kaliny prawie czterdzieści razy, leksemu „kalinka” nie używał… Jednocześnie Domanicki powiadomił Iwana Frankę, który przygotowywał dwutomowe wydanie utworów Szewczenki, że jego zdaniem rękopis Mordowcewej – „to spis z autografu, który Szewczenko jeszcze raz przejrzał po tym, jak został opisany. Tym też tłumaczy się wiele nowych, lepszych wariantów niż znane nam”. Zapewne Wasyl Domanicki wziął pod uwagę to, że na spisie Hanny Mordowcewej zostało odnotowane jej ręką: „Spisano w Sankt-Petersburgu we wrześniu 1859 r.”, czyli w okresie znajomości z Tarasem Szewczenką. W liście do Wasyla Domanickiego z 21 sierpnia 1907 roku Iwan Franko dziękował mu „za wieść o mordowcewskich poprawkach, teraz będę wiedział, jakim okiem patrzeć na nie”. Było to już ponad dwadzieścia lat po śmierci Hanny Mordowcewej… Psioł Tetiana Iwaniwna (1819–1858) – średnia wiekiem z sióstr Psioł – poetki Ołeksandry (1817–1887) i malarki Hlafiry (1823–1886), z którymi Szewczenko poznał się w Jahotynie w październiku 1843 roku. Wszystkie one – sieroty, wychowywały się w rodzinie księcia Mykoły Repnina pod opieką Warwary Repninej, jednak o Tetianie, w odróżnieniu od sióstr, brak artykułu w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. W rzeczywistości w Jahotynie wiedziano, że Taras Hryhorowycz pamiętał o młodej kobiecie, która była obłożnie chora. W liście do Szewczenki z 3 lipca 1844 roku Warwara Repnina pisała: „My wszyscy tutaj zdrowi, z wyjątkiem biednej Tani, która strasznie cierpiała… ona Was pozdrawia”. Nie zapominał przekazywać szczerych pozdrowień także Szewczenko, nawet po kilku latach z zesłania, powiedzmy, w liście do Andrija Łyzohuba z Twierdzy Orskiej z 1 lutego 1848 roku prosił: „A Tetianie Iwaniwnie jak będziecie pisać, to… ode mnie ładnie się pokłońcie”; w liście do Warwary Repninej 29 lutego 1848 roku zesłaniec życzył: „Niech uzdrowi ją Pan”. A po kilku wersach: „Tetianie Iwaniwnie moje najgłębsze uszanowanie…”. W dopisku Ołeksandry Psioł do listu księżniczki do Szewczenki na początku marca 1848 roku mowa była nawet o takim: „Za Was tak wiele modli się sióstr Waszych w Chrystusie i w krzyżu; w liczbie ostatnich nazwę tylko siostrę Tanię; niech pomoże Wam Pan nieść Wasz krzyż tak, jak ona niesie swój!”. Rakowycz Hlafira Ołeksandriwna (1831–1899) – siostrzenica Wasyla Tarnowskiego (starszego), siostra żony Mykoły Markewycza – Ulany Ołeksandriwny, wychowywała się w ich rodzinie. Później mieszkała w Petersburgu u swojej krewnej Warwary Jakiwny Kartaszewskiej (1832–1902), z którą Szewczenko poznał się po powrocie z zesłania 14 kwietnia 1858 roku. Zapisał w Dzienniku: „Wieczorem Hryćko Hałahan zapoznał mnie z czernihowskimi ziomkami, z Kartaszewskimi. Nie manieryczne, miłe, prawdziwe ziomki”. Te słowa dotyczyły także Hlafiry Rakowycz (według rzadkiego świadectwa
nia współczesnego, „chudziutka aż do przezroczystości, egzaltowana szlachcianka”), która mieszkała wówczas u Kartaszewskich. To właśnie u Warwary Kartaszewskiej na początku 1860 roku poeta poznał Likerę Połusmak, która służyła u niej jako pokojówka. O jego nieszczęśliwych zalotach do Likery pisano w „Słowie Proświty”4, a teraz chcę skupić uwagę na praktycznie nieznanym momencie zapomnianych wspomnień Połusmak, które po pół wieku odnalazł i opublikował pod tytułem „Narzeczona Szewczenki” ukraiński historyk sztuki Kost’ Szyroćkyj w „Literaturno-naukowym wisnyku” (1911. T. 53. Ks. 2). Opowiadając o tym, kto poza Szewczenką bywał u Kartaszewskich, wymieniła nazwisko krytyka literackiego Pawła Wasyljowycza Annenkowa (1813–1887), rzucając mimochodem: „Ożenił się z tą, którą swatano za Szewczenkę”. Okazuje się, że „tą” była Hlafira Rakowycz, która w lutym 1861 roku wyszła za mąż za Annenkowa, co zostało potwierdzone m.in. w „Małorosyjskim rodowodzie” Wadyma Modzałewskiego. Dokumentów potwierdzających aluzję Likery do tego „swatania” nie ma, przynajmniej żadnych najmniejszych ruchów ze strony Szewczenki nie było. W każdym razie Połusmak można ufać, ponieważ znała domowe plany Kartaszewskich i wprost wskazywała, że „swatanie” wynikało bezpośrednio z rodziny, być może takie nadzieje żywiła jedynie Warwara Jakiwna… Przypomnę również, że Szewczenko jeszcze od początku lat 40. XIX wieku, kiedy Hlafira miała zaledwie dziesięć lat, mimowolnie spotykał się w Petersburgu z niektórymi członkami wielkiej rodziny Rakowyczów. W dzienniku znajomego poety, ukraińskiego historyka Mykoły Markewycza, znajdujemy zapis z 9 maja 1840 roku o przyjacielskiej kolacji w związku z jego wyjazdem na Ukrainę, na której było ponad 50 gości, w tym młody autor „Kobziarza”. W wykazie gości na pierwszym miejscu stoją krewni: „Bracia i kuzyn – Rakowyczowie, Tarnawscy”. Nie ma żadnej potrzeby zagłębiania się w ten temat, za to uważam za konieczne wreszcie powiedzieć o tym, co nieodparcie wymaga włączenia artykułu o Hlafirze Rakowycz do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Rzecz w tym, że Taras Hryhorowycz podarował jej „Kobziarza” w 1860 roku z dedykacją: „Hlafirze Ołeksandriwnie Rakowycz. Na pamiątkę T. Szewczenko”. Rodakow Pawło Iwanowycz (lata życia nieznane) – nie wiadomo również, dlaczego nie trafił do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Po raz pierwszy o Rodakowie wspomniała w zaszyfrowanej formie Warwara Riepnina, która opowiedziała biografowi Szewczenki Mychajłowi Czałemu o niepokojącym dla poety końcu marca – początku kwietnia 1847 roku: „Jeszcze kiedy tylko rozeszła się wieść po guberni połtawskiej o aresztowaniu Szewczenki, które miało nastąpić, wielu ziemian, wielbicieli poety, bardzo się zaniepokoiło. Jeden nawet z drobnoziemskich szlachciców, który mieszkał niedaleko Jahotyna, niejaki R-w, chciał wywieźć Szewczenkę za granicę pod pozorem swojego sługi i w tym celu poszukiwał go u różnych ziemian; był między innymi u Riepninów”. Minęło sto lat, a laureat Nagrody Szewczenkowskiej (1980) Petro Żur (1914–2002) w książce „Duma o Ohoniu” (1985) skromnie poinformował: „Nam udało się ustalić, kto był tą szlachetną osobą, która rwała się, by ratować poetę. Był to nie kto inny, jak dwudziestotrzyletni drobnoziemski szlachcic, sąsiad Riepninów, oficer artylerii Pawło Iwanowycz Rodakow, syn majora, uczestnika wojny ojczyźnianej 1812 roku, zwolnionego w stan spoczynku „z powodu ran”. Innych Rodakowów w Jahotynie i jego okolicach wtedy nie było”. Za tym wnioskiem stoją poważne poszukiwania w Państwowym Archiwum Obwodu Połtawskiego oraz Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym ZSRR w Moskwie… Jeszcze półtorej dekady później Petro Żur wniósł ten niezwykle ciekawy fakt do swojej słynnej kroniki życia i twórczości Tarasa Szewczenki „Prace i dni Kobziarza”, która ukazała się w języku ukraińskim już po jego śmierci5. Przedmowę do tego wydania napisał znany szewczenkoznawca Mykoła Pawluk (1934–2011), który od razu zwrócił uwagę badaczy i wielbicieli poety na wyjątkowe pojawienie się Pawła Rodakowa w duchowo-biograficznej przestrzeni Kobziarza: „…I teraz, dzięki P. Żurowi, wzmianka o tym szlachetnym człowieku zasłużenie wchodzi do biografii Szewczenki”. Lecz nie wyszło tak, jak planowano… Chociaż „Prace i dni Kobziarza” sprawiedliwie włączono do tomu końcowego (2014) Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach, nazwisko Pawła Rodakowa pozostało, niestety, tylko na stronach legendarnej pracy Petra Żura… Ciekawie byłoby dowiedzieć się, jak potoczyło się życie Pawła Iwanowycza, który mógł dożyć nawet do przełomu nowego, XX wieku… Zapiera dech w piersiach od bujnych wyobrażeń, marzeń fantazji i „naukowego, rozumowego myślenia” (I. Franko) odnośnie tego, co by było, gdyby ten niesamowity, awanturniczy plan Rodakowa się spełnił… Nie tylko biografia Szewczenki, ale i historia Ukrainy byłyby inne… W każdym razie proponuję tylko tyle, by utrwalić nazwisko Pawła Rodakowa w encyklopedii. Sokołowśkyj Fedir Iwanowycz (lata życia nieznane) – z tą postacią w szewczenkoznawstwie panuje rzadkie zamieszanie. Powiedzmy, wśród akademickiego wykazu dedykacji Tarasa Szewczenki na „Kobziarzu” z 1840 roku na drugim miejscu po Hryhoriju Kwitce-Osnowjanence stoi taka: „Na pamiątkę Fiodorowi Iwanowiczowi Sokołowskiemu. T. Szewczenko”. W komentarzu akademickim powiedziano, że to ziomek poety, z którym kontaktował się w Petersburgu na początku lat 40. XIX wieku, z odwołaniem do zapisu Szewczenki w Dzienniku z 2 lipca 1857 roku6. Rzeczywiście, tego dnia zesłaniec mimochodem wspominał w Dzienniku swojego ziomka „niejakiego Sokołowskiego”. Z uwzględnieniem braku pełniejszej informacji wystarczyłoby i tej… Jednak w komentarzu do wspomnianego zapisu dziennikowego w 5. tomie tego samego wydania akademickiego, wydanego w tym samym roku, podano inną informację: „Sokołowśkyj Mykoła Pawłowycz – porucznik lejbgwardii pułku ułańskiego. Szewczenko poznał go na początku lat 40. i w 1842 r. namalował jego portret”. W 5. tomie „Encyklopedii Szewczenkowskiej” jest artykuł „Portret Mykoły Sokołowśkiego”, w którym potwierdzono, że właśnie „o Mykole Sokołowśkim Szewczenko wspomniał w Dzienniku 2 lipca 1857 roku”7. Pewnie tak było… Wychodzi na to, że Szewczenko zrobił dedykację innej osobie. Kim więc jest Fedir Iwanowycz Sokołowśkyj? _____________ 1 Melnyczenko W. 80 imion i terminów do „Encyklopedii Szewczenkowskiej” / Szczegóły życia Szewczenki. Kijów: Łybid’, 2021. S. 458–520. 2 Taras Szewczenko. Pełny zbiór dzieł w dwunastu tomach. T. 6. Kijów: Naukowa dumka, 2003. S. 555. 3 Już zdarzało mi się proponować nazwisko tej kobiety ze starego kozackiego rodu do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, ale udało się zebrać więcej informacji o niej. 4 Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Ożeń Likerę z Tarasem…” // Słowo Proświty. 2020. 16–22 lipca. 5 Żur P. Prace i dni Kobziarza. Kijów: Dnipro, 2003. S. 154. 6 Taras Szewczenko. Pełny zbiór dzieł w dwunastu tomach. T. 6. S. 546. 7 Encyklopedia Szewczenkowska. T. 5. Kijów, 2015. S. 881.
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij ZAHNITKO, Nina URSANI, Doniecki Narodowy Uniwersytet imienia Wasyla Stusa. Wyniki ogłoszono, wyróżniono dyplomami zwycięzców, wręczono certyfikaty, a najlepsi z najlepszych otrzymali dyplomy. Najlepsze prace opublikowano na oficjalnej stronie na Facebooku wydziału filologii, psychologii i języków obcych Donieckiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stusa, jednak pozostały rozmyślania i wrażenia z napisanego i przeczytanego, tym bardziej stworzonego podczas krwawej wojny. Przecież słowo nas jednoczy i hartuje. Wyraźnie zaświadczył o tym swoim przebiegiem Ósmy otwarty międzyregionalny konkurs twórczy młodzieży uczniowskiej i studenckiej „Słowo w duszy – dusza w słowie”, który trwał w Donieckim Narodowym Uniwersytecie imienia Wasyla Stusa od 1 lutego do 5 maja 2023 roku. Jego przeprowadzenie zostało zapoczątkowane jeszcze w dalekim 2016 roku w celu estetycznego wychowania i duchowego rozwoju młodego pokolenia, a także wsparcia interakcji placówek oświatowych we wspólnym polu regionów donieckiego i podolskiego. Tradycyjnie konkurs ten odbywa się za zgodą Departamentu Oświaty i Nauki Donieckiej Obwodowej Administracji Wojskowej oraz Departamentu Oświaty i Nauki Winnickiej Obwodowej Administracji Wojskowej. W okresie założenia takiego konkursu nam, jako przeniesionej placówce edukacyjnej, chciało się zachować więź z Donbasem, wesprzeć uczniów szkół, którzy mieszkali i uczyli się w tamtym czasie na linii ognia. Z czasem wracali do nas już jako kandydaci na studia i studenci Uniwersytetu Stusa. Między wichrami i błyskawicami, między bezdusznymi szachedami i rakietami słowo żyje! Zwracamy się do jego siły, aby wyrazić swoje uczucia, aby utrwalić je w obrazach, w „cieniach cieni” naszej świadomości (które wyłaniają się w słynnym micie o jaskini w traktacie „Państwo” Platona), aby zakodować siebie w słowie (Hryhorij Skoworoda), aby otworzyć swoją duszę innym. W 2023 roku konkurs nabrał szczególnego znaczenia, ponieważ terapia twórcza podczas pełnoskalowej wojny zajmuje w naszym życiu szczególne miejsce. Nie na darmo na stronach portali społecznościowych pojawia się słowo w formie gniewu, oburzenia, współczucia, miłosierdzia, chęci pomocy potrzebującemu, słowo ubrane w kamuflaż, słowo ubrane w delikatny jabłoniowy kwiat wiosny i czułości, słowo wyostrzone i wytoczone i w każdej chwili gotowe do boju (prawie według Łesi Ukrainki). Szczerze cieszymy się, że uczestnicy zademonstrowali niezłomność duszy w słowie przez pryzmat swojej twórczości. W tym roku w konkursie wzięło udział ponad 50 uczestników, głównie autorzy z Donbasu. Do nas przyszły listy ze społeczności łymańskiej, dobropilskiej, bachmuckiej, nowotrojckiej, kostiantyniwskiej. Najmłodsza uczestniczka – uczennica 3 klasy Nika Demianenko z rejonu pokrowskiego obwodu donieckiego, najstarsza – studentka 3 roku wydziału chemii, biologii i biotechnologii Donieckiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stusa Anna Litkowec, pochodząca z Winnicczyzny. Na konkurs napłynęły utwory o najszerszej palecie gatunkowej: wiersze liryczne, poematy dramatyczne, eseje, bajki. Czasami wydaje się, że autorzy dzielili się z nami swoimi wspomnieniami o długości 2022 roku, jak na przykład Jelizaweta Woropajewa, która opowiedziała o dniu pełnoskalowej inwazji, o przerażających przeczuciach podczas wojny. Młoda autorka zagłębia się we wspomnienia o tym, jak musiała wyjeżdżać z rodzinnego miasta i jak jej przyjaciółka zdołała wywieźć 50 psów i kotów. Esej artystyczny Jelizawety Woropajewej nie pozostawił obojętnymi wielu czytelników strony wydziału filologii, psychologii i języków obcych w sieci społecznościowej. Studentka 3 roku Anastasija Romanenko rozważa: „Tutaj przedstawiono kilka historii ludzi, którzy ryzykowali własne życie i dokładali wszelkich starań, aby uratować czworonożnych przyjaciół. Jelizaweta szczegółowo i wyraziście opowiada o każdej z nich, podkreślając, że nawet w tak trudnym czasie należy pamiętać i dbać o zwierzęta. Czytając ten utwór, rozumiesz, że z pokoleniem obdarzonym tak odważnym światopoglądem Ukrainę czeka wspaniała przyszłość”. Tegoroczna proza zachwyca różnorodnością formy: od szkiców, wspomnień po dziennikarskie rozmyślania, które obejmują naświetlenie ważnych wydarzeń życiowych (Ołeksandra Szczerbaniuk, „Dlaczego dziennikarze są ważni”). Młodzi uczestnicy spróbowali swoich sił w gatunku bajki, jak Rusłan Koszkarow z bajką „Bocian i Sowa”, Olha Kurzenkowa z filozoficzną bajką „Słonecznik i Mak”. U naśladowczyni Hryhorija Skoworody Olhy Kurzenkowej spotykamy obraz zakochanego w rodzinnej Matce-Ziemi Słonecznika, który poucza nierozsądnego Maka: „My oddajemy siebie na korzyść swoich potomków, swojej matce Ziemi. Drogi mój sąsiedzie Maku, rodziców i Ojczyznę trzeba kochać i szanować!”. Miejsca nagrodzone w kategorii „Proza” zdobyli: Jelizaweta Woropajewa (Bachmuckie Miejskie Centrum Dzieci i Młodzieży) – pierwsze miejsce; Anna Litkowec (Doniecki Narodowy Uniwersytet imienia Wasyla Stusa) – drugie miejsce; Mykyta Hetmanec (Drużkiwska Szkoła Ogólnokształcąca I-III stopnia nr 1 Rady Miejskiej Drużkiwki obwodu donieckiego) oraz Anastasija Kamczatna (Dobropilska Szkoła Ogólnokształcąca I-III stopnia nr 19 Rady Miejskiej Dobropilla obwodu donieckiego) – trzecie miejsce. U autorów, którzy rywalizowali w kategorii „Poezja”, kluczowym staje się obraz Ojczyzny, brzmi miłość do rodzinnej ziemi, do ludzi, którzy na niej mieszkają, do przyrody, która cieszy oko. U młodych autorów (na przykład u Niki Demianenko) pojawiają się motywy miłości do Ojczyzny: Kochaj, szanuj swój kraj I go nie zapominaj! O Ojczyźnie pamiętaj, Chroń i jej broń! Czasami młodzi autorzy (Jelizaweta Trufanowa) zachwycają głębokimi, dojrzałymi filozoficznymi rozważaniami o wojnie… Do oceny jury swoje małe zbiory poetyckie zgłosili Kamila Hałuszka „Tobie, Ukraino”, Jehor Burtin „Wierzę… Znowu…”, Julija Cypliak „Odłamki Wszechświata”, Jewhen Bondarenko „Moja Ukraina”, Arsenij Syrotiuk „Poezja duszy”. Zachwycają utwory młodych autorów, którzy szczerze dzielą się poczuciem radości z życia, jak choćby zimowa historia ucznia 4 klasy Pietriwskiej placówki ogólnego średniego kształcenia I-II stopnia w rejonie ołeksandriwskim
II etap konkursu rady osiedlowej obwodu donieckiego Arsenija Syrotiuka. Dusza czytelnika odpoczywa od kontemplacji czarującej zimowej bajki, wypełnionej świątecznymi niespodziankami: Dziś Wigilia Bożego Narodzenia, Dziś wieczór cudów. Dziś spełnią się wszystkie marzenia Wysłane do niebios. I obok pejzażowych szkiców pozostaje miejsce na życiową mądrość: Że na świecie wszystko ma cenę. Na chleb i mydło, sól i chatę, Tylko życiu ceny nie ma… Ważne, że w naszej przestrzeni są wartości życiowe, które programują nas na miłość do ojczystej ziemi, na poczucie Ojczyzny, co śledzimy w poezji Ludmyły Syniak: Czarny węgiel, sól oraz gaz – to wszystko mój rodzinny Donbas! Wzgórza, zbocza, bezkresne pola – to wszystko moja rodzinna ziemia. Serdecznie gratulujemy Nagrody imienia Wasyla Stusa (w kategorii „Poezja”): I miejsce – Władysławowi Parchomence (Doniecki Narodowy Uniwersytet imienia Wasyla Stusa); II miejsce – Jehorowi Myrosznyczence (Placówka ogólnego średniego kształcenia I-III stopnia nr 7 wojskowo-cywilnej administracji rejonu bachmuckiego obwodu donieckiego); Nazarowi Bunczukowi (Rodyńska szkoła ogólnokształcąca I-III stopnia nr 35 Rady Miejskiej Pokrowska); III miejsce – Jelizawecie Ralitnej (Lymanski Zespół Edukacyjno-Wychowawczy „Gimnazjum – szkoła ogólnokształcąca I stopnia”); Witalijowi Kormanowi (Doniecki Narodowy Uniwersytet imienia Wasyla Stusa). Miłość do rodzinnego kraju, głębokie zainteresowanie jego językiem, tradycjami i kulturą obserwujemy w pracach naukowych Marii Dihtiarenko o funkcjonowaniu ukraińskich przysłów o roślinach w środowisku greckim, Jarosławy Cupryk o gwarze osiedla typu miejskiego Wełyka Nowosiłka rejonu wołnowaskiego obwodu donieckiego itd. Serdecznie gratulujemy zwycięzcom w kategorii „Praca naukowo-badawcza”: I miejsce – Władysławie Zajac (Wełynonowosiłkowska placówka ogólnego średniego kształcenia I-III stopnia nr 2 Wełynonowosiłkowskiej rady osiedlowej); II miejsce – Jarosławie Cupyk (Wełynonowosiłkowska placówka ogólnego średniego kształcenia I-III stopnia nr 2 Wełynonowosiłkowskiej rady osiedlowej); III miejsce – Zacharowi Tałaszowi (Szkoła ogólnokształcąca I-III stopnia nr 9 Rady Miejskiej Pokrowska obwodu donieckiego). Pomimo określonych kategorii chciałoby się odnotować twórczą aktywność studentów Donieckiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stusa. Imponują twórczą głębią poezje Władysława Parchomenki, gdyż jego głębokie, zmysłowe obrazy wyłaniają się w jaskini Platona: Wszystko przeminie w czasie, jak ogień w mroku, Póki cienie zakute wiszą na ścianie. Lecz jak tylko światło uderzy w oczy, Tylko jedna zajrzeć na wolność zechce. Te rozważania są ważne w kontekście teraźniejszości, kiedy alarmy powietrzne rozbrzmiewają w dzień i w nocy, kiedy odlatują w zaświaty dziecięce dusze i dusze wojowników, którzy stanęli w obronie rodzinnej ziemi. A w noweli „Zeszłoroczne ulewy” Anny Litkowec po mistrzowsku pomieszczono całe nasze życie: „Nie piję kawy, herbaty, nie drzemię przy rozpalonych kaloryferach w towarzystwie mechanicznych głosów. Sprzeciwiam się temu wszystkiemu. I odwrotnie – snuję się ulicami, kiedy listopadowa mgła pokrywa ziemię. Latarnie rozdają na okolicy ognisty blask, który, przedarłszy się przez wilgotny opar, z trudem oświetla. Mglisto dokoła. Mży ciemna wyżyna. Ucichły i drogi, zostawiwszy tylko błyszczące pasy asfaltu. To – żyły i tętnice miasta, którymi porusza się krew maszyn i ludzi. Szumi, pulsuje, oddycha. A teraz – niemo. W ciele, rozgrzanym i rozleniwionym, powstają dźwięki”. Rok niezłomnego oporu, zahartowany w słowie, pozostanie na stronach historii naszego uniwersytetu. Szczerze wierzymy, że będziemy mogli z dumą przewracać po naszym zwycięstwie te strony, na których gra różnymi barwami życie, pomimo zrujnowanych miast i wsi, z których wielu naszym autorom przyszło wyjechać, strony, na których wyryto wiarę w Ojczyznę i prawą drogę do zwycięstwa. Przebrzmiały finałowe akordy Ósmego otwartego międzyregionalnego konkursu twórczego młodzieży uczniowskiej i studenckiej „Słowo w duszy – dusza w słowie”, który w tym roku połączył poszukiwania w dziedzinie słowa mieszkańców Winnicy, Doniecka, Tarnopola, Iwano-Frankiwska, Połtawy oraz wielu innych.
Tłumaczenie maszynowe
Taras HOŁOWKO. Niewiele osób na Ukrainie słyszało o tym wybitnym człowieku, mało kto jest zaznajomiony z jego unikalnymi pracami, życiowym wyczynem. Pokojowa Nagroda Nobla, która swego czasu została przyznana niemieckiemu filozofowi, muzykowi, teologowi i lekarzowi, miała zagadkowe sformułowanie: „Za wysiłki na rzecz Braterstwa Narodów”. Pod pojęciem „Braterstwa Narodów” europejscy liberalni intelektualiści rozumieli wówczas wysokomoralne społeczeństwo, pozbawione jakichkolwiek nierówności – rasowych, religijnych, majątkowych. Pod uwagę brano również konkretny wkład jednego z kandydatów do najbardziej prestiżowego międzynarodowego wyróżnienia, w szczególności jego działalność charytatywną, którą zajmował się jako lekarz-misjonarz w Afryce przez dwadzieścia lat. Noblistą w 1952 roku został Albert Schweitzer, który posiadał stopień doktora filozofii i doktora teologii, co później ugruntuje jego pozycję jako światowej postaci w badaniach teologicznych. Osiem lat zajęło mu, aby zostać jeszcze doktorem medycyny, wyruszając od razu z misją humanitarną do Afryki. Nie akceptował polityki kolonialnej grupy europejskich krajów, która była prowadzona antyhumanitarnymi metodami na afrykańskim kontynencie, bezlitośnie eksploatując rdzenne afrykańskie plemiona, wyniszczając niepokornych, siejąc głód, choroby i zniszczenie, wyrządzając niepowetowane szkody miejscowej faunie i florze. W jednym z kazań, wygłoszonym publicznie, Schweitzer zauważył: „Kto może opisać niesprawiedliwość i okrucieństwo, których przez stulecia oni (kolorowi) doznawali od Europejczyków?... Gdyby można było zebrać zapisy o wszystkim, co wydarzyło się między białą a kolorową rasą, zmieściłoby się to w książce z mnóstwem stron, które czytelnik musiałby przewracać nieprzeczytane, ponieważ ich treść byłaby zbyt przerażająca”. Znalazłszy się w Gabonie, na brzegu jednej z najdłuższych zachodnioafrykańskich rzek – Ogooué, za pomocą miejscowej ludności zbudował szpital, który utrzymywał się zarówno kosztem Schweitzera, jak i środków sponsorskich od osób prywatnych oraz fundacji charytatywnych. Szpital pod kierownictwem Schweitzera przetrwał pół wieku, aż do 1963 roku. Na samym początku przebywało w nim 350 pacjentów wraz z rodzinami oraz 150 w kolonii trędowatych, których obsługiwało około 36 białych lekarzy i pielęgniarek. W tym czasie udało się wyleczyć tysiące Afrykańczyków z niebezpiecznych chorób zakaźnych, takich jak frambezja, owrzodzenie tropikalne, czerwonka, malaria. Administracja kolonialna Francuskiej Afryki Równikowej pozwoliła na pewien czas kontynuować pracę w szpitalu, ale potem, wraz z wybuchem I wojny światowej, Schweitzera wraz z żoną wysłano do Francji jako jeńców wojennych (oboje byli obywatelami Niemiec), gdzie przetrzymywano ich w obozie dla internowanych. Po uwolnieniu Schweitzerowie pozostali w Trzeciej Republice i Albert wznowił praktykę wykładową. Właśnie we Francji Albert Schweitzer napisał jedną ze swoich fundamentalnych prac „Filozofia cywilizacji”, w której wyłożył własną koncepcję filozoficzną „czci dla życia”. Wynikała z niej myśl przewodnia: zachodnia cywilizacja znajduje się w stanie upadku, ponieważ odrzuciła afirmację życia jako podstawę etyczną. W przedmowie do innej swojej pracy – „Cywilizacja i etyka” (1923 r.) twierdził, że zachodnia filozofia od Kartezjusza do Kanta próbowała wyjaśnić obiektywność otaczającego świata, mając nadzieję, że ludzkość będzie miała w nim szczególne znaczenie. Ale to się nie stało: dominacja racjonalnego, życiodajnego optymizmu epoki Oświecenia nie nastąpiła. Między tym światopoglądem, podpartym wiedzą materialną i ogłoszoną wolą życia w pracach filozoficznych Schopenhauera i Nietzschego, wytworzyła się niekompatybilność. Tak samo materializm naukowy, którego adeptami byli Herbert Spencer i Karol Darwin, przedstawiał obiektywny proces światowy bez obecności etyki i przejawu woli życia. W tej samej pracy Schweitzer wyprowadza formułę istnienia ludzi na kuli ziemskiej jako podobnych sobie istot biologicznych, która polegała na tym, że w otaczającej przyrodzie jedna forma życia zawsze musi istnieć kosztem drugiej. Jednak Homo erectus, przechodząc długą drogę ewolucyjną, musi uświadamiać sobie i współczuć woli innych istot do życia. Człowiek etyczny, zdaniem uczonego, musi maksymalnie oddalić się od tej sprzeczności. Sama etyka wywodzi się z konieczności szanowania pragnienia innych do istnienia tak samo, jak oni szanują siebie. Mimo to Schweitzer znalazł wiele przykładów w światowych religiach i filozofiach, w których ta zasada była negowana, w szczególności w europejskim średniowieczu oraz w in... Lucas van Leyden, rycina „Chrystus”, 1521 r.
indyjskiej filozofii bramińskiej. Przymusowe wysiedlenie Schweitzera i jego żony wraz z wybuchem I wojny światowej skłoniło go do refleksji nad przyczynami powstawania wojen światowych, w tym na kontynencie europejskim. Źródła zbrojnej konfrontacji między narodami w różnych okresach historii ludzkości filozof dostrzegał w ich kulturze materialnej, która zaostrzała problemy społeczne i polityczne. Pragnienie ich przezwyciężenia wciągało ludność sąsiednich krajów w siłową konfrontację, która nieuchronnie niszczyła fundamenty ekonomiczne i polityczne. Osiągnięcia techniki zrodziły niemałą liczbę mechanizmów zabijania wszystkiego, co żyje na ziemi, a także światowy handel stały się tymi katalizatorami, jak pisze w swojej pracy „Kultura i etyka” Schweitzer, które sprowokowały wojnę 1914–1918 lat. Uczony nie wątpił, gdy twierdził, że techniczne osiągnięcia człowieka pozwoliły mu opanować techniki i sposoby zabijania na odległość oraz dokonać masowej eksterminacji sobie podobnych, pozbywając się resztek człowieczeństwa i poddając się ślepej woli – uczuciu. Humanista, miłośnik ludzi, altruista ze swoich przekonań, Albert Schweitzer zawsze uważał, że biblijne przykazanie „nie zabijaj i nie szkodź innemu” jest jednym z fundamentalnych zasad w duchowej historii ludzkości. Być może dlatego uczony wzywał, aby myślenie człowieka stało się religijne, bo tylko po tym pojawią się przesłanki do właściwego zrozumienia złożonych procesów, które stale zachodzą w ludzkich społecznościach, a także praw, według których rozwija się przyroda. Pewność w wypracowaniu takiego podejścia do poznania świata korzeniła się w doktrynie ahimsy – jednej z podstaw hinduizmu. Właśnie indyjskiej religii, która po chrześcijaństwie i islamie zajmuje zaszczytne miejsce pod względem liczby wierzących (około 1 mld osób), Albert Schweitzer poświęcił gruntowną pracę „Myśl indyjska i jej rozwój”, koncentrując się w niej na staroindyjskich źródłach duchowych, takich jak Tirukkural, Upaniszady, Purany, Ramajana... Albert Schweitzer był człowiekiem o fenomenalnej, encyklopedycznej wiedzy, która pozwalała zagłębić się w tysiąclecia ludzkości, która pozostawiła po sobie całą skarbnicę mądrych myśli. Kiedy mowa, na przykład, o starorzymskim filozofie Senece, to Schweitzer z jego bogatego dorobku twórczego wyodrębnia właśnie etyczne wypowiedzi, porównując je do pędów, z których wyrosła później kultura światowa. Oto kilka z nich: żaden człowiek nie jest szlachetniejszy od drugiego, nawet jeśli jego duchowa istota jest bardziej zorganizowana i zdolniejsza do przyswajania wiedzy; stałą życzliwością można zdobyć przychylność nawet u ludzi ograniczonych. Starożytnego greckiego filozofa-stoika Epikteta Schweitzer stawiał zaraz po Senece pod względem wagi wkładu w naukę filozoficzną, w której zasady moralne mają przeważać nad bogactwem, nędzą, władzą, niewolnictwem: najczęściej staraj się milczeć, wypowiadaj tylko to, co najniezbędniejsze i najlepiej zwięźle; unikaj wypowiedzi, w których są nuty potępienia, aprobaty lub złośliwości; nie pozwalaj sobie na głupie i niestosowne żarty, bo ryzykujesz, że będziesz wyglądać wulgarnie, stracisz szacunek i zaufanie bliskich ci ludzi. Inny filozof-stoik, a zarazem cesarz rzymski, Marek Aureliusz przypadł do gustu Schweitzerowi swoim wielotomowym dziełem „Rozmyślania”: wszystko, co się dzieje, dzieje się właściwie; kto czyni niesprawiedliwość, ten działa bluźnierczo, bo natura stworzyła istoty rozumne po to, aby były użyteczne jedna drugiej, a nie wyrządzały szkody; najlepszy sposób zemsty – nie odpowiadać złem na zło. Lwią część swojego życia Albert Schweitzer poświęcił paternalizmowi. Termin, w którego podstawę włożono łacińskie słowo pater (ojciec), określa system wzajemnych relacji, kiedy w rodzinie czy w społeczeństwie podejmowanie ważnych decyzji deleguje się najbardziej autorytatywnym, starszym wiekiem lub doświadczonym ludziom, od czego bardzo często zależy końcowy rezultat. Paternalizm Schweitzera, za który go później krytykowano, przejawiał się w stosunku do Afrykańczyków, z którymi miał do czynienia w życiu codziennym. Strzały krytyki, puszczone w światowej sławy już wtedy lekarza-misjonarza, wypuszczali ci, którzy zobaczyli w wypowiedziach Schweitzera słabo ukryty wyższościowy stosunek do aborygenów. Wypomniano mu, jak zareagował na niepodległość Gabonu, ogłoszoną w 1960 roku, mówiąc, że z tym się pospieszono, bo w kraju, gdzie nie ma należytej edukacji i ludność nie jest zaadaptowana do nowych warunków, za wcześnie mówić o jakiejkolwiek samodzielności. Biblijny obraz kobiety wyraźnie prześledzić można w pracy Alberta Schweitzera „Mistyka apostoła Pawła”, opublikowanej jeszcze na początku lat 30. Apostoł Paweł w hierarchii świętych, ogłoszonych przez kościół chrześcijański, uważany jest za najwybitniejszego i najbardziej znanego po Jezusie Chrystusie. Sławę świętego zdobył dzięki swojej działalności misyjnej na przestrzeniach Azji i Europy, głosząc Słowo Boże wśród pogan, nawracając ich na wiarę chrześcijańską. Odbył trzy podróże misyjne, pokonując tysiące kilometrów z ryzykiem dla własnego życia i stale narażając się na furię ze strony ortodoksyjnych żydów. Na donos religijnych fanatyków apostoła Pawła uwięziono w Jerozolimie, a potem przewieziono do stolicy Cesarstwa Rzymskiego, gdzie na rozkaz cesarza Nerona ścięto mu głowę za wspieranie chrześcijan, oskarżanych o podpalenie Rzymu. Mistyka czy mistycyzm, pod którymi rozumiemy rodzaj ekstazy lub zmieniony stan świadomości w wyniku specyficznych praktyk religijnych lub duchowych, u apostoła Pawła nabiera cech kultu Jezusa Chrystusa. Albert Schweitzer stara się wyjaśnić dla siebie, jak apostoł Paweł odnosił się do ludzkości w całości, do homogenicznego człowieka jako takiego, do ludzkiej wspólnoty, gdzie brak równości między jednostkami – społecznej, kulturowej, intelektualnej, wreszcie płciowej. Uczony wyodrębnia w listach apostolskich Pawła te miejsca, gdzie wskazuje on na istniejącą różnicę między mężczyzną a kobietą w bliskości do Boga, zapisaną w Piśmie Świętym. Ponieważ kobieta nie została stworzona przez Najwyższego bezpośrednio, a pośrednio, z ciała mężczyzny, to,
Albert Schweitzer według kaznodziei jest istotą niższego rzędu. A jeśli tak, to apostoł Paweł ustanawia hierarchię: Bóg – Chrystus – mężczyzna – kobieta. W realiach dzisiejszych czasów ten dogmat raczej nie przypadłby do gustu zagorzałym zwolenniczkom feminizmu, które oskarżyłyby gorliwego obrońcę boskiej nauki o mizoginię, seksizm lub uprzedzone traktowanie kobiet. I trudno się z tym nie zgodzić, wszak kobieta, tak samo jak Bóg, daje biologiczne życie, wraz z mężczyzną jest przedłużaczem rodzaju ludzkiego, bez którego traci jakikolwiek sens istnienie Homo sapiens na ziemi. Zupełnie inny obraz postrzegania roli i miejsca człowieka w uniwersum wyłania się w interpretacjach Alberta Schweitzera, kiedy analizuje on ostatni List do Rzymian apostoła Pawła. Działania człowieka rozpatrywane są przez niego przez pryzmat jego moralnych czynów jako reakcji na to, co się z nim dzieje. Autor pracy „Mistycyzm apostoła Pawła” przekonuje czytelnika o tym, że jedynie wewnętrzne oczyszczenie człowieka w procesie jego przeżywania i doświadczania jest przesłanką uwolnienia się od zależności od świata zewnętrznego. Dopiero po tym albo mężczyzna, albo kobieta znajdują w sobie wewnętrzną zdolność tworzenia prawdziwego dobra. Oprócz filozofii i teologii przedmiotem zainteresowań wybitnego intelektualisty stanie się także muzyka, zajmując się którą, osiągnie niemałe rezultaty. Jego nauczyciel gry na organach uznał Schweitzera za oryginalnego interpretatora Bacha z unikalnym postrzeganiem jego twórczości, prosząc o napisanie jeszcze badania o muzyce, życiu i twórczości wybitnego niemieckiego kompozytora. W opublikowanej później pracy Schweitzer przedstawił Bacha jako religijnego mistyka, porównując jego muzykę z bezosobowymi i kosmicznymi siłami świata przyrody. Albert Schweitzer, uhonorowany Pokojową Nagrodą Nobla, wystąpił podczas wręczenia z przemówieniem o światowym znaczeniu „Problem pokoju”. Otrzymaną nagrodę pieniężną w wysokości 30 tysięcy dolarów wykorzystał na budowę leprozorium w Lambaréné. Od 1952 roku aż do końca życia uczony występował przeciwko próbom jądrowym i broni jądrowej, solidaryzując się z Albertem Einsteinem i Bertrandem Russellem. Pod koniec lat 50. kilkakrotnie wystąpił z przemówieniami radiowymi, które później opublikował w książce „Pokój czy wojna atomowa”. Wtedy też stał się jednym z założycieli Komitetu na rzecz Rozsądnej Polityki Jądrowej. Później ta międzynarodowa organizacja wysłuchała jeszcze jednego ważnego jego przemówienia – „Deklaracji sumienia”, którą transmitowano przez radio na cały świat i która wzywała do zakazania zbrojeń jądrowych. Jego przemówienie kończyło się słowami: „Koniec dalszych eksperymentów z bombami atomowymi będzie podobny do pierwszych słonecznych promieni nadziei, których pragnie cierpiąca ludzkość”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ność. Nic się nie zmienia, wojna trwa. Jesteśmy jednak przekonani, że zwycięstwo będzie nasze. Materiał jest trudny i trudno sobie wyobrazić, że można z niego zrobić musical. Najpierw dopracowywałem libretto, coś dodawałem, coś wyrzucałem. Ogólnie udało się wszystko, co chciałem. Praca nad spektaklem trwała dwa miesiące. Już przez czternaście lat trwa moja inscenizacja „Sadu Getsemańskiego” w Czerkaskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym. Chce się wierzyć, że także „Tygrysołowy” na wiele lat wejdą do repertuaru Narodowej Operetki Ukrainy. – Myślę, że ta premiera przejdzie do historii nie tylko kultury ukraińskiej, ale i światowej – zaznaczył dyrygent-inscenizator Serhij Didok. – Cieszę się, że pracuję z młodymi kompozytorami i autorami libretta. Chłopcy twórczo podchodzili do swojego tekstu, dość szybko wprowadzali poprawki do libretta, dopisywali nowe numery, które były tak potrzebne do realizacji zamysłu. Z muzycznego punktu widzenia wszystko zrobiono wystarczająco profesjonalnie. Spektakl jest dwuaktowy, ale ogląda się go jednym tchem. – Kiedy razem z Antonem Humnym przyszliśmy do Bohdana Strutyńskiego, nie mieliśmy doświadczenia w pisaniu ani libretta, ani kompozycji muzycznych – przyznał jeden z kompozytorów musicalu Kyryło Beskorowajny. – Wyszli nam naprzeciw. Zapoznali nas z kompozytorem Bohdanem Reszetyłowem. Aby dodać barw musicalowi, oprócz „Tygrysołowów” wykorzystaliśmy także powieść „Sad Getsemański”. Praca z tekstami Iwana Bahrianego to ogromna przyjemność. Powiedzieć lepiej i trafniej niż on, po prostu nie sposób. Już pięć lat nosiliśmy w sobie melodie do tego musicalu. Wreszcie brzmią na wielkiej scenie. To niesamowite. Kiedy zaczynaliśmy naszą pracę w 2018 roku, nie mogliśmy nawet sobie wyobrazić, że to, o czym pisał Bahriany, będzie nam tak bliskie obecnie: sceny ze spektaklu są jakby o dniu dzisiejszym. Jeszcze ze szkoły ta powieść podoba się wielu, gdyż jest to utwór o zwycięstwie. O tym, że odważni mają szczęście. Sam Bahriany pisał, że nawet noc polarna kończy się rankiem. To też jest o zwycięstwie. Uważam, że takie historie są teraz bardzo potrzebne. Zdjęcie Anatolija FEDORCIWA. ludzi jako aktor, który miał zagrać rolę Szewczenki. Przyszedł na plan zdjęciowy tylko po to, by poznać artystkę. A kiedy przejął się wizerunkiem Kobziarza, postanowił po swojemu zagrać Tarasa Hryhorowycza. Praca z młodym reżyserem była ciekawa. Póki jeszcze nie wykonałem wszystkich jego życzeń co do wizerunku, będziemy szukać dalej. – Stworzyliśmy scenę kameralną, bo pragnęliśmy pewnego kontaktu z widzami, staraliśmy się zburzyć mur między widzami a aktorami – podkreśliła dyrektor – kierownik artystyczny teatru Iljina Hensyćka-Semencowa. – To inny poziom pracy, inne aktorskie istnienie na scenie. To nowe doświadczenie dla aktorów i widzów naszego teatru. Zazwyczaj spektakle „Berehyni” są dość wielkoskalowe. Na scenie zaangażowani są orkiestra, balet, chór, w sumie prawie cały zespół. A tutaj zdecydowaliśmy się spróbować innych form komunikacji z widzem. Czym innym jest historia, gdy w takim formacie pracują aktorzy dramatyczni, a czym innym, gdy aktorzy, którzy całe życie uważani byli za wokalistów. Pięć lat temu zrobiliśmy krok w stronę sztuki dramatycznej. A tutaj jeszcze jeden krok – w stronę większej intymności komunikacji. Oczywiście były obawy. Ale były one, kiedy swego czasu robiliśmy „Cienie zapomnianych przodków”. Wtedy wydawało się, że to nie nasz format. Jednak czas udowodnił, że jest inaczej. Myślę, że praca na scenie kameralnej będzie ciekawa dla aktorów. Mamy już plany, jakim repertuarem wypełnić tę scenę. Chcemy wystawić spektakl o Iwanie Mykołajczuku. I to logiczne, gdyż teatr znajduje się na ulicy, która nosi jego imię, a obok nas jest dom, w którym mieszkał Iwan Wasylowycz. Długo do tego dążyliśmy. Chcieliśmy wystawić spektakl „Wyspa łez”, ale nie wyszło z prawami autorskimi. Teraz będzie inny format, inny Mykołajczuk. Obecnie aktorzy teatru przygotowują się do tournée w Hiszpanii. Nasza reżyserka Tetiana Awramenko pisze inscenizację na podstawie powieści Jurija Wynnyczuka, która to powieść – na razie tajemnica. Ten projekt planujemy zrealizować na naszej głównej scenie już w następnym sezonie teatralnym. Także nie zapominajmy, że ten rok dla „Berehyni” jest jubileuszowy – kończymy 35 lat. Oczywiście wielkich uroczystości nie będzie, ale myślę, że zrobimy galakoncert. Zdjęcie Ołeksandra BIELENKIEGO. Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Główny bohater – młody ukraiński inżynier-lotnik Hryhorij Mnohohriszny, prawnuk hetmana Demiana Mnohohrisznego, znajduje w sobie siłę, by rzucić wyzwanie sztywnej systemie, wytrzymać nadzwyczaj trudne próby, zwyciężyć rozpacz i beznadzieję, wytrwać i zachować człowieczeństwo, pokonując przeszkody na drodze do szczęścia. – Nadszedł czas, by przywrócić wielkim ukraińskim nazwiskom prawdziwe miejsce w historii – przekonany jest dyrektor generalny – dyrektor artystyczny teatru Bohdan Strutyński. – To postacie, które przebyły długą drogę od zapomnienia do nieśmiertelności. Do nich należy ukraiński pisarz, publicysta Iwan Bahrianyj. A musical „Tygrysołowy” na scenie Narodowej Operetki Ukrainy stał się swoistym hymnem powrotu do domu, do podstaw samoidentyfikacji. Ten musical, moim zdaniem, przesiąknięty jest filozofią egzystencjalizmu. Jak i w powieści, tutaj wyraźnie czuje się prawdziwe przyczyny walki o wolność, walki z totalitaryzmem. Obecnie znów mamy heroiczną walkę Ukrainy o swoją wolność z naszym odwiecznym wrogiem, który niszczy naszą tożsamość, kulturę, ziemię, naród, dzieci. Z Kyryłem Beskorowajnym poznałem się pod koniec 2019 roku. A spotkaliśmy się w styczniu 2020 roku w sprawie pomysłu wystawienia tego musicalu. Wszystko zaczynaliśmy praktycznie od zera. Dołączyłem młodego kompozytora Bohdana Reszetilowa, który pisał muzykę do spektaklu, który w naszym teatrze robiła Tamara Trunowa. Wtedy miał dość udany debiut. Pragnęliśmy stworzyć potężny musical, według wszystkich kanonów gatunku. Myślę, że nam się to udało. Jestem niezwykle wdzięczny części realizatorskiej. Moje serce i dusza były oddane reżyserowi. Spektakl opowiada o relacjach Tarasa Szewczenki i Marko Wowczok. Akcja dzieje się na planie, gdzie kręcą film. To znaczy, że aktorzy wykonują od razu po dwie role – wybitnych ukraińskich pisarzy i tych, którzy rzekomo wcielają się w ich postacie w taśmie. – Obecnie kończę licencjat w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Teatru, Kina i Telewizji imienia Iwana Karpenki-Karego, i ten spektakl to moja praca dyplomowa – opowiedział reżyser-inscenizator Ołeksij Diczka. – A zaczynaliśmy od teatru ulicznego. Mam świetną przyjaciółkę Tetianę Awramenko, która obecnie pracuje jako reżyserka w „Berehyni”. Ona pierwsza poszła studiować na uniwersytet, aby nasz biedny, ale dumny teatr miał profesjonalnego reżysera (uśmiecha się). Kiedy Tetiana zaczęła pracować w tym teatrze, wołała mnie, abym pomagał jej w niektórych kwestiach organizacyjnych i twórczych. Już prawie dwa lata sam pracuję w „Berehyni”. Kiedy zacząłem wybierać materiał do dyplomowej inscenizacji, przypomniałem sobie o swojej znajomej dramaturg Ołdze Annenko, którą los po wybuchu wojny rzucił za granicę. Dowiedziałem się, że ma sztukę o Tarasie Szewczence. Poprosiłem ją, by mi ją przesłała, przeczytałem. Znalazłem w tym tekście to, co mnie boli. A gdzie wystawiać spektakl o Szewczence, jak nie w teatrze ukraińskiego folkloru, przecież sam Taras Hryhorowycz zbierał folklor. Wspominam, jak od dzieciństwa narzucano nam obraz Tarasa Szewczenki w kożuchu, z ponurym spojrzeniem, w czapce. Ten obraz ma bardzo mało wspólnego z żywym człowiekiem. Serhijowi Pawlukowi, ponieważ on pierwszy na Ukrainie wystawił „Ogród Getsemański”, a w naszym teatrze – „Marusię Czuraj”. – Miałem już do czynienia z twórczością Iwana Bahrianego, kiedy wystawiałem „Ogród Getsemański” w Czerkasach – wspominał reżyser-inscenizator Serhij Pawluk. – Właśnie dlatego, kiedy Bohdan Strutyński zaproponował pracę nad spektaklem „Tygrysołowy”, od razu się zgodziłem. To nie jest spektakl dramatyczny, a musical. W tym właśnie tkwiły pewne trudności i wyzwania. Głównym jest to, że w scenariuszu jest miłość, wolność i pragnienie życia. Rozmawialiśmy o tym projekcie dwa lata temu na festiwalu „Melpomena Tawrii”. Zaczęliśmy pracować, ale zaczęła się wojna. Chersoń, w którym wtedy byłem, okupowano. Przestaliśmy korespondować, nie było do tego głowy. Znakomitą ta praca dla mnie stała się tym, że przyjaciele przekonali mnie do wyjazdu z rodziną z Chersonia, aby pracować nad „Tygrysołowami”. Miałem szczęście do zespołu. Chciałbym wspomnieć scenografa Ołeksandra Biłozuba. Swego czasu razem wystawialiśmy „Marusię Czuraj”. Moim warunkiem było to, że i „Tygrysołowów” będziemy robić razem. Ołeksandr wiele mi otworzył i przypomniał o tym, co zapomniałem. Również cieszę się, że pracowałem z dyrygentem-inscenizatorem Serhijem Didkiem, z którym przyjaźnimy się od lat studenckich. A jeszcze chciałbym wspomnieć młodych i energicznych baletmistrza-inscenizatora Ołeha Czysza i kostiumografkę Annę Szkrohal. Niestety, poruszony w spektaklu temat pozostaje aktualny. To historia o reżimie totalitarnym, o naszych sąsiadach, którzy próbują zniszczyć naszą tożsamość. W Narodowej Operetce Ukrainy odbyła się światowa premiera musicalu „Tygrysołowy” na motywach powieści o tym samym tytule Iwana Bahrianego w inscenizacji zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Serhija Pawluka. Redakcja sceniczna należy do zespołu teatru.
Tłumaczenie maszynowe
W przestrzeni teatralnej stolicy pojawiła się nowa scena. W Kijowskim Akademickim Teatrze Ukraińskiego Folkloru „Berehynia” otwarto kameralną scenę. Pierwszym projektem tej sceny stało się przedstawienie na podstawie sztuki współczesnej ukraińskiej dramatopisarki Olhy Annenko „Ł czy N”.
…dyną. Naprawdę Taras dobrze się ubierał, lubił kobiety, pijał herbatę z rumem. Ten człowiek miał dobry gust. Był wykształcony, znał wiele języków. Słyszałem też wiele razy, że wszystkie wiersze Szewczenki są jednakowe, że wszystkie są smutne. W rzeczywistości tak nie jest. W tej inscenizacji starałem się rozwiać mity o naszym Kobzarzu. Aktorów do przedstawienia dobierałem sam. Anatolija Pachomowa nazwałbym Szewczenką dzisiejszych czasów. To artysta, za którym stoi wielka droga twórcza. Jest jaskrawy, charyzmatyczny. Obecnie nie wyobrażam sobie kogoś innego w tej roli. Anastasija Poturnak wizualnie bardzo pasuje do roli Marka Wowczka. Jak wiadomo, pisarka była osobowością dość charyzmatyczną. Myślę, że Nasti charakter jest podobny. Jestem zadowolony z pracy swoich kolegów, choć na razie istnieją pewne niuanse techniczne, trzeba coś dopracować. Mam pewne plany dotyczące nowych inscenizacji. Jest u mnie jedna bajka, napisana dla dzieci, ale w rzeczywistości będzie interesująca dla dorosłych. Teraz już myślę nad jej inscenizacją. – Dla nas z Ołeksijem scenografia była pewnym wyzwaniem – przyznała się artystka-reżyserka
nicy Svitlana Zaikina – bo nowa scena to sala baletowa. Musieliśmy stworzyć prawdziwe kulisy, stworzyć takie warunki, aby ta sala oddychała, pracowała. Kostiumy są lakoniczne, na ich stworzenie było za mało czasu, to raczej aluzje. Nie chcieliśmy wdawać się w szczegóły. – Rola jest niezwykle poważna – zaznaczył wykonawca roli Tarasa Szewczenki, zasłużony artysta Ukrainy Anatolij Pachomow. – Niedospaliśmy się, tak jak dziś niedosypia cała ukraińska społeczność. Po dyżurze biegłem na próby. Po raz pierwszy od kilku miesięcy wyspałem się tuż przed premierą. Grać genialnego poetę to już odpowiedzialność. Oczywiście się denerwowałem. Starałem się pokazać nowe oblicze Kobzarza. Wszyscy przywykliśmy do surowego spojrzenia z portretu. A w rzeczywistości była to dość wielostronna osobowość. Starałem się podejść do tej roli twórczo. Faktycznie w spektaklu gram od razu dwie role. W mojej twórczej biografii po raz pierwszy taki kontrast. Nigdy nie grałem tak niepoważnych
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
twierdziła do tego przeważająca większość źródeł. W miejscu unikalnej katedry urządzono plac apelowy dla kursantów Kijowskiej Wojskowo-Morskiej Szkoły Politycznej, a obok wzniesiono budynek mieszkalny dla dowódców i politruków, który znajdował się na fundamentach północnej fasady świątyni. Obecnie fundament Soboru Objawienia Pańskiego znajduje się pod asfaltem centralnego placu Kijowsko-Mohylańskiej Akademii i wymaga kompleksowych badań archeologicznych. W zeszłym roku z inicjatywy Centrum Konserwacji Zabytków Archeologii pozostałości Soboru Objawienia Pańskiego zostały wpisane do Wykazu obiektów dziedzictwa kulturowego według rodzajów: archeologia, historia, architektura. Zdaniem organizatorów projekt wystawienniczy tworzy paralele historyczne między zbrodniami bolszewików, którzy w 1935(6) roku zniszczyli Sobór Objawienia Pańskiego i inne znane kijowskie świątynie, a zbrodniami rosjan dzisiaj. Na ekspozycji można zobaczyć unikalne dokumenty historyczne. W osobnej instalacji „Ułamki” przedstawiono 18 eksponatów ze zbiorów Muzeum Majdanu. Wszystkie te przedmioty zebrano na terytoriach odzyskanych w ubiegłym roku podczas wypraw Narodowego Muzeum Rewolucji Godności w ramach misji Sztabu Ratowania Dziedzictwa… Zwiedzający mogą zobaczyć uratowane szczątki Cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy (wieś Wiaziwka, obwód żytomierski) oraz Świę…
Ławry Uspieńskiej Świętogórskiej (wieś Dolina, obwód doniecki). Wystawa, która opowiada o Soborze Objawienia Pańskiego i o zniszczeniu świątyń podczas wojny, jest dziś niezwykle ważna. Dotyczy ona bowiem nie tylko utrwalania zbrodni, ale także wielkiej nadziei na badania i nieuchronną odbudowę ukraińskich świątyń zniszczonych przez współczesnych „bolszewików”. Wzruszującą instalację „Requiem” przedstawił znany współczesny artysta Anton Łogow, który jest także jednym z kuratorów wystawy „Instalacja Antona Łogowa”. Obiekt artystyczny jest materialnym uosobieniem idei przeprowadzania paraleli między ideologią bolszewików a rasistów, polegającej na stosowaniu terroru wobec ludności i niszczeniu zabytków historycznych. Koncepcję instalacji Antona Łogowa kontynuuje jego seria dzieł artystycznych „Rysunki o wojnie”, będąca próbą przemyślenia na nowo radzieckich ideologemów za pomocą środków artystycznych. Szufladki z niezgrabnych mebli z czasów radzieckich, w których zaprezentowano rysunki, symbolizują ramy ideologii, która rodzi nienawistnicze idee, z którymi putinowska Rosja rozpoczęła wojnę w Ukrainie. W ramach pracy nad projektem wystawienniczym „Objawienie. Braterstwo. Sobór”, który potrwa do 30 czerwca, odbywa się szereg wydarzeń, spotkań, oprowadzań kuratorskich i wykładów.
Przygotował Heorhij ŁUKIANCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Wystawa poświęcona odbudowie soboru Objawienia Pańskiego opowiada o historii duchowej świętości zniszczonej w czasach komunistycznej moskiewskiej bezbożnej władzy. Ekspozycja znajduje się w Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy i porusza kwestie wiecznych wartości oraz sensów, które kształtują niepowtarzalny wizerunek Kijowa jako historycznej, kulturowej i duchowej stolicy naszego kraju. Sercem kompleksu klasztornego był właśnie sobór Objawienia Pańskiego. Był on majestatyczny i potężny, niczym twierdza zdolna wytrzymać każde oblężenie. Jednocześnie w jego liniach architektonicznych wyczuwa się prawdziwy charakter baroku, powiew potężnej i pięknej epoki, nieokiełznaną energię, która spowodowała rozkwit nie tylko kijowskiej architektury, ale także malarstwa i innych dziedzin sztuki. Był to wyrazisty przykład mecenackiego budownictwa sakralnego, niedoścignione arcydzieło sztuki architektonicznej epoki baroku, które wraz z wzniesioną w połowie XVIII wieku dzwonnicą uważano za dominantę architektoniczną Podola. Połączenie tych czynników określało unikalną wartość historyczno-kulturową soboru Objawienia Pańskiego, która została zbrodniczo zniwelowana decyzją bolszewickiej władzy o zburzeniu świętości po przeniesieniu stolicy USRR z Charkowa do Kijowa w 1934 roku. W lutym 1935 roku Kijowska Obwodowa Inspekcja Ochrony Zabytków przeprowadziła fotorejestrację budowli, a pod koniec tego samego roku sobór Objawienia Pańskiego, a także drugi i trzeci poziom dzwonnicy zostały rozebrane... Niedawno na podstawie dokumentów archiwalnych udało się ostatecznie ustalić, że świętość została zniszczona w 1936 roku, a nie w 1935, jak sądzono. Wystawa poświęcona jest głównej świętości monasteru Brackiego na Podolu, zniszczonej przez komunistów w połowie lat 30. XX wieku. Choć nazwa projektu akcentuje właśnie sobór Objawienia Pańskiego, na wystawie zaprezentowano dokumenty opowiadające także o innych zabytkach sakralnych zniszczonych w czasach radzieckich. Zwiedzający mają możliwość zobaczyć 14 unikalnych dokumentów – świadectw celowego niszczenia przez moskiewskich bolszewików w latach 30. XX wieku najbardziej znaczących budowli kultowych Kijowa: monasteru Brackiego, soboru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach i monasteru, soboru wojskowego św. Mikołaja, dzwonnicy monasteru św. Cyryla. W zaprezentowanym projekcie na przykładzie soboru Objawienia Pańskiego organizatorzy starali się pokazać wielkość dziedzictwa archeologicznego i historycznego Kijowa. Był to unikalny zabytek historyczny, zbudowany kosztem Iwana Mazepy. Zatem historia soboru to także historia wielu wybitnych osobistości, które w różnym czasie rozbudowywały, badały i chroniły ten zabytek. Ekspozycja prowadzi również paralele między bolszewickim bezprawiem, które zniszczyło sobór, a zbrodniami raszystów dzisiaj... Odwołanie do historii tej znaczącej świętości, która uosabiała kontekst polityczny i kulturowy epoki hetmana Iwana Mazepy, aktualizuje więź z pokoleniami narodu ukraińskiego, które tworzyły oryginalny świat ukraińskiej kultury i tożsamości w minionych wiekach. Warto wspomnieć, że przez kilka stuleci monaster Bracki pozostawał jednym z głównych ośrodków oświatowych, kulturowych i religijnych miasta. Monaster zajmował cały kwartał między placem Kontraktowym, ulicami Nabereżno-Mykilską, Illińską i Wołoską. Ozdoba – fragment kolumny – wykończenie portalu soboru Objawienia Pańskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, rachunek bieżący UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: Organizacja Społeczna „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz – 1000 hrywien. 2. Sweć Petro Wasylowycz – 300 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK. Dział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55. Redaktorka literacka Hałyna DACIUK. Korektorka Ołena HŁUSZKO. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe