Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

NIŻYN W EPOCE BAROKU

Слово Просвіти, №25 за 2008 рік

Zabytki architektoniczne Niżyna z czasów kozackiego baroku (XVII–XVIII w.) zachwycają różnorodnością i wyrafinowaniem form. Jedną z pereł dawnego miasta pozostaje cerkiew Spasa-Przemienienia. Bezlitośnie splądrowana w latach komunistyczno-ateistycznego reżimu, przemieniona przez niewdzięcznych potomków w nędzną ruinę i wysypisko śmieci, ta świątynia przetrwała napór złego losu. Żyje do dziś. Pierwsze wzmianki o niżyńskiej cerkwi Spasa-Przemienienia pochodzą z połowy XVII wieku. W 1625 roku polski król Zygmunt III, przyłączywszy do swoich posiadłości ziemie czernihowsko-siewierskie, wznosi w miejscu dawnego niżyńskiego grodziska mocną drewnianą twierdzę. Tak na lewym brzegu rzeki Ostr powstają Zamek, ufortyfikowany drewnianymi murami, oraz Stare Miasto, otoczone wysokim wałem ziemnym. Wkrótce domostwa niżynian i dzielnice miejskie pojawiły się także na prawym brzegu Ostra — Nowe Miasto. Zamieszkiwali je przede wszystkim kozacy, którzy w czasach chmielnicczyzny (1648–1657) utworzyli Nowomiejską setnię Niżyńskiego pułku. Właśnie wtedy, w połowie XVII wieku, pojawiła się w Nowym Mieście drewniana cerkiew, która stała tam ponad 100 lat. Te przekazy potwierdzają również źródła dokumentalne. Przez długi czas w cerkwi przechowywano księgę „Ogrodek Najświętszej Bogurodzicy” z pouczającymi tekstami duchowymi, na której dopisano ręcznie: „Roku Bożego 1673 ofiarował sługa Boży Larion Wierchoglaz i nadał na cerkiew Bożą Nowomiejską”. Zatem w tym czasie drewniana świątynia aktywnie funkcjonowała. W połowie XVIII wieku parafianie cerkwi Spasa-Przemienienia postanowili zbudować w miejscu starej drewnianej nową murowaną cerkiew. Jej fundament założono obok starej. Gdy jednak wzniesiono nową świątynię, w miejscu ołtarza poprzedniej postawiono niewielką drewnianą kapliczkę. W 1782 roku widział ją na własne oczy i opisał O. Szafoński, autor „Czernihowskiego namiestnictwa topograficznego opisu”. O okolicznościach budowy ceglanej cerkwi Przemienienia Pańskiego dowiadujemy się z materiałów ukraińskiego historyka sztuki Fiodora Ernsta, represjonowanego w latach stalinizmu za naukowe zainteresowanie historią kultury ukraińskiej. W 1923 roku odwiedził on Niżyn, badając miejscowe świątynie i zabytki dawności. Według świadectwa uczonego, w ikonostasie niżyńskiej cerkwi Spasa-Przemienienia znajdowała się miedziana tabliczka z napisem: „1748 zaczęta za świaszczennomnicha krestowego Fiodora Sawickiego, ukończona ta cerkiew w 1757 za kapłanów Daniiła i Mikołaja Sawickich i ktitora Piotra Społatbohа. Pisał złocił ikonostas Iwan Diemianowicz Wiesniński, a płacił pieniądze grek Paweł Artiemow, który oślepł”. Nowo wzniesiona świątynia miała trzy ołtarze: główny — ku czci dwunastego święta Przemienienia Pańskiego oraz dwa dodatkowe — ku czci Wprowadzenia Bogurodzicy do świątyni i Tichwińskiej Jej ikony. Niezwykle interesujący i oryginalny pod względem architektonicznym jest zewnętrzny wygląd cerkwi: tu udanie połączono krzyżowy plan budynku z liniowym układem kopuł, co często obserwujemy w najlepszych wzorach rodzimej drewnianej architektury cerkiewnej XVI–XVIII w. Trzy okrągłe bębny świątyni rozmieszczono wzdłuż centralnej osi budowli i uwieńczono smukłymi gruszkowatymi hełmami z dwoma załamaniami, charakterystycznymi dla ukraińskiego baroku. O wewnętrznym wystroju cerkwi wiemy niewiele. Wiadomo, że oprócz ikonostasu wewnątrz cerkwi bogato zdobiony był srebrny grobowiec z Całunem Zbawiciela, a ściany świątyni malowali miejscowi ikonopisarze. W XVIII wieku przy cerkwi działały szkoła i szpital, utrzymywane z funduszy gminy i z ofiar. W 1852 roku wszystkie wewnętrzne malowidła świątyni, z wyjątkiem dolnego rzędu ikonostasu, przemalował miejscowy malarz Foma Kononow. A w latach 1853–1857 świątynia przeszła znaczną przebudowę: od strony zachodniej dobudowano do niej cerkiew ciepłą z wysoką trzykondygnacyjną dzwonnicą. Cerkiew Spaską rozbudowano o kolejne dwa ołtarze — ku czci ikony Kazańskiej Matki Bożej oraz Narodzenia Jana Chrzciciela. Wtedy też zmieniono zewnętrzny wygląd świątyni: smukłe barokowe hełmy zastąpiono klasycznymi półkulistymi — zgodnie z architektonicznymi gustami nowej epoki. Wszystkie prace budowlano-remontowe i wykończeniowe prowadzono z funduszy znanego w Niżynie mecenasa i dobroczyńcy, kupca drugiej gildii Michaiła Stiepanowicza Bidy (Biediny). Dobroczyńca i mecenas cerkwi Spasa-Przemienienia M. S. Bida po śmierci spoczął wiecznym snem w grobowcu przy murach świątyni. Znana historyk, etnograf i regionalistka J. H. Spaska wspominała, że nawet po wydarzeniach rewolucyjnych 1917–1920 lat widziała, jak zgodnie z testamentem dobroczyńcy w dzień pamięci przy jego grobie gmina cerkiewna wydawała obiad żałobny dla ubogich. Twierdziła ona także, że zgodnie z dawną tradycją cerkiew Spasa-Przemienienia była swoistym duchowym ośrodkiem miejscowych rzemieślników: właśnie tu przechowywano relikwie cechowe — znaki i sztandary niżyńskich zrzeszeń rzemieślniczych. Wydarzenie, które miało miejsce przy świątyni 1 maja 1861 roku, na zawsze związało niżyńską cerkiew Spasa-Przemienienia z imieniem Tarasa Hryhoriewicza Szewczenki. Podczas przewożenia prochów poety z Petersburga na Ukrainę w celu ponownego pochowania, procesja żałobna zatrzymała się w Niżynie, i tu, na placu przed świątynią, odbyła się pierwsza w historii miasta ukraińska manifestacja, a niżyńscy duchowni odprawili panichidę nad trumną Wielkiego Kobzarza. O tym, jak w Niżynie witano procesję towarzyszącą ciału Szewczenki, dowiadujemy się ze wspomnień M. Bileckiego, L. Hlibowa i W. Tołbina. Żałobny kondukt pod miejską zastawą powitali przedstawiciele miejscowej inteligencji, rzemieślnicy z rozwiniętymi sztandarami cechowymi i chorągwiami, studenci Niżyńskiego liceum im. ks. Bezborodki oraz gimnazjaliści. Wóz z trumną przewieziono przez miasto ulicą Moskiewską i wprowadzono za ogrodzenie cerkwi Spasa-Przemienienia. Po panichidzie, którą wspólnie odprawili niżyńscy duchowni na czele z protoprezbiterem Fiodorem Bordonosem, nauczycielem religii w Niżyńskim liceum, studenci przymocowali do wieka trumny wieńce i kwiaty. Procesja cerkiewna towarzyszyła trumnie z ciałem Kobzarza przez całe miasto ulicami Gogolewską i Kijowską (obecnie ul. Szewczenki) aż do zastawy na wyjeździe kijowskim. W 1991 roku ku pamięci tego wydarzenia niżynianie ustawili przy cerkwi Spasa-Przemienienia pamiątkowy znak. Burzliwe wydarzenia XX wieku odbiły się także na losach cerkwi Spasa-Przemienienia. Od 1924 roku odprawiała w niej nabożeństwa gmina Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, a sama świątynia stała się katedrą niżyńskiego biskupa. Po rozprawie w latach 30. nad „autokefalistami” wojujący bezbożnicy dobrali się także do samej świątyni. Cerkiew Spasa-Przemienienia zamknięto, a w niej urządzono skład wojskowy. Jak opowiada…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn