Strona · s. 12strona oryginału ↗
Rousseau i Skoworoda
Слово Просвіти, №25 за 2012 рік
Wiktor KOSTIUCZENKO
W czerwcu 2012 roku obchodzimy 300. rocznicę urodzin francuskiego filozofa i pisarza Jean-Jacquesa Rousseau. W tym samym roku, w grudniu, minie 290 lat od dnia urodzin ukraińskiego filozofa i pisarza Hryhorija Sawycza Skoworody.
Synowie wieku
Ci dwaj wielcy obywatele świata posiadają wiele podobnych cech charakterologicznych, zarówno w planie biograficznym, jak i w społeczno-filozoficznych dążeniach do poprawy ludzkości poprzez doskonalenie samego człowieka, likwidację nierówności majątkowej, harmonizację relacji obywatela i państwa, zachowanie przyrody i człowieka jako jej części. Hryhorij Skoworoda jest o dziesięć lat młodszy od Jean-Jacquesa Rousseau. Urodzili się w różnych krajach: Rousseau w republikańskiej Szwajcarii (28.06.1712), Skoworoda w Małorosji — kolonii Rosji (03.12.1722). Żyli i tworzyli w różnych warunkach. Ale myślenie obu kierowało się ku jednemu: potrzebie szukania „nowego świata”. W tym celu, według ich przekonania, należało uporządkować relacje między bogactwem a biedą, określić wzajemne stosunki „lud i władza”, „lud i nauka”, „lud i religia”. Wkład obu w poszukiwania „nowego świata” jest ogromny. Wzbogacona ich ideami ludzkość pragnie wcielić te idee w życie. W różnych krajach działo się to i dzieje się różnie, w zależności od rozwoju obywatelsko-społecznego, poziomu wykształcenia państwa, jego demokratycznych dążeń i co najważniejsze — od pragnienia samego społeczeństwa.
Zmarł Rousseau w 1778 roku w miasteczku Ermenonville pod Paryżem, w majątku markiza de Girardin. Skoworoda zmarł w 1797 roku we wsi Iwaniwka (obecnie Skoworodiwka) na Charkowszczyźnie, w posiadłości ziemianina Kowalewskiego.
…Czym jest dzisiaj Plac Kontraktowy w Kijowie na Podolu? To bezkresne ludzkie zbiegowisko, bo tutaj zbiegają się końcowe trasy tramwajów i autobusów. Tutaj jest stacja metra. Na placu, w skwerze, w 1976 roku ustawiono pomnik ukraińskiego oświeceniowca, pedagoga, muzyka Hryhorija Skoworody. Autor — rzeźbiarz Iwan Kawaleridze. Paradoksalnie: ten, który uciekał od zgiełku miast, propagując chłopski sposób życia, czystość myśli i czynów na łonie przyrody, znalazł się w centrum zamętu. Na Placu Kontraktowym znajduje się Akademia, w której się uczył. W chłopskim stroju, w kierpcach, z torbą za plecami, przekroczywszy lata i stulecia, patrzy na swoją almamater, na młode pokolenie studentów.
Spójrzmy na życiowe etapy H. Skoworody. Jest studentem Akademii Mohylańskiej w Kijowie, śpiewakiem chóru dworskiego w Sankt Petersburgu, wykładowcą kolegiów w Perejasławiu i Charkowie, nauczycielem ludowym w rodzinach ziemiańskich, urzędnikiem misji dyplomatycznej na Węgrzech, podróżnikiem po krajach europejskich. Stanowi to ponad jedną trzecią jego świadomego życia.
Czyżby wszędzie ubierał się w chłopski strój? Pytanie jest retoryczne. Co pierwsze przychodzi na myśl, gdy patrzy się na pomnik? Pasterz, parobek, pielgrzym. A gdzież wykształcony człowiek? Przecież na portretach przedstawiony jest w stroju świeckim.
…I oto jesteś w Szwajcarii, w Genewie, gdzie urodził się Rousseau. Na wyspie pośrodku malowniczego Jeziora Genewskiego wznosi się majestatyczna rzeźba Rousseau. Pomnik rzeźbiarza Jean-Jacquesa (zbieżność imion) Pradiera ustawiono jeszcze w 1835 roku. Autor przedstawił go pochylonego nad książką. Cała Genewa patrzy na jednego z zwiastunów idei rewolucji francuskiej, Rousseau, a Rousseau spogląda na swoją ukochaną Genewę. Kilka razy pomnik Rousseau obracano, aby mógł zobaczyć całe swoje miasto. Przejrzyście czysta woda jeziora, łabędzie, uspokojeni Szwajcarzy i tysiące turystów jakby odtwarzają tę zharmonizowanie, której niegdyś szukał wybitny przedstawiciel Oświecenia.
Warunki społeczne, w których urodził się i w których mijały dziecięce lata Rousseau w Szwajcarii, z małorosyjskimi nie sposób porównać. Ale wcześnie osierocony przez matkę, Rousseau ruszył przez wsie, zarabiając na chleb swoją muzyką i pieśniami. Zbliżył się do prostych wieśniaków, których życie kontrastowało z życiem zamożnych warstw. Wpłynęło to na jego późniejsze poglądy. H. Skoworoda urodził się we wsi Czornuchy na Połtawszczyźnie. Formowały go jako myśliciela filozofia ludowa, nastroje antypańszczyźniane, fałsz władzy i kościelnej wierzchówki, która, dorobiwszy się majątku na ludowej nędzy, przeobrażała się i odgradzała od ludu. Tułaczka młodości, wędrowny tryb życia głównie na wsi tworzyły ład duchowy i skryte marzenie Rousseau o posiadaniu własnego ogrodu, chatki, krowy, stawu i otoczenia z prostych, niepsutych cywilizacją pracowników. Taką samą idylliczną scenę rysował sobie i Skoworoda, tyle że dodając do tego pasiekę. Stąd u obu twórców szczególne miejsce w twórczości zajmuje obraz wsi zarówno jako doskonały produkt kultury materialnej, jak i produkt bogactwa duchowego. Ogród daje człowiekowi zgodę i równowagę. To i ogród nauki, i ogród Boży, który rodzi miłość i pokój. „Tylko wieś — „kraj”, tylko lud wiejski — „ludność”. Monarchiczna Francja, gdzie długo żył Rousseau, ostro uwypukliła jego republikańskie sympatie. W swoich pracach artystycznych i naukowych stale porównywał moralność i sposób życia prostych ludzi z moralnością i sposobem życia górnych warstw Paryża, nie na korzyść tych ostatnich. Prawda, paryskie salony zachwiały poglądami Rousseau na bogactwo. Z czasem stał się nie tak kategoryczny, jak w młodości: chciało mu się i pieniędzy, i sławy. Podczas gdy H. Skoworoda był bardziej stały. Twierdził stanowczo: „Los mój z biedakami”. Natura hojnie obdarzyła obu talentami: wyczuciem słowa, muzykalnością. Ubóstwiali książkę. Szczególnie zachwycali się filozofią starożytnego świata i mitologią. Miało to decydujące znaczenie w osiągnięciu wykształcenia i rozwoju zainteresowań naukowych. Obaj stali się reformatorami. Rousseau zaproponował zbliżenie salonowej francuskiej dramaturgii do ludowej. A w zapisie nutowym zastąpienie znaków nutowych oznaczeniami cyfrowymi. Elita artystyczna Paryża, oczywiście, nie wszystko przyjęła z innowacji Rousseau, ale zauważyli go naukowcy i zaprosili do składu autorskiego słynnej francuskiej „Encyklopedii”. H. Skoworoda zreformował poetykę, wykładając w kolegiach. Stworzył swoją szkołę poetycką z własną teorią wierszowania i własnym światopoglądem zjawisk przyrody, życia społecznego, sfery duchowej. Na tym polegało jego nowatorstwo, co stało się przyczyną tego, że oficjalna władza uciekła się do prześladowania uczonego, zwolniła z pracy nauczycielskiej. Swoją poetykę stosował podczas pisania wierszy, dbając o jasność myśli oraz melodyjność w wierszowaniu, potępiając przy tym „pismodzwonstwo”. Przez pewien czas Rousseau i Skoworoda pracowali jako nauczyciele ludowi w bogatych rodzinach. Potem nabyte umiejętności przydały się do pisania traktatów pedagogicznych. Obaj służyli w misjach dyplomatycznych. Rousseau — we francuskiej w Wenecji. Skoworoda — w rosyjskiej na Węgrzech. Rousseau, zauważając zakulisowe spekulacje, zaczął je demaskować i zwolniono go z pracy. Skoworoda dzięki służbie poselskiej miał możliwość pobyć w krajach europejskich. Szczególnie przypadła mu do gustu republikańska Szwajcaria. Odwiedził wiele miast tego kraju. W Bazylei pokłonił się pamięci ulubionego filozofa Erazma z Rotterdamu, który tu żył. Wydaje się, że w wędrówkach po Szwajcarii zapoznawał się z dziełami Woltera i młodego Jean-Jacquesa Rousseau. Biskupi, mnisi i koledzy z akademii nie raz proponowali H. Skoworodzie poświęcenie się Kościołowi. Przekonywali, że zapewni to bezproblemowe życie i stały dach nad głową: „Będziesz filarem cerkwi i ozdobą klasztoru”. Na co odpowiadał: „Ja tworzenia filarów mnożyć sobą nie chcę, dość i was filarów (nieociosanych) w świątyni Bożej”. Tak samo i Rousseau często trafiał do klasztorów. Duchowieństwo, widząc rozum, wiedzę, talenty, skłaniało go do pozostania w klasztorze. Lecz Rousseau, u którego już zrodził się ironiczny stosunek do Boga, nie zamierzał nosić znienawidzonej mu sutanny. Ciekawe, że i u Rousseau, i u Skoworody nauczycielami byli starożytni greccy i rzymscy filozofowie Plutarch, Horacy, Sokrates, Owidiusz. W poszukiwaniu harmonii XVIII wiek — to aktywne poszukiwanie przez filozofię europejską sensu ludzkiego bytu. Materialista Wolter we Francji kładzie fundamenty Wolności, Równości, Braterstwa. Idealista Kant w Niemczech zaprzecza materializmowi, propaguje idee istnienia świata materialnego poza ludzką świadomością. Demokratyczna, humanistyczna filozofia H. Skoworody była, że tak powiem, między filozofią Kanta a filozofią Woltera. Można w niej natrafić na echa materializmu Woltera i idealizmu Kanta. A oto poglądy Skoworody i Rousseau na społeczeństwo, człowieka, naukę, sztukę, pedagogikę — są zgodne. O żadnych wpływach tu nie ma mowy. W razie, gdyby Skoworoda i zapoznał się z dziełami Rousseau, wędrując po Szwajcarii (1750 r.), to zapewne były to pierwsze utwory poetyckie oraz jeszcze, być może, traktat „Rozprawa o naukach i sztukach” (1750 r.). Wszystkie inne dzieła Rousseau ukazały się drukiem później, kiedy Skoworoda już wrócił do Małorosji. Ale najbardziej prawdopodobne, o czym można twierdzić niemal bezspornie, to to, że Skoworoda w Europie zaczerpnął republikańskiego powietrza, ducha wolności (Liberte), który przygotowywał lud Francji do zdobycia Bastylii i ogłoszenia Deklaracji praw człowieka i obywatela. Po raz pierwszy w historii ten duch wstrząsnął ludem. Właśnie wtedy wolnościowe idee francuskich encyklopedystów rozprzestrzeniały się po Europie. Wiadomo, że i rosyjska caryca Katarzyna II flirtowała z nimi, korespondowała z Wolterem. Czyż nie wtedy wszechwładna caryca zwróciła uwagę na dworskiego śpiewaka, dwudziestoletniego wykształconego Ukraińca, którego poglądy były współbrzmiące z politycznymi, etycznymi poglądami encyklopedystów? Więc nie przypadkiem chciała mieć na dworze „swojego” encyklopedystę, który władałby językami europejskimi (dawnymi i współczesnymi). H. Skoworoda odpowiadał jej. Myślał po-ew-
europejskim. Caryca zwróciła się do niego z propozycją pozostania na służbie na dworze. Na co niezależny H. Skoworoda odpowiedział: jego fujarka i wolność są dla niego droższe niż „carska korona”. Ideałem dla Rousseau jest rozumny, pracujący człowiek, który pragnie poznać samego siebie. To nie ci wystawnie ubrani „pupile losu”, wyniesieni na fali bogactwa, gdy naród żyje w biedzie. Wybitny myśliciel epoki Rousseau potępiał osiągnięcia ówczesnej nauki i techniki, ponieważ nie poprawiały one warunków życia zdecydowanej większości ludzi, a z ich owoców korzystały jedynie wyższe sfery społeczeństwa. Rousseau imponuje człowiek, który siłą rozumu rozprasza mrok i przy tym „zagłębia się w sobie, aby zbadać człowieka i poznać jego naturę, jego obowiązki i jego przeznaczenie”. Spośród licznych prac artystycznych i traktatów naukowych Rousseau szczególne miejsce zajmuje traktat „Umowa społeczna”, który jest interesujący również dzisiaj. Najpierw dla tych, którzy dochodzą do władzy. „Umowa społeczna” to dzieło polityczne, w którym podjęto próbę stworzenia wzorowego państwa, gdzie bogactwa są rozdzielone sprawiedliwie. „Człowiek urodził się wolny, a tymczasem jest w kajdanach” — powtarzał Rousseau. Od tych kajdan (politycznych, majątkowych) należy go uwolnić. Umowa społeczna między władzą a narodem jest możliwa w kraju, który rzeczywiście gwarantuje równouprawnienie wobec prawa, który tworzy skuteczną konstytucję, dbającą o sprawiedliwość. Rousseau uzasadnia stworzenie republiki, w której panuje władza ludu, zarówno ustawodawcza, jak i wykonawcza. H. Skoworoda w centrum swojej filozofii stawia człowieka, który poprzez „samopoznanie matki-natury” („zagłębianie się w sobie” u Rousseau) osiąga prawdę. Nowocześnie brzmią słowa filozofa: „...zmierzyliśmy ziemię, morze, powietrze, niebiosa, niepokoiliśmy dla metali ziemski żywot... budujemy niezrozumiałe maszyny, zasypujemy przepaście, zatrzymujemy i kierujemy nurt wód... Ale biada w tym, że przy tym wszystkim czuć, jakby brakowało czegoś wielkiego”. A wielkie rodzi się wtedy, gdy wszystko to wiąże się ściśle z potrzebami społecznymi człowieka i nie szkodzi naturze. Zawsze w sercu musi być miejsce na dobro. „Lepiej chwilę uczciwie żyć,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
