Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Spowiedź Maminej Wiśni

Слово Просвіти, №25 за 2018 рік

Jarema HOJAN, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Ciąg dalszy. Pocz. w nr 22, 23 za 2018 r. Żegnaliśmy się, a ja ze smutkiem mówiłem o tym Anatolijowi Paszkewyczowi i szczerze wyznałem, że jego poruszone wspomnienie ognistym piętnem legło na duszy, i prosiłem, by zapisał wszystko, co powiedziane i przeżyte, oraz napisał książkę nowel, jak przychodzą na świat pieśni, które pokochał naród i przyjął za swoje, a nosi je pod sercem Ukraina. Propozycja ta uderzyła Anatolija Maksymowycza. Zamyślił się i zmartwił, że nigdy nie próbował pióra w gatunku noweli, chociaż o tym, co przeżył, mógłby napisać wiele. A tu jeszcze codzienność takim ciężarem na barki spadła, jakby ciemną nocą statek po morzu błądził, a wokoło ani światełka, ani gwiazdeczki na niebie. Rozumiałem, skąd pada cień tej wycierpianej tęsknoty. Nie stało towarzysza, z którym łączyła ukraińska siostrzyca-pieśń, urwała się melodia w pół słowa. Lecieli razem w pieśniowym niebie nad Ukrainą i tworzyli cud, a kiedy przyjaciela zabolało złamane skrzydło, Anatolij Paszkewycz podtrzymywał go w locie z ostatnich sił i posyłał na pomoc żywe słowo. Dzwonił z Łucka po kilka razy dziennie i zawsze z jasnym wspomnieniem lub dobrą nowiną, jak z leczniczym balsamem dla chorego serca, które omdlewało pod ciężarem ziemskich trosk: „Krzepcie się, Dmytro Omelianowyczu, my z wami jeszcze napiszemy morze pieśni”. Smutno, że w tym morzu wysychała już ostatnia kropla... Miała Anatolij Paszkewycz jeszcze jedną zgryzotę: twórcy i kierownikowi artystycznemu Wołyńskiego Chóru Ludowego nie dawali żyć biurokraci od kultury, te komary nad bagnem, które mogą zagryźć i orła. Gnęli do ziemi talent, łamali dumną postawę artysty, wbijali w ziemię wielkomocarstwową pięścią ukraińską pieśń. Komary podcinały skrzydła, bagienna muszka zjadała artystę, i ja to czułem po nastroju Anatolija Paszkewycza. Przypomniałem sobie, jak trzy lata temu gazeta „Radiańska Ukraina” („Demokratyczna Ukraina”), gdzie kierowałem działem kultury, wystąpiła w obronie jego talentu, który stanowi duchowe bogactwo Ukrainy. A dni były niepokojące: kwitł maj, a w Czarnobylu bulgotał śmiercią czwarty reaktor, promieniowanie raziło nie tylko ciało, ale i dusze. Urzędnicy kontynuowali działanie, jak w czasach dyktatorskiego reżimu — szarpali artystę za sznureczek, niczym marionetkę, świeże wiatry demokracji wiały nie dla nich. Prawda, po wystąpieniu gazety komary stały się ostrożniejsze, ale utajone zło dalej wisiało nad bagnem. A życie trwało — śpiewał Wołyński Chór Ludowy, pisały się nowe pieśni, i pośród kłopotów tworzyła się ta książka. Pewnego późnego wieczora, kiedy w sąsiednich domach już nie świeciły się okna, rozległ się międzymiastowy telefon. Dzwonił z Łucka Anatolij Paszkewycz. Głos radosny i poruszony, właśnie ukończył nowelę „Mamina wiśnia” jako przyśpiew do książki, leżą przed nim jej wycierpiane strony. Zaczął czytać nowelę, i głos jego zadrżał, i biedne powojenne dzieciństwo w wesołych kościelnych dzwonach patrzyło z daleka, i zapłakała stara wiśnia koło chaty, i zajęczała kalina na mogile w mamowym wezgłowiu, i do chaty ze słowa i muzyki syna wchodził obraz i głos matki. Wzeszedł pierwszy pęd książki, i ja powiedziałem o tym autorowi i życzyłem mu nowych nowel, pięknych i serdecznych, jak i jego pieśni. Odtąd telefon często dzwonił w wieczornej porze, czasami, chyba już po koncercie, i ja słuchałem nowej noweli i cieszyłem się, że kompozytor i twórca chórów ludowych na Ukrainie odkrywa w sobie pisarski talent i że kwitnie słowo, dane w godzinach pożegnania z przyjacielem. Oto tak pisała się ta książka, wznosząc się nad codziennością i marnością, wyszedłszy z miłości i bólu, wyrosła cicho, jak mamina wiśnia, której potrzebna jest ojczysta ziemia i niebo Ukrainy. I cicho-cicho, jak słońce wschodzi na niebie, weszła do książki matka i oświetliła ją. „Nad ziemią wschodziło słońce. Z chaty wyszła siwa, jak świat, matka. Wstąpiła na podwórze, i słońce wyciągnęło do niej złote promienie. Ona stała w nich, jak święta Matka Boża. Następnie wstąpiła za bramę. — Nie idźcie, — smutno zaskrzypiała grusza. — Nie idźcie, — odezwała się tęsknotą chata. — Pora już mi, — odpowiedziała matka. Przeżegnała się, pokłoniła chacie z gruszą i poszła. Łąki ścieliły się dywanami. Pola ziarnem obsypywały. Trawy nogi całowały. Lasy śpiewały requiem, a promienie oświetlały jej ostatnią drogę. Nad nią przelatywały żurawie i niosły na skrzydłach głośną tęsknotę w dal, za horyzont, gdzie zachodziło słońce, dokąd zmierzała siwa matka. Słońce schowało się, i promienie zgasły. Rozdarło się niebo ostatnim żurawim krzykiem. Ziemia płakała piołunowymi rosami, a niebo jeszcze długo kołysało echo ostatniego krzyku”. Słowa, jak pieśń, wyśpiewane z synowskiej miłości i tęsknoty. Mama modlitwami uratowała syna od faszystowskich bomb na bezbronnym statku na morzu i uratowała pieśń dla Ukrainy. Mama i ojciec sprzedali w głodne powojenne lata ostatnią krowę i, cierpiąc niedostatek, kupili synowi bajan, i z ich chłopskiej ofiarności wzeszła pieśń dla Ukrainy. Matka przelała w syna swoje pieśni i, zobaczywszy kiedyś nową pieśń o cierpiącym dębie, powiedziała Anatolijowi cicho: „Ty o ludziach pisz, o ich losach”. A syn, jak w dzieciństwie, odrzekł łagodnie: „On dla mnie, jak żywy, i los u niego ciężki, mamo, złowieszczy”. Oj, ciężki los, ciężki i złowieszczy — i u dębu-olbrzyma, który przeżył wieki, a padł w naszych dniach od piły i siekiery bezdomnych; i u starodawnego zamku, zburzonego nie przez cudzoziemskiego zdobywcę, a przez ziomków, którzy skrycie przed narodem zagarniają dla własnego bogactwa swój kraj; i u brzozy z wyrwanym korzeniem; i u splądrowanych rzek oraz zielonych dolin; i u sławnego Czehrynia, pod kozackie serce którego próbowali wbić elektrownię atomową; i u ozdoby sadów ukraińskich — maminej wiśni, która schnie i więdnie od promieniowania i kwaśnych deszczów; i u zaniedbanego stepu, gdzie grzmiały kopyta kozackich pułków i na oczach matek padali synowie-żołnierze. Wszystko to los wasz, Ukraino-matko, bo i najmniejsza roślinka na waszym polu, i pachnące tymianki, i lubczyk, i kalina w ługu, i czary Świtezi, i wiśniowy białokwiatowy płatek, i nocka-czarodziejka z dyrygentem-księżycem między gwiazdami połączone są z człowiekiem — wiecznym dzieckiem przyrody i nowożytnym niszczycielem jej. I całe to piękno ziemskiego raju wyśpiewane w muzyce Anatolija Paszkewycza oraz wymalowane w jego po-synowsku czułym pisarskim słowie, a cały ból za ratowanie tego zdeptanego raju gniewnie grzmi-rokoce w jego pieśniach i dumach, płacze requiem, a serce krzyczy jękiem: „Ja stałem na brzegu i pytałem w dali: „Kto i za co posłał tobie taki los, ziemio moja?” Ukrainiec bez wiśni — jak sierota bez mamy. Wiśnia wyrosła przy mogile matki Poety, w głowach jej, wyrosła sama z siebie, wiśnia chodzi za nami, jak żywa, i przyszła od rodzinnej chaty, a może, z synowej pieśni. Wiśnia od samego dzieciństwa kwitnie w naszym losie z Szewczenkowego sadu wiśniowego koło chaty, bo choć i urodziła się w kazamacie, a siłę ma niebiańską, przerasta przez wieki ku chwale Ukrainy. Wschodzi w wiśniowym sadzie Ukrainy książka-spowiedź „Mamina wiśnia” i w parze z pieśnią idzie między ludzi. I słychać, jak w słowie i muzyce biją serca matek i synów, świecą przeczyste płatki, jak białe strony poezji i nutowych arkuszy, rozbrzmiewa głos rodu i narodu na cały świat. Kwitło czwarte lato odrodzonej Sobornej Ukrainy, szczodrymi zbiorami wiśni i czereśni uśmiechały się do słońca sady. Szczęśliwy wiśniowy uśmiech rozświetlił w sobornym zenicie lata także naszą „Wesełkę” — w gości zawitał Anatolij Paszkewycz. Przyszedł wesoły, piękny, romantycznie uniesiony i świątecznie uroczysty. Taki, jak nam się wydawało, jakby prosto z koncertu pod niebiańskimi gwiazdami we wsi Szewczenkowe na Czerkaszczyźnie przed tysiącami ludzi z Państwowym Czerkaskim Zasłużonym Ukraińskim Chórem Ludowym. Śpieszył prosto z gwiezdnego koncertu we wsi Tarasowego kraju do „Wesełki”, bo tutaj czekała go radość — wyszła wymarzona i spisana duszą książka nowel-pieśni „Mamina wiśnia”, kwitnąco-poetycko zilustrowana przez artystkę Olgę Judinę, i tak bardzo chciało się ją szybciej zobaczyć i przytulić do piersi. A my całą wesełkową rodziną szczęśliwie poczuliśmy, jak nasz drogi Anatolij Paszkewycz na pieśniarskich skrzydłach słowa i melodii przyniósł do „Wesełki” dumę Tarasa i dumę ludzi, których otulało na koncertach skrzydło szewczenkowskiej „Proświty”, i tą radosną falą wypełniał nasz dom wraz z pobratymcem, proświcianinem Mykołą Cymbalukiem. Świętość narodzin pieśni-książki „Mamina wiśnia” rozkwitała w „Wesełce”, duszą szczególnie śpiewało się wspólnie z autorem Anatolijem Paszkewyczem jego pieśni, a wraz z nimi także ludowo-kozacką „Oj u łuzi ta szcze j pry berezi czerwona kałyna...”, i ona szczerze przemawiała do nas ze stron książki, którą z miłością rozwinął drogi pieśniarski książę: „...Tego dnia mieliśmy szczególny koncert. Jechaliśmy do wsi Szewczenkowe do ziomków Tarasa Hryhorowycza. I im bliżej podjeżdżaliśmy, tym bardziej się denerwowaliśmy: kiedyś tymi drogami, po tej ziemi chodził Taras Hryhorowycz. Zatrzymaliśmy się przy wjeździe do wsi. Rozczerwienione słońce zmęczyło się za dzień i przyległo skrajem pola. Z ogrodu od ostatniej chaty zdziwione wyglądały złociste słoneczniki. Wyładowaliśmy skrzynie z rekwizytami, przebraliśmy się w ukraińskie stroje ludowe i ruszyliśmy do wsi. W wieczorną ciszę wzleciała szerokoskrzydła pieśń: Oj u łuzi ta szcze j pry berezi czerwona kałyna... Szliśmy wsią, a droga była zasłana kwiatami. Ludzie wychodzili z podwórek, przyłączali się do nas i podchwytywali pieśń: Porodyła mołoda diwczyna choroszoho syna... Coraz więcej i więcej wlewało się ludzkich głosów. Starsi stali przy bramach, nisko kłaniali się, żegnali, wycierali rąbkiem chustki łzy, słuchając pieśni, wspominali młode lata i ścielili drogę kwiatami, pieśń brzmiała jeszcze głośniej. Pieśń wznosiła się nad wsią i leciała daleko w świat siwą turkawką, niosąc na skrzydłach miłość i smutek. Przyszliśmy do pomnika Tarasa. Śpiewaliśmy „Zapowit”, „Rewe ta stohne Dnipro szyrokyj”, „Dumę o ziemi czerkaskiej”, a kiedy ściemniało, w niewielkim Domu Kultury zaczął się koncert. Na dworze zostało wielu ludzi, którzy nie zmieścili się w sali, i dla nich, już przy księżycu, pod gwiazdami, dawaliśmy go po raz drugi. Na łonie natury pieśni nabierały jakiejś szczególnej siły, bo przecież rodziły się pod gwiazdami, w polu, na ulicy, na skrzypiących czumackich wozach, w kozackich wyprawach i brzmiały przenikliwie, budziły w ludzkim sercu świętą miłość do rodzinnej ziemi, do swojego kraju, do narodu. Odprowadzali nas na obrzeża. Dziękowali, prosili, żeby przyjeżdżać jeszcze. Zmęczeni chłopcy i dziewczęta wsiadali do autobusu i, przychyleni do siebie, od razu zasypiali. A księżyc towarzyszył nam, mijając jary, zagajniki i świecił drogę aż do samych Czerkas. Pisarz Mykoła Nehoda był wtedy z nami i napisał szkic, ale w gazecie zamieścili tylko niewielką informację z kilku wierszy, że we wsi Szewczenkowe odbył się koncert Czerkaskiego Zasłużonego Ukraińskiego Chóru Ludowego”. Cóż, właśnie taki gorzki los był pisany wiekami Ukraińcom za ukraińskość, jak i wyśpiewanemu przez ludową pieśń „dobrego syna”, którego porodziła młoda dziewczyna-matka w zielonej dąbrowie, „i nie dała temu kozakowi ani szczęścia, ani doli”. Gorzki los nie ominął ani Anatolija Paszkewycza, ani stworzonych przez niego chórów na Wołyniu, ani chóralnego zespołu „Lonok” w Żytomierzu, ani Czerkaskiego Ukraińskiego Chóru Ludowego, któremu oddał osiemnaście lat życia i zdobył mu sławę, występował w ciężkich warunkach po najdalszych zakątkach ZSRR, ale do Europy i wielkich kapitalistycznych krajów nie wpuszczono go ani razu. I o tym niełatwym losie świętą duszą narodowego rycerza w bitwie o prawdziwą ukraińskość i wysoką sławę pieśniarskiej sztuki rodzinnego narodu przemawiały w książce „Mamina wiśnia” i utalentowane nowelistyczne słowo, i przedziwnej, jakiejś niebiańsko-ziemskiej urody muzyczne pismo, właściwe tylko ich twórcy i władcy Anatolijowi Paszkewyczowi. I teraz oni, zbratańczeni duszami, wypowiadali-wyśpiewywali swoją wieczną boską miłość. Soborną miłością do Ukrainy jej synów Wasyla Symonenki i Anatolija Paszkewycza rozkładała przeczyste skrzydła pieśń „Wyrostesz ty, synu” i wzleciała z białych stron wesełkowej książki w oczarowane ukraińskością-wolnością lato, i w zenicie-sercu lata sięgnęła tęczy-łuku między niebiosami a ziemią, i śpiewała na cały świat o od wieków uświęconej w niebie świętej, testamentowej miłości do Matki: Wyrośniesz ty, synu, wyruszysz w drogę, wyrosną z tobą przyśpione trwogi. Za tobą zawsze będą wędrować oczy matczyne i biała chata. A jeśli upadniesz ty na obcym polu, przyjdą z Ukrainy wierzby i topole. Staną nad tobą, liśćmi zatrzepoczą, tęsknotą rozstania duszę połaskoczą. Można wybrać przyjaciela i po duchu brata, lecz nie można rodzonej matki wybierać. Można wszystko na świecie wybierać, synu, wybrać nie można tylko Ojczyzny. I przypomniało się w tej uroczystej chwili odrodzonej pieśni spowiednicze wyznanie sławnej Raisy Kyryczenko, że w świętej chwili śpiewu na Ukrainie czy w dalekich światach wszystko widzi za głowami, choćby i tysięcy ludzi, jak gdyby z niebios świecił jej marzycielski obraz mamy, która cicho szepcze w ojczystym języku testamentowe słowo, niczym modlitwę: „Ty, Rajeczko, śpiewaj pieśni o ludziach, bo dla ludzi śpiewasz”. I tę świętą maminą naukę córka strzegła przez całe życie, jak z dzieciństwa spowiedź i modlitwę, i żadna obca siła nie zdołała zachwiać świętości połtawianki, Bohatera Ukrainy, która doprowadziła do budowy cerkwi i szkoły w jej rodzinnej wsi Koreszczynie. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn