Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Słowo i kontekst. Próba poradnika dla aktywnych mówców

Слово Просвіти, №25 за 2018 рік

Serhij CUSZKO, pisarz i redaktor. Zakończenie. Początek w nr 23 z 2018 r. STANOWYSZCZE (stanowisko) — POŁOŻENNIA (położenie). Stanowyszcze buło krytyczne — win powys u położenni wnyz hołowoju. Uwaga: stanowyszcze pasuje do słów w suspilstwi (w społeczeństwie), na birżi (na giełdzie), w simji (w rodzinie), a położennia — na płoszyni (na płaszczyźnie), cyferblati (na tarczy zegara), u kosmosi (w kosmosie). WIDOBRAŻATY(SIA) (odzwierciedlać/się) — POZNA CZA TYSIA (odbijać się/znaczyć się). Widobrażeni w dopowidi neharazdy poznaczyłysia na dobrobuti naselennia. Poznaczeni w teksti słowa — zajwi. Uwaga: widobrażaty — demonstruwaty stan chośoho (pokazywać stan czegoś), wyswitljuwaty (naświetlać), robyty nadbanniam usich (czynić wspólną własnością), poznacza tysia — spryczynyty pewni naslidky (spowodować pewne skutki). OBYRATY (wybierać/obierać) — WYBYRATY (wybierać). Obrały te, szczo obrały, — ni z choho buło wybyraty. Uwaga: obyrajut żyttiewyj szlach (obierają drogę życiową), profesiju (zawód), prezydenta, a wybyrajut — szczoś iz zahalu za pewnoju oznakoju (coś z ogółu według pewnej cechy). “Synu, oberi sobi paru, ta wybyraj ne rozpeszczenu, robotiaczu…” (Synu, wybierz sobie parę, ale wybieraj nie rozpieszczoną, pracowitą…). HOWORYTY (mówić) — KAZATY (mówić/powiadać). Win use howoryw, howoryw, ta tak niczoho suttewoho j ne skazaw. Uwaga: howoryty — dija (czynność: dywytys, mowczaty, howoryty — patrzeć, milczeć, mówić), kazaty — jiji wtilennia, realizacija (jej wcielenie, realizacja). RYBAŁKA (wędkarz) — RYBOŁOWLA (wędkarstwo/rybołówstwo). Susid-rybałka zaprosyw mene powudyty łyniw. Rybołowla wdazałasia na sławu. Uwaga: rybałka — nazwa nie pryjemnoho zajattia (przyjemnego zajęcia), a toho, chto ciju sprawu wpodobaw (a tego, kto to zajęcie polubił). ROZROBLENNIA (opracowywanie) — ROZROBKA (opracowanie). Rozroblennia nowoho sposobu zabrało kilkasia misiaciw, zate hotowa efektywna rozrobka wahomo liahła na stil hołownoho technoloha. Uwaga: rozroblennia — proces, rozrobka — joho rezultat, oformlenyj dokumentalno (jego rezultat, sformalizowany dokumentalnie). PRYMIRNYK (egzemplarz książki) — EKZEMPLAR (egzemplarz/okaz). Sze fy podaruwały szkólnomu żywomu kutoczku pjat ekzemplariw ekzotycznych ptachiw ta kilkasia prymirnykiw knyżok pro dohlad za twarynamy. Uwaga: ekzemplary — u mowi pro żywe (w mowie o żywych): twaryn, komach, rosłyny (zwierzętach, owadach, roślinach), a szcze ridkisni predmety (a także rzadkie przedmioty), ale prymirnyky — koły jdet sia pro bahatotyrażni reczi (gdy mowa o rzeczach wielonakładowych): knyhy, dokumenty toszczo (książki, dokumenty itp.). SOHODNISZNIJ DEN (dzisiejszy dzień) — SOHODNI (dzisiaj). Stanom na sohodnisznij den — “masło maslane”… Kraszcze: stanom na sohodni. WYROBNYCTWO (produkcja) — PROWADŻENNIA (prowadzenie/postępowanie). U sudi wzjały do prowadżennia sprawu za faktom awariji na wyrobnyctwi. Wyrobnyctwo towariw dlja naselennia z roku w rik zrostaje. Uwaga: u mownij praktyci pomylky czasto prowokuje rosijske proizwodstwo (w praktyce językowej błędy często prowokuje rosyjskie proizwodstwo — sprawa karna przyjęta do prowadzenia…). WCHASNO (w porę/terminowo) — ZAWCHASNO (zawczasu). Szczob zapłanowana podija widbułasia wchasno, treba wse zawczasu pidhotuwaty. Uwaga: wchasno — w obumowlenyj czas (w umówionym czasie), zawczasu — napered, do poczatku chohoś (naprzód, przed początkiem czegoś). PYTANNIA (pytanie/kwestia) — ZAPY TANNIA (pytanie), PYTA TY (pytać) — ZAPYTUWATY (pytać). Pid czas rozhladu cjoho pytannia żurnalisty postawyły nyzku hostrych zapytan. Na wiszczo zapytuwaty? Pytaj, ne pytaj — widpowid bude ta sama. Uwaga: pytaty i zapytuwaty — synonimy, a pytannia i zapytannia, zależnie od kontekstu, mogą nie zbihatyś (mogą się nie pokrywać). Pytannia — ne ły sze dija, a j zaminnyk słiw problema, sprawa toszczo (nie tylko czynność, ale i zamiennik słów problem, sprawa itp.). Toż warto unykaty zbihiw: pid czas rozhladu cjoho pytannia prołunała nyzka hostrych pytan(?) (Więc warto unikać zbiegów: podczas rozpatrywania tej kwestii padła seria ostrych pytań(?)). ZAZWYCZAJ czy ZWYCZAJNO? Uwaga: zazwyczaj — słowo nie ukraińskie, a polskie. STARYJ (stary) — DAWNIJ (dawny). Uzdowż dawnoho szlachu w Krym rosły stari kry słati ły py. Stari budynky dawnoho mista — joho okrasa, jakszo jich pidtrymujut w dobro mu stani. Uwaga: dawnyj druh ne obowjazkowo staryj. Stara podruha — kryczuszcza netaktownist (krzykliwy nietakt). WIDKRYWATY (otwierać) — WIDCZYNIATY (otwierać drzwi/okna). Szczob widkryty dlja sebe swit, treba sperszu widczynjaty dweri j wyjty na wulyciu. Widkryti słuchannia czomus widbuwałasia za zachynenymy dweramy. Dnjamy widkryto wystawku pysanok. Uwaga: den widkrytych dweriej (dzień otwartych drzwi). WKLIUCZATY (włączać/włączać do składu) — WMYKATY (włączać urządzenie). Wmykajte motor i wkliuczajtesia w zmahannia! Uwinknit systemu “Rada”, szczob wyznaczytysia z wkliuczenych do porjadku dennoho pytan! Uwaga: wkliuczajut do spyskiv, u komandu, do prohramy zajat abo do porjadku dennoho (włączają do list, do zespołu, do programu zajęć lub do porządku obrad); wmykajut switło, pryłady, transliaciju maczu (włączają światło, urządzenia, transmisję meczu). NASTOUWATY (nastawiać/naparzać) — NAPO LIAHATY (nalegać). Za napoliahanniam likaria my nastoujemo trawy na dżerełnij wodi. Ne napoliahajte, szczob załyszatysia tut dowsze, — my wże nastojałysia dones choczu. Uwaga: ne nastouwaty, a stojaty na swojemu (nie nastouwaty, a stać na swoim). OBLAST (obwód/obszar) — DILIANKA (odcinek/obszar) — HALUZ (gałąź/dziedzina) — SFERA (sfera) — CARYNA (dziedzina). Jak prawyło, perszym słowom zło wżywajut: w obłasti sercja, w obłasti nauky, w kosmicznij obłasti. Treba: w dilianci sercja, w haluzi nauky, w kosmicznij sferi (caryni). A obłast chaj zajmaje należne jiji misce: w Zaporiżkij obłasti, obłast nyzkoho tysku. PANUJUCZYJ (panujący), DOMINUJUCZYJ (dominujący) — PANIWNYJ (panujący), TOJ, SZCZO PANUJE (DOMINUJE) (ten, który panuje/dominuje). Słowa pered tire — naocznyj prykład, jak ne treba kopijuwaty rosijski aktywni dijeprykmetnyky (pouszczij, stereguszczij, strelajuszczij…) Ukraińskoju jich peredajut prykmetnykamy abo czerez zworot “toj, szczo spiwaje, stereże, striłaje”. Wsi wypadky nawesty nemożływo — treba zwiriatysia zi słownykamy… DOTRYMUWATYSIA (przestrzegać) — PRYTRYMU WATYSIA (trzymać się czegoś). Dotrymujte sia prawył bezpeky — nad urwyszczem prytrymujtysia za poruczni. Uwaga: dotrymujut sia — dijut widpowidno do instrukcij, prawył, zakoniw (działają zgodnie z instrukcjami, zasadami, prawami), a prytrymujut sia — (zlehka) trymajut sia za oporu, plecze druha toszczo (lekko trzymają się oparcia, ramienia przyjaciela itp.). PEREDPŁATA (prenumerata) — PIDPYSKA (podpis/zobowiązanie). Zabudkuwatyj — żach! Chocz be ry z joho pidpysku, szczo cjoho roku wchasno zrobyt peredpłatu na periodyczni wydannia. Uwaga: pidpyska — pyskowe zobowjazannia dotrymuwatysia pewnych prawył abo domowlenostej (pisemne zobowiązanie do przestrzegania pewnych zasad lub ustaleń). NAHODA (okazja) — PRYHODA (przygoda/przydatność). Zazyrajte do cijeji knyżky i za nahody porady z neji stanut wam u pryhodi. Uwaga: nahoda — zrucznyj, słusznyj wypadok (wygodny, stosowny przypadek), pryhoda — prychodne słowo wid pryhodytys, buty (staty) korys nym (słowo pochodne od przydać się, być/stać się użytecznym). TOMU czy TOHO? CZOMU czy CZO HO? Nawczatymu tomu, szczo znaju (bo maju znannia). Nawczatymu toho, szczo wmiju (spiwu, hry w szachy). Uwaga: nawczatymu (czomu) hri, czytanniu, szyttiu — kałka z rosijskoji mowy. Prawyłno: nawczatymu (čoho) — hri, czytannia, szyttia. DRUHYMY (drugimi) — INSZYMY (innymi). Rosijany każut: “my pojdem drugim putem”, “drugimi słowami”. Ta ne można pere kładaty: “pidemo druhoju dorohoju”, “druhymy słowamy”. Bo jdet sia ne pro druhi, treti toszczo dorohu, słowa, tobto ne wedet sia lik, a wkazujet sia na jich inszist. Toż prawyłno bude: “my pidemo inszym szlachom”, “inszymy słowamy”. Z ODNOHO BOKU — Z INSZO HO (DRU HO HO) BOKU. Z druhoho (tretioho, czetwertoho) każemo, koły pererahowujut sia fizyczni (materialni) boky, jakych może buty skilky zawhodno. U reszti wypadkiw: “z odnoho — z inszoho”. PAMJATATY (pamiętać) — PRYHADUWATY (przypominać sobie). Słowa błyzki. Prote persze wyrażaje stan, a druhe — diju. Tomu “my wse żyttia pamjatajemo batkiwski uroky”, “ja ne pamjataju wsich słiw cijeji pisni”, ale — “pryhaduju skazane todi nym”, “nijak ne możu pryhadaty odyn rjadok cjoho wirsza”. SPIWO CZYJ (śpiewaczy) — SPIWU CZYJ (śpiewny), MUZYCZ NYJ (muzyczny) — MUZYKALNYJ (muzykalny). Perszi słowa w tych parach wyrażajut należnist — do fachuw, rodu zajat, pryznaczennia toszczo: “spiwo cze pole”, “spiwo czi weczory”, “muzycznyj instrument”, “muzycznyj suprowid”. Druhi oznaczajut jakist: “spiwucza diwczyna”, “muzykalnyj słuch”. SLIDKUWATY (śledzić/iść śladem) — STEŻYTY (śledzić/obserwować). Znowu — kałkuwannia z rosijskoji. Ale w perszomu słowi wyrazno czujet sia osnowa “slid”. Tobto “slidkuwaty” — jty slidom za kimos. A wyraz: “sledit za peremeszczenijami ihrokow” pere kładajet sia ukraińskoju: “steżyty za peresu wanniam hrawciw”. Zi słowom “prodowżuwaty” pojednujut sia imennyny, a ne dijesłowa. Prawyłno: prodowżuju liniju, lekciju, robotu, spilkuwannia. Pomylkowo: prodowżuju westy lekciju, pracjuwaty, spilkuwatysia. Treba: i dali (wse szcze, dosi) wedu lekciju, pracjuju, spilkuujusia. Wzułyky na pamjat (Węzełki na pamięć). NI — NE. Ni Wasył, ni Petro ne baczyli j ne czuły pro ce niczoho. RAZU czy RAZA? Kożnoho razu (szczorazu), try razy, biłsze u pjat raziw, ale — w 1,5 (3,8 toszczo) raza. I, J, TA Te spójniki w tekście należy stosować naprzemiennie, uwzględniając eufonię (w zależności od tego, czy poprzednie słowo kończy się na samogłoskę, czy spółgłoskę, a następne na nią zaczyna). Nie nadużywaj spójnika ta! Petro ta Tetiana jszły ta jszły, zupyniajułys ta ozyrajułys na kożnomu perechresti… (ciągłe tatkanie — jak koła pociągu na stykach szyn…) UCZBOWY czy NAUCZALNY? Pierwsze to kalka z rosyjskiego. Najbardziej przykre jest to, że mocno zakorzeniła się w środowisku edukacyjnym. Poprawnie jest: nauczalny (ukr. навчальний): rok szkolny, program nauczania, przedmiot nauczania, sala wykładowa. ROBOTA WYKONUJETSIA czy ROBOTU WYKONUJUT? I tak, i tak, ale lepiej starać się unikać konstrukcji biernych. Robotę wykonują, utwór piszą, miasta budują. Nadmierne stosowanie strony biernej czyni

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn