Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Kod Pawła Tyczyny

Слово Просвіти, №25 за 2018 рік

Rostysław MUSIŁENKO, laureat nagrody imienia Mychajła Kociubynskiego, członek Narodowych Związków Pisarzy i Dziennikarzy Ukrainy. W kwitnącą majową porę 20-letni Pawło Tyczyna napisał wiersz, który wyniósł młodego Ukraińca na szczyty światowej liryki miłosnej. Przypomnijmy pierwsze wersy: Czy wiecie, jak lipa szeleszczy w księżycowe wiosenne noce? — Ukochana śpi, ukochana śpi, idź obudź, całuj jej oczy. Ukochana śpi… „Cóż by, zdawałoby się, słowa, — powiedział Taras Szewczenko. — Słowa i głos — nic więcej… A serce bije — ożywa, gdy je usłyszy!” Wiedział, co mówił. Ponieważ słowa, które przyszły prawdziwemu mistrzowi z góry, przekształcają banalny niby zestaw znaków i dźwięków w całkiem określony, nierzadko genetycznie fatalny kod. W przypadku bodaj pierwszego przełomu młodego Tyczyny do prawdziwie kosmicznych wyżyn literatury chodzi o próbę rozszyfrowania wiecznej zagadki miłości, relacji dwojga, rodu i, w końcu, narodu. Lecz jeśli mówić o losie tego ostatniego, a patrząc szerzej, o przyszłości narodu, to o wiele znaczniejsze i groźniejsze kodowanie zawarte jest w wierszu „Na majdanie…”. Dobrze znanym jeszcze ze szkolnej ławy całym pokoleniom, którym natarczywie wbijano do głowy, że to jest najprawdziwszy hymn bolszewickiego przewrotu, później nazwanego rewolucją. W rzeczywistości wszystko jest o wiele bardziej skomplikowane. I nawet samo pojęcie majdanu, które po stuleciach od tamtych wydarzeń nabrało o wiele innych i nie zawsze oczywistych cech, nasuwa pogłębione rozmyślania. Klucz do nich dał mi osobiście wspaniały historyk, profesor Wołodymyr Diatłow. Znawca i badacz Reformacji czasów Lutra i Kalwina, która gruntownie zmieniła tendencje rozwoju Europy, wyprowadziła ją na drogę od średniowiecza do współczesnej cywilizacji, podczas omawiania wspólnie stworzonej audycji telewizyjnej na ten temat przeprowadził niespodziewaną paralelę i nagle zapytał: a dlaczegoż, kiedy „na majdanie koło cerkwi rewolucja idzie”, atamanem wszyscy okrzyknęli czabana? Przecież to człowiek, który przywykł po prostu poganiać beczące stado. A w tej sprawie nieuniknioną mało piśmienność rekompensuje bicz lub kij. Podczas gdy tenże założyciel protestantyzmu (nawiasem mówiąc, decydującą rolę w tworzeniu państwowości USA odegrali właśnie przedstawiciele tego wyznania) ksiądz Marcin Luter był jednym z najbardziej erudycyjnych ludzi swojej epoki i, w szczególności, przetłumaczył Biblię na język ojczysty… Po tej uwadze doktora nauk historycznych chciało się uważnie przeczytać, wers po wersie, z uczniowskiego obowiązku kiedyś wyuczony i tak zrozumiały, zdawałoby się, wiersz. Zatem czaban stał się atamanem i oto już populistyczne hasło: „Żegnajcie, czekajcie wolności, — hej, na konie, wszyscy w drogę!” To znaczy, nie do pługa, a gdzieś w świetlaną przyszłość — z tymi, którzy już są na koniu. Reszta niech poczeka. Między innymi, Pawło Hryhorowycz, w odróżnieniu od czabana człowiek wysoko wykształcony, doskonale znał wersy Kobziarza: „Dobra nie czekaj, nie czekaj spodziewanej wolności…” A dalej „Na majdanie koło cerkwi posmutniały matki: niech świeciż ty im drogę jasny księżycu w górze!” Tak, matczyne serce ostro wieszczy przyszłą zgubę. Zwłaszcza, że drogę ma wskazywać nie ubóstwiane przez naszych przodków Słońce, a nocne świecidło. Które nierzadko wiąże się z wszelkimi przerażającymi legendami, wilkołakami, upiorami… Klasyczne dla twórczej maniery Tyczyny zakończenie, które uczniów nawet popychało do ironicznych parodii, brzmi teraz w ogóle zabójczo. Wczytajmy się w kute, jak gwoździe wbite słowa. „Na majdanie pył opada”. Zatem ludzie wybierali poganiacza-atamana, zapyliwszy oczy? „Milknie mowa…” W 1918 roku, kiedy to pisano, bolszewicka cenzura już szalała. Chociaż Głowlity zostały oficjalnie utworzone dopiero w 1922, to już było de iure po aż nadto wymownych faktach. „Wieczór. Noc”. Wszystko. Nadchodzi ciemność terroru, Hołodomorów, wojen — do Czarnobyla włącznie. …Oczywiście, znajdą się naznaczeni rudymentami sowieckich stereotypów ludzie, którzy zawyją — cóż to za wymysły! Poeta sławił rewolucję i jej wodzów! Możliwe, że u dziennikarza, jeszcze i pisarza-fantasty, i rzeczywiście rozhulała się wyobraźnia. Chociaż wodzowie potrzebni są przede wszystkim ślepym… Ale jest niezaprzeczalny dowód, że genialny poeta doskonale rozumiał istotę tragedii, która dopiero się rozpoczynała. To wiersz, napisany w tym samym 1918 roku. Ale na wszelkie sposoby, w przeciwwagę do „Na majdanie…”, przemilczany przez radziecką propagandę i znany głównie specjalistom — zapoznałem się z nim dzięki znowuż profesorowi Wołodymyrowi Diatłowowi. I tutaj już pozycja Pawła Tyczyny jest oczywista. Istotnie, nasz rodak niejawnie wykorzystuje jeszcze biblijny motyw narzeczonej-narzeczonego, ale w diametralnie przeciwnym do niesławnego (i rozreklamowanego przez bolszewików) poematu Aleksandra Błoka „Dwunastu” sensie. Otwierajcie drzwi — Narzeczona idzie! Otwierajcie drzwi — Błękitna błękitność! Oczy, serce i chorały stanęły, czekają… Otworzyły się drzwi — Jarzębinowa noc! Otworzyły się drzwi — Wszystkie drogi we krwi! Nieopłakanymi łzami ciemnościami deszcz… Cóż dodać po tych trzech kropkach? Uzupełnienie jest, i dość istotne. Po raz kolejny przekonujemy się, że w czasach społecznych kataklizmów, społecznych wstrząsów nadzwyczajnej wagi nabiera nie tylko Słowo, ale i zdolność wspólnoty do rozumienia jego nosicieli i oddzielania ziarna od plew. Ktoś, aż nadto szybki na powierzchowny rozum, powie banalne — przecież poeta przystosowywał się do ówczesnych okoliczności, jak i, na przykład, tepe-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn