Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ukraiński Don Kichot

Слово Просвіти, №25 за 2018 рік

Najwięcej ze wszystkich historycznych działaczy ukraińskich włożył pracy w zaznajomienie rządów państw europejskich ze sprawą ukraińską — Orlik. Życie Orlika to jedna nieprzerwana europeizacja kwestii ukraińskiej jako kwestii państwowo-międzynarodowej. Wasyl Riznyczenko (1892—1938), ukraiński historyk i bibliograf. Pyłypa Orlika można zaliczyć do grona tych ukraińskich działaczy politycznych, którzy widzieli rozwiązanie kwestii ukraińskiej w pomocy zagranicznej. Wyzwolenie Ukrainy spod władzy Moskwy przy wsparciu państw obcych i zdobycie dla niej niepodległości było alfą i omegą jego życia. Poza tym ideałem dla niego nic nie istniało. To właściwie nowożytny Don Kichot, w najlepszym tego słowa znaczeniu, który nie opuszczał rąk w niestrudzonej walce o wymarzone obrazy przyszłości. Kiedy polityczna sytuacja w Europie układała się nieprzychylnie dla Ukrainy, a zwolennicy i przyjaciele porzucali Orlika jeden po drugim i przechodzili na stronę cara, on nawet wtedy wierzył, zmagał się o swoją ideę, przez wszystkich opuszczony, zapomniany, sam jeden na obczyźnie, w trudnych okolicznościach życiowych… Przyszły hetman urodził się 11 (według nowego stylu — 21) października 1672 r. w mieście Kosut w powiecie oszmiańskim na Wileńszczyźnie (obecnie terytorium Białorusi) w rodowitej litewsko-czeskiej rodzinie. Ojciec, Stepan Orlik, który służył w wojsku króla polskiego, zginął w wieku 51 lat podczas wojny polsko-tureckiej w bitwie pod Chocimem w grudniu 1673 r. Matka Iryna pochodziła z litewsko-białoruskiego rodu szlacheckiego Małachowskich, to ona ochrzciła syna w obrządku prawosławnym (choć ojciec był katolikiem). Pyłyp Orlik zdobył wykształcenie w kolegium jezuickim w Wilnie, a także w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim, które ukończył w 1694 r. Uczył się na celująco, zainteresował się filozofią i literaturą, już wtedy widziano w nim przyszłego mówcę i poetę, dobrze opanował ojczysty język ukraiński, a także polski, cerkiewnosłowiański, rosyjski, bułgarski, serbski, łacinę, włoski, francuski, niemiecki, szwedzki, staro- i nowogrecki... W latach 1698—1700 Orlik służy jako pisarz konsystorski w kancelarii metropolity kijowskiego, potem przechodzi do pułku połtawskiego, z czasem staje się starszym pisarzem wojskowym i regentem spraw Generalnej Kancelarii Wojskowej Wojska Zaporoskiego. Od 1702 r. (według innych źródeł — od 1706 r.) Orlik jest pisarzem generalnym i najbliższym pomocnikiem hetmana Iwana Mazepy. W 1708 roku bierze udział w powstaniu hetmana przeciwko Piotrowi I, przechodzi na stronę Karola XII, a 27 czerwca 1709 r. (po bitwie pod Połtawą) emigruje z Mazepą do posiadłości osmańskich i zostawia cały majątek na Ukrainie. Z Iwanem Mazepą do Bender wyruszyło około 50 czołowych przedstawicieli starszyzny, prawie 500 kozaków z Hetmanatu oraz ponad 4 tys. zaporożców. Właśnie ci „mazepińcy” byli pierwszą ukraińską emigracją polityczną. Po śmierci Mazepy pojawiły się trzy kwestie: hetman, działalność, skarb państwowy. Andrij Wojnarowski, siostrzeniec Iwana Mazepy, był przekonany, że jemu, jako najbliższemu krewnemu, należy się wszystko odziedziczyć. Pyłyp Orlik natomiast uważał to za skarb państwowy. Karol XII wyznaczył komisję, jednak cały majątek przeszedł w ręce Wojnarowskiego. Zabrał on skarb, zrzekł się hetmaństwa, wyjechał do Europy, gdzie przegrał w karty wszystkie środki. Ostatecznie pochwycili go carscy najemnicy i trafił na Sybir. W związku z tym, kiedy Orlika wybrano hetmanem Ukrainy (na wygnaniu), bardzo cierpiał materialnie. Wybór odbył się 5 kwietnia 1710 r. w obecności kozactwa, zaporożców, starszyzny generalnej, szwedzkiego króla i tureckiego sułtana. Między Pyłypem Orlikiem, nowo wybranym hetmanem, a Karolem XII, protektorem Ukrainy, zawarto umowę „Pakty i konstytucje praw i wolności Wojska Zaporoskiego między jaśnie wielmożnym panem Pyłypem Orlikiem, nowo wybranym Hetmanem Wojska Zaporoskiego, a między starszyzną, pułkownikami, a także wspomnianym Wojskiem Zaporoskim, przyjęte publiczną uchwałą obu stron i potwierdzone na wolnych wyborach ustanowioną przysięgą wspomnianego jaśnie wielmożnego hetmana, roku Pańskiego 1710, kwietnia 5, pod Benderami”. Dokument, zgodnie z którym Ukraina trafiała pod szwedzką protekcję, określał zasady wewnętrznego życia naszego państwa. Składał się on ze wstępu i 16 artykułów. Umowa, napisana po łacinie, zawierała także ukraińskie tłumaczenie. Co ciekawe: niedawno kijowski historyk Ołeksandr Alfiorow odnalazł w rosyjskich archiwach ten ukraińskojęzyczny wariant dokumentu i teraz jego kopię można zobaczyć w kijowskim Muzeum Hetmaństwa. Karol XII, nowo mianowany protektor Ukrainy, 10 maja 1710 r. zatwierdził wybór Pyłypa Orlika, umowę i zwrócił się z odpowiednim listem do narodu ukraińskiego. Zdaniem ukraińskich historyków była to pierwsza europejska konstytucja we współczesnym rozumieniu. Rzeczywiście, powszechnie uznane Konstytucje USA z 1787 r. i Francji z 1791 r. zostały oficjalnie zatwierdzone przez rządy przedstawicielskie tych państw. Konstytucję zaś Pyłypa Orlika uchwalili przedstawiciele tylko części ukraińskiego kozactwa, rząd na wygnaniu, którego świat szczególnie nie słuchał. Zatem ówczesna monarchiczna Europa nie spieszyła się z uznaniem nowego republikańsko-demokratycznego państwa. Na przykład ważny punkt Konstytucji Pyłypa Orlika polegał na tym, że hetmanowi zabraniano sprzedawać urzędy, gdyż wtedy pułkownik „odrabiałby” wydatki. Niepodległość… Kozacki parlament… Wybieralne urzędy… Utopia, marzenie… Konstytucja Pyłypa Orlika — pierwszy akt konstytucyjny na Ukrainie, który znacząco wpłynął na demokratyczny rozwój ustroju państwowego i był wybitnym osiągnięciem intelektualnym swojej epoki, naturalnym kamieniem milowym kozackiego konstytucjonalizmu, na którego podstawie już w XIX w. powstała potężna doktryna parlamentaryzmu. Można wyraźnie prześledzić, jak Konstytucja Pyłypa Orlika (1710 r.), „Zarysy Konstytucji” Heorhija Andruzkoho (1850 r.), Ustawa zasadnicza „Samodzielnej Ukrainy” (1905 r.), Konstytucja URL (1918 r.), Konstytucja Ottona Eichelmanna (1920—1921) połączone są ideą państwowej niepodległości Ukrainy. Pyłyp Orlik do każdej sprawy międzynarodowej dołączał „kwestię ukraińską”, za co płacił wysoką cenę. Rzeczywiście, ukraiński hetman nie tylko tułał się po innych państwach z siedmiorgiem dzieci, które często musiał ukrywać po klasztorach, gdy polowali na niego carscy agenci, ale także znosił represje i obojętność państw, do których zwracał się o pomoc dla Ukrainy. Choć do sukcesów politycznych Orlika należy zaliczyć wypowiedzenie przez Turcję wojny Piotrowi I. Wtedy rosyjski car wpadł w okrążenie, jednak zdołał wykupić się wielką łapówką. Śmierć szwedzkiego króla zmusiła Orlika do szukania dalszego wsparcia w Europie, którą dosłownie zasypywał manifestami, gdyż władał 14 językami. „Moskwa jest niebezpieczna dla Europy” — oto główne hasło jego 33-letniej wojny dyplomatycznej. Ukraiński hetman pokładał wielkie nadzieje w Zaporożu, wszelkimi sposobami ostrzegał kozaków, że zostaną zamienieni w niewolników… Niestety, z czasem tak się właśnie stało. Ogromna spuścizna rękopiśmienna Pyłypa Orlika czeka na swojego wydawcę. Warto pamiętać, że hetman nie zawsze pisał w literackim języku ukraińskim, przeważnie po polsku, łacinie, francusku, niemiecku… Wydanie prac Orlika pomoże nam lepiej uświadomić sobie system poglądów społeczno-politycznych hetmana-wygnańca, którego cała ogromna energia była skierowana na to, „aby deklarować moje prawa i prawa mojego narodu do Ukrainy” (ostatni list Pyłypa Orlika do francuskiego kanclerza Fleury’ego, datowany na 30 sierpnia 1741 r.). Od autora. 28 czerwca będziemy obchodzić Dzień Konstytucji. Proponuję wspomnieć w tym dniu o Pyłypie Orliku, który jeszcze ponad 300 lat temu, w 1710 roku, stworzył pierwszą europejską konstytucję we współczesnym rozumieniu. Nie zapominajmy o tym, kto przez 33 lata wojny dyplomatycznej nie tylko tułał się po innych państwach z siedmiorgiem dzieci, które musiał ukrywać po klasztorach, gdy polowali na niego carscy agenci, ale także znosił represje i obojętność państw, do których zwracał się o pomoc dla Ukrainy... Z najlepszymi życzeniami, Wałerij POMAZ, bibliograf, Czernihowska Obwodowa Biblioteka dla Młodzieży

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn