Strona · s. 6strona oryginału ↗
Powrót z zapomnienia. W 120. rocznicę urodzin J. Żyłki
Слово Просвіти, №25 за 2018 рік
Słowo wstępne. W 1998 roku na łamach gazety „Hołos Ukrajiny” wydrukowano artykuł „Rozstrzelać za... wiersze”. Mowa w nim była o ukraińskim poecie Juriju Żyłce, pochodzącym ze wsi Pidłużne, który wiosną 1938 roku stał się ofiarą stalinowskich represji. Tak zwana „trójka” wydała straszny i niesprawiedliwy wyrok — rozstrzelać! Inkruminowano mu antyradziecką agitację i propagandę. I dopiero po śmierci Stalina pisarza zrehabilitowano... Przez wiele lat szukaliśmy śladów poety-ziomka. W jego rodzinnej wsi wielokrotnie rozmawialiśmy ze starzykami. Jednak niczego konkretnego nie udało się dowiedzieć. W życiorysie poety pozostało niemało „białych plam”. Wypełnić je pomogła wspomniana publikacja w czasopiśmie „Hołos Ukrajiny”. Odpowiedzieli na nią syn Jurija Żyłki, Wiktor Jurijowycz z Charkowa, oraz córka Nadija Jurijiwna z Wasylkowa w obwodzie kijowskim. Po korespondencji z nimi mamy poruszające opowieści. Wspomnienia dają możliwość wyobrażenia sobie, w jakich warunkach mijały dziecięce i młodzieńcze lata poety, czym się pasjonował, jakim był człowiekiem rodzinnym... Z bólem wspomina córka o tym, jak kagebiści, na pokaz, robili rewizję w ich mieszkaniu w Połtawie, jak aresztowali J. Żyłkę, kto wydał rozkaz rozstrzelania, a dla rodziny wymyślono wersję: „Odbywa karę bez prawa korespondencji”. I dopiero później rodzina dowiedziała się o strasznej prawdzie. Żonie „wroga ludu” nie pozwalano nauczać w Połtawie. Rozpoczęła się „odyseja” rodziny Żyłków: nie zdążyli zagrzać miejsca w jednej wsi, jak przenoszono ich do innej. O tym opowiedział w swoich listach syn pisarza, Wiktor Jurijowycz. Pewnego razu od Nadiji Jurijiwny otrzymaliśmy paczkę. W liście wyjaśnienie: „Tutaj wspomnienia o ojcu i kartka z wierszami Kateryny Andrijiwny Żyłko (żony poety. — A. K.). Długo się do Pana, Anatoliju Mykytowyczu, nie odzywałam, bo nie było co wysyłać. Może Pan nie uwierzy, ale ja cały czas codziennie pisałam wspomnienia, wiele razy je przerabiałam i oto jakby skończyłam... Tych wspomnień jest tak dużo, że po prostu nie mogłam sobie z nimi poradzić. Pisałam, oczywiście, tylko prawdę. Opowiadałam o dzieciństwie rodziców z ich wspomnień. Zresztą sama też co nieco wiem...”. Tak oto po siedmiu z górą dziesięcioleciach od rozstrzelania J. Żyłki, po wieloletniej pracy poszukiwawczej dowiedzieliśmy się o tragicznym losie poety-ziomka. Nadija Żyłko. Wspomnienia o ojcu. Minęło ponad 60 lat, odkąd nie ma mojego ojca. Ale jego bliski obraz, dobre wspomnienia o tatusiu żyją i teraz w moim sercu, w mojej duszy. Im dłużej żyję i przemyśliwuję przeszłość (mam już ponad 74 lata), tym wspomnienia o ojcu stają się jaśniejsze. Obraz ojca w mojej pamięci wyłania się na tle rodziny, bo rodzina i on — to było coś nierozdzielnego, jedność. Była niewielka i zżyta: ojciec, matka, ja, młodszy brat Witia oraz babcia Sonia (matczyna matka). W rodzinie panowała zgoda, wzajemny szacunek. Być może dlatego, że rodzice mieli wiele wspólnych cech, zainteresowań, jednakowe poglądy na życie, oboje lubili kontaktować się z ludźmi, umieli z każdym znaleźć wspólny język. Ludzie moich rodziców szanowali, wszak byli uczciwi i szczerzy. Jurij Zynowijowycz Żyłko urodził się 5 marca 1898 roku we wsi Pidłużne w rejonie kostopolskim w obwodzie rówieńskim. Matka Kateryna Andrijiwna Berezowa — pochodziła ze wsi Charkiwci w rejonie hadziackim obwodu połtawskiego. Oboje Ukraińcy. Wieś Pidłużne leży nad rzeką Horyń, wokół której rosną wiekowe lasy. Na brzegu Horynia zachowały się ruiny pańskiego pałacu. Ojciec ze swoją młodszą siostrzyczką Zinaidą dużo czasu spędzał w lesie i nad rzeką. Chodzili na jagody, grzyby, pływali łódką, kąpali się, pływali. Ojciec był świetnym pływakiem, znał kilka sposobów pływania, dobrze nurkował, skakał z trampoliny. Las z jego tajemnicami, rzeka, która obmywa lesiste brzegi, a zwłaszcza ruiny starego pałacu — wszystko to wpływało na rozwój wyobraźni dzieci, nasuwało im baśń. Kiedy rodzice J. Żyłki przenieśli się do Wilna, rodzina nie zapominała o ojczystym kraju, ojczystym języku ukraińskim. Każdego lata cała rodzina jeździła do Pidłużnego do babci i dziadka. Pierwsze próby poetyckie Jurija przypadają na lata szkolne. Wielki wpływ na niego w czasie pobytu na Litwie miał białoruski pisarz Jakub Kołas, który mieszkał w pobliżu rodziny Żyłków. Matczyne Charkiwci, na Połtawszczyźnie, też były w lesistej okolicy. Gdzieś o kilka wiorst płynęła rzeka Pseł, jeździli tam kąpać się rzadko. Kiedy zaczynało przygrzewać wiosenne słoneczko i na południowych stokach pagórków pojawiały się w roztopach pierwsze przebiśniegi, witając wiosnę, mała Katia przynosiła do domu bukiety kwiatów, przyozdabiała nimi chatę. Później leśne polany stawały się aż niebieskie od przylaszczek. Pierwsza wojna światowa zmusiła Zynowija Chomycza Żyłkę w 1915 roku wraz z rodziną przenieść się z Wilna do Połtawy. Tutaj Jurij Żyłko ukończył gimnazjum. W latach wojny domowej uczył się w Połtawskim Instytucie Oświaty Narodowej na wydziale historyczno-filologicznym. Tam zdobywała wyższe wykształcenie także Kateryna Andrijiwna Berezowa, z którą J. Żyłko się ożenił. Wtedy Połtawa była cichym zielonym miastem. Tam urodził się i młodszy brat Witia (1928 r.). Mama pracowała jako nauczycielka w połtawskich szkołach. Ojciec, jak świadczą jego dokumenty, które u mnie się zachowały, też nauczał w szkołach pracy, był lektorem kursów pedagogicznych im. Drahomanowa, laborantem gabinetu nauk społecznych Połtawskiego ION, pomocnikiem kierownika działu stosunków socjalno-politycznych Połtawskiego Muzeum Państwowego. Później kierował tym działem. Wykładał język ukraiński i rosyjski oraz literaturę w technikum muzycznym w m. Połtawa. Kierował biblioteką Połtawskiego Instytutu Inżynierów Budownictwa Rolniczego. Zajmował się J. Żyłko dziennikarstwem, pisał wiersze liryczne i satyryczne, felietony, opowiadania, które drukowano w periodykach. W latach 20. i na początku 30. Charków był stolicą USRR. Tutaj tętniło życie literackie. Ojciec był członkiem Związku Pisarzy Ukrainy. Znał się z Pawłem Tyczyną i wieloma innymi literatami tamtego czasu. Spotykał się z nimi na zjazdach. J. Żyłko stał się jednym z inicjatorów stworzenia w 1923 r. połtawskiej filii pisarskiej „Płuh”. Do wierszy J. Żyłki kompozytorzy pisali muzykę (Ja. Lewin, I. Mychajłenko, M. Łeontowycz, W. Werchowyneć, F. Popadycz). Pieśni jego cieszyły się wielką popularnością... Często ojciec jeździł na spotkania ze swoimi czytelnikami. Bywał w fabrykach, zakładach, w kołchozach jako korespondent. Pisał artykuły, fotografował przodowników. Jeszcze będąc studentem, na Połtawszczyźnie razem z mamą zbierał starodawne przedmioty codziennego użytku dla muzeum: dywany, wyszywanki, ukraińskie ręczniki, pomagał naukowcom odkopywać kozackie mogiły, scytyjskie pochówki. Córka i syn J. Żyłki — Nadija i Wiktor (1947 r.)
Języki obce przychodziły J. Żylce z łatwością. Oprócz ukraińskiego ojciec znał rosyjski, polski, niemiecki, angielski, grecki, łacinę oraz esperanto. Uczył się francuskiego, staro-cerkiewno-słowiańskiego. Matka władała, oprócz języka ojczystego, francuskim i niemieckim. W naszym mieszkaniu nie było drogich mebli, dywanów, kryształów, porcelanowych naczyń. Za to ze skromnego budżetu rodzinnego zawsze wydzielano środki na zakup książek… Jurij Zynowijowycz potrafił majsterkować. Kiedy miałam cztery lata, zrobił dla mnie małe narty, nauczył na nich chodzić, wyjaśnił, jak trzeba o nie dbać. Z czasem u nas z bratem pojawił się „samochód”, zrobiony rękami ojca. Był z drewna (sklejki), poruszał się jak wózek inwalidzki za pomocą dźwigni, miał dwa siedzenia. Mogłam jechać i wozić brata Witię. „Samochodem” jeździły wszystkie dzieciaki z naszego podwórka. Nauczył mnie ojciec fotografować — sam zrobił prosty aparat fotograficzny. Rodzice zawsze byli przeciążeni pracą. Ale mieli też urlopy i dni wolne, bywały święta. Im, zwłaszcza latem, nie siedziało się w domu. Z dziećmi chodzili na spacery na obrzeża Połtawy, opowiadali o miejscach historycznych. Na łonie natury ojciec często fotografował mamę, Witię, mnie, po prostu piękne krajobrazy. Pływaliśmy łodzią po rzece Worskli, kąpaliśmy się. Wiosną obowiązkowo chodziliśmy patrzeć, jak wylewa Worskla. Bywało, że Jurij Zynowijowycz weźmie do rąk swoją mandolinę, nuty i zaczyna grać oraz śpiewać. Miło było nam słuchać jego muzyki, śpiewu. My ojcu wtórowaliśmy, kto jak mógł. Śmiał się, mówiąc: „Witia ma słuch muzyczny i to niezły. A tobie, Katiu, i Nadijce, widać jeszcze za młodu niedźwiedź nadepnął na ucho: nie w tę stronę ciągniecie”. Wszyscy w naszej rodzinie dużo czytali. Przeczytanym dzieliliśmy się między sobą, omawialiśmy je. Każdy miał swoje zainteresowanie książką. Byli ulubieni pisarze w naszej rodzinie: W. Korolenko, Panas Myrny, T. Szewczenko, A. Puszkin, M. Lermontow (tę listę można kontynuować). Nic niby nie zwiastowało nieszczęścia. Ono nagle wtargnęło do naszego domostwa. Oderwało od rodziny naszego ojca i poniosło na zawsze w niebyt. Potupało, zniszczyło losy wszystkich członków rodziny J. Żylki. W noc z 17 na 18 marca 1938 r. my z ojcem długo zasiedzieliśmy się przy jego stole. Była około godziny 23. Graliśmy w szachy. Tata był dobrym szachistą. Przegrywałam, ale wydawało mi się, że będę mogła wziąć rewanż, prosiłam o kontynuowanie gry. W domu wszyscy dawno już spali. Ktoś bardzo mocno załomotał w drzwi wejściowe. J. Żylko poszedł do sieni, zapytał: „Kto?” Głos dozorcy Pyłypa Fedorowycza: „Milicja. Kontrola księgi domowej. Otwierać!” W otwarte drzwi w mgnieniu oka wdarła się grupa czekistów z karabinami. Babcia i matka wstały z łóżka. Ojcu kierownik grupy oświadczył: „Okazać dokumenty!” Zabrał je ze sobą. Wtedy dodał, że ma zezwolenie prokuratora na przeszukanie mieszkania. Nikt mu nie zaprzeczał. Myślicie, że czekiści starannie robili to przeszukanie? Nie. Oni, przeklęci, sami dobrze wiedzieli, że ten „przestępca” czy „wróg” nie ma ani broni, ani materiałów wybuchowych, ani literatury antysowieckiej, jednym słowem, żadnej kramoły. Jeden czekista szybko wdrapał się w sieniach po drabinie, podniósł klapę strychu, przyświecił latarką i opuścił ją. Zajrzał, prawda, i do komórki. Dowódca robił przeszukanie w pokoju ojca. Z dwóch półek regału na książki wziął po książce, przekartkował je i postawił na miejsce. Zabrał się za biurko. Poodsuwał wszystkie szuflady, postał, a potem z rękopisów ojca wyciągnął paczkę arkuszy i zabrał je ze sobą... Obejrzał pobieżnie pokoje mamy i nasze. Minął kuchnię. Nie wszedł do szopy, do piwnicy. Jasne, że przeszukanie robili „na pokaz”. Sporządzili akt, w którym podpisali się J. Żylko, świadek N. Skrypka i czekista (nazwiska nie znam). Jeszcze spisali rzeczy ojca: biurko, szafę (zaznaczyli, że z książkami), mandolinę, flet. Oto i całe przeszukanie. J. Żylce nakazali: „Ubieraj się, chodź z nami!” Ojciec był spokojny i my wszyscy też nie denerwowaliśmy się. Odezwała się matka: „Juriju, być może zatrzymają cię do rana, zjedz jeszcze raz kolację”. Z kolacji tata zrezygnował, tylko wypił parę surowych jajek, zjadł kawałek chleba. Założył płaszcz, czapkę. Mama podała ojcu małą poduszeczkę: „Weź. Może tam przyjdzie się gdzieś przespać na gołej ławie. Podłożysz pod głowę”. Poduszeczkę ojciec wziął pod pachę. Zaczął żegnać się z mamą, babcią, pochylił się, pocałował mnie, mówiąc: „Szachów nie sprzątaj ze stołu, jutro dokończymy”. J. Żylko podszedł do łóżeczka syna, pocałował i jego. Witia spał beztrosko. Wyszedł ojciec z czekistami z pokoju, za nimi — mama. Zaciągnęła drzwi wejściowe, wróciła i powiedziała: „Jurko rano będzie w domu. Kładźcie się spać”. Nie czuliśmy ani za ojcem, ani za sobą żadnej winy, a dlatego szybko zasnęliśmy. Rano matka, jak zawsze, poszła do pracy, ja i brat — do szkoły, babcia zajmowała się sprawami domowymi. Nie wrócił J. Żylko rano do domu, nie pojawił się ani na drugi, ani na trzeci dzień... Poszła matka do NKWD dowiedzieć się, co się stało. Tam z nią długo nie rozmawiali. Krótko i grubiańsko wyjaśnili, że J. Żylko podejrzewany jest o działalność antysowiecką i przebywa pod śledztwem, siedzi w więzieniu przy ul. Puszkina. Paczkę przynosić można. Nie wierzyło się! Ojciec nigdy nie występował przeciwko władzy sowieckiej, był daleki od polityki, praw sowieckich nie naruszał. Uważaliśmy, że areszt J. Żylki — to po prostu jakaś pomyłka. Mieliśmy wielką nadzieję, że w NKWD ze wszystkim sprawiedliwie się rozliczą i ojciec wyjdzie na wolność. W Połtawie działo się wtedy coś mało zrozumiałego. Prawie w każdym
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
