Strona · s. 9strona oryginału ↗
Kompozytorka poetyckiego słowa
Слово Просвіти, №25 за 2021 рік
Maryna SUSZKO
Teodozija Zariwna – poetka, żywym instrumentem której jest język. Poezja Teodozji Zariwnej to sposób rozmowy ze światem w tonacji la-minor, z osobliwym rytmicznym rysunkiem i najszerszą gamą świata obrazów. Nowy tomik wierszy „Ziemia siedmiu wiatrów”, który ukazał się drukiem w grudniu 2020 roku i stał się wydawnictwem rzadkim i nieuchwytnym, – to oślepiająca muzyka, rozpoczynająca się od skrzypiec, nostalgiczny ból, wchodzący z wysokiego dźwięku, to melodia niewypowiedzianego, pieśń podświadomości, tęsknota za dalekimi wyspami duszy, pragnienie pojęcia wszystkiego. Namacując ruchliwą ognistą nić melodii, rwie się gdzieś na oślep, prawie konając, płonie. I przebija się muzyka, jak rym czy rytm wśród wysypisk słów słodkowodnych, zupełnie codziennego użytku.
„Ziemia siedmiu wiatrów. Mapa pamięci” – tak właśnie napisano na okładce cienkiej książki, która rzeczywiście przypomina kartę pamięci, kompaktowy nośnik informacji, gigabajt reminiscencji, albo partyturę orkiestry symfonicznej, gdzie każda część tomiku („Ptak nad drogą do domu”, „Zapomniane światy”, „Jesienny bunt Penelopy”, „Echo głosu Marii Callas”, „Chata poezja”) odpowiada zapisowi określonej partii muzycznej, a zatem ma szczególne brzmienie. „Ptak nad drogą do domu” – część, która otwiera tomik i nadaje intonację. Poetka przenosi się wspomnieniami i myślami w dawno minione czasy, jakby chciała odnaleźć melodię, od której wszystko się zaczęło, i tam, z wysokości ptasiego lotu, odsłaniają się jej akry lepkiego nieba, i podwórka, i „królestwo dalii i aksamitek – herbów drogiego domu”, i duch benzyny i ścierniska, i dźwięki akordeonu, … i przeszłość, która nie odstępuje. „Zapomniane światy” – tęskny śpiew skrzypiec w orkiestrze ukraińskiej historii, która między prochem a popiołem dat wciąż pamięta i jęki obozów koncentracyjnych, i ryk stadionów, deportacje i czystki etniczne, i przeklęty zapach prochu. Ale proch pachnie i pachnie. To nasz tlen i wodór. Nasz ozon po „Gradach”. Nasz duch zimnych piwnic. Nasz zapach strachu niesprawiedliwej śmierci. To otwarta rana naszej rzeczywistości, emocjonalne crescendo, gdzie stopniowo, zwiększając siłę „dźwięku”, autorka mówi o wojnie: wojnie-posłowiu, wojnie-postskriptum, wojnie-konsekwencji, tak, jakby odsunęła firankę, za którą chowamy się przed rzeczywistością, i z milczącym gestem, z zatajonym bólem mówi: patrz! Bez wyrzutu, ale ze sercem ściśniętym w pięść. Ślepy pocisk pocałował czyjeś podwórko, to słońce drzewom łzy wymacza. Migotliwe tremolo skrzypiec stale wzmacnia się wątkami, od których jak struny zaczynają drgać żyły: … Lalka z oderwaną ręką, coś się zacięło w mechanizmie, i ona mruga, mruga, mruga, zawieszona na kikucie gałęzi…, osiągając swoje emocjonalne napięcie, autorka ślizgającym się ruchem niespodziewanie uderza w miedziane kotły (talerze), przenikając czytelnika na wylot prądem gorzkich olśnień: Cena życia zabitego żołnierza równa się trzem. W sumie wchodzi jego własne plus życie jego matki, plus życie jego ojca, którzy czerwoną nicią ciągną się za nim na cmentarz… I po niepokojącej „orkiestrze” „Gradów”, zostawiając czarne dziury w demografii, świat staje się niemy, zapomniany: Kto zapomniał nas w mroku historii? Kto zapomniał nas nie od dziś? Tylko nie Bóg, tylko nie Bóg, tylko nie Bóg… Iwan Switłyczny pisał: „Poeci strzelają rymami…/ W serce strzelają. Serce – tarcza dla kul i dla rymów”. Snajperska precyzja Teodozji Zariwnej, jej ognista mowa, przebija grubą skórę obojętności i trafia ważne cele za pierwszym strzałem, z pierwszej strofy, ale: … że poezja obok pragnienia zobaczenia mamy i taty czy dziewczynki z kokardą, która nie wymawia „l” ani „r”, przeprosin żony i naprawienia wszystkich błędów przeszłości.
A żeby to osiągnąć, trzeba wrócić. Wrócić, wrócić, wrócić. Niech będzie niecałkowity i uszkodzony, ale żywy i ciepły, i koniecznie wiśnie, jeszcze kwaśne i po deszczu. Zrywać i strzelać jedynie pestkami. Absolutny słuch Teodozji Zariwnej, jak radar, wyłapuje fale akustyczne ludzkiej duszy, odbijając w słowie najmniejsze jej drgania. „Echo głosu Marii Callas”, najwybitniejszej śpiewaczki operowej XX wieku, zaczyna się od „Opery o miłości”, której ostatni akt rozegrał się nie na scenie, a w życiu. Opera to los, i dla Marii było to aksjomatem, a jej los w dziwny sposób zbiegł się z dramatem miłosnym. Z listu, napisanego przez Marię Callas do jej ukochanego Arystotelesa Onassisa po tym, jak złamał jej serce i ożenił się z wdową po amerykańskim prezydencie Johnie Kennedym: „Nie wierzyłeś, że mogę umrzeć z miłości. Wiedz więc: umarłam. Świat ogłuchł. Nie mogę już śpiewać. Nie, będziesz to czytać. Zmuszę cię do tego. Wszędzie będziesz słyszeć mój zaginiony głos – będzie cię prześladował nawet we śnie, otoczy cię, pozbawi rozumu, i poddasz się, bo on potrafi zdobywać każdą twierdzę. Dosięgnie cię z różowych objęć lalki Jacqueline. On się za mnie zemści...” (Z książki „50 słynnych kochanek”). Życie jest okrutne, Ari. Wszystkie moje łzy zawiesił Bóg na nitce twojego sumienia. Po co ci taki wielki naszyjnik?
Różowe lalki, jak sztuczne perły, wypadają z twoich objęć i pachną rybą oraz perfumami, rozsypując tusz z rzęs. Opowiadając tę dramatyczną historię miłości, nadając jej poetyckie brzmienie, odsłaniając siłę wewnętrznego głosu Callas, Teodozja Zariwna dotyka górnych rejestrów duszy, przelewając bolesne melodie kobiecych losów w słowo, „gdzie wśród okrutnych konstrukcji, które nie sprzyjają mowie, jest jeszcze trochę powietrza, to znaczy, miłości”. Aluzje, które zręcznie wplata autorka w tekst, wymagają od czytelnika znajomości i rozszyfrowania, co jest równie konieczne, jak znajomość nut dla muzyka. „Jesienny bunt Penelopy” – protest kobiety przeciwko „wiecznemu” czekaniu, odmowa grania partii drugich skrzypiec w orkiestrze życia, spokojny triumf wolności. Pójdę błądząc, już sama sobie Ariadną… To jej własna odyseja, osobista oda do wędrówek, prywatna oda do świata, który „leży naprzeciw, lekki, jak wdech i wydech”, gdzie „pociąg jedzie powoli przez przestrzeń z prędkością czasu”, to oda do miast i małych dworców w grudniu, zaśnieżonej Polski, świeckiej lwicy Nicei, Wersalu i Paryża, Wenecji i Sztokholmu, morza i Alp, Amsterdamu i Bałtyku, ogrodów i winnic nad morzem. Tylko gdzie szukać złotego runa? Jest w winnicy, w wodzie ze studni, w kawałku żytniego chleba, w uśmiechu mężczyzny, w lekkiej dłoni położnej, a także w biletach na pociąg, w słowach, które porzucają notesy dla schronienia w „Wordzie” w pierwszej nagrodzie, w kuli, która omija… Tak wielowarstwowe jest to runo, bezcenne dla śmiertelnych. „Drapieżna poezja” – finalny akord zbioru. Gdzie autorka skromnie zauważa, że poezja nie ratuje. Nie działa jak kamizelka kuloodporna ani jak antydepresanty, czy nawet jak waleriana. Poezja żywi się krwią, konkurując z drapieżnikami, wprowadza w gąszcze ciemnego lasu mowy i porzuca na pastwę losu, więc: Czy warto było cedzić atrament z chorej żyły, skoro i one (słowa) są bezsilne wobec świata, który pędzi jak dzikie konie, aż wszystkie pozostałe rozbiegają się w różne strony. We własnej poezji Teodozja konsekwentnie uosabia własne postrzeganie świata, w którym wszystko jest ze sobą powiązane i ma swój wymiar muzyczny. Poezja Zariwnej urzeka – to rapsodia w stylu bluesa, to melancholia, to śpiewne deklamowanie przy akompaniamencie siedmiostrunnej liry, to odbicie wielogłosu, który porusza duszę, i harmonii, które unikają szkodliwego nadmiaru. „Poezja to nie »najlepsze słowa w najlepszym porządku«, to – wyższa forma istnienia języka” (Josef Brodski). A jeśli ten świat na czymś jeszcze się trzyma, to na takich kompozytorach słowa poetyckiego o duszy najwyższej rangi, jak Teodozja Zariwna, która tworzy symfonię z 33 liter alfabetu, darując światu nieśmiertelność języka.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
