Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

„Natura ludzka stoi na własnej woli i przymusem oraz siłą do Boga nie zostaje przyciągnięta”. „Bądźcie sobie ze swoją wiarą i mądrością oddzielnie od nas, a my ze swoją wiarą i apostolskim głupstwem oddzielnie od was”. „Oniemiej i bądź bezgłosy, dopóki nie zechcesz się opamiętać!” „Nic bowiem nie ma droższego od duszy!” Z utworu „Zaczepka mądrego łacinnika z głupim rusinem” (1600–1601)

Слово Просвіти, №25 за 2021 рік

przypisać autorowi z powrotem. Za życia poszczególne rękopiśmienne utwory Wyszeńskiego zostały opublikowane anonimowo w 1598 r. w ostrogskiej „Księdze” (wariant „Pisma do biskupów, którzy odeszli od wiary prawosławnej”). Następnie imię mnicha-mistyka Iwana Wyszeńskiego zostało zapomniane przez niemal 250 lat i dopiero w 1865 r., dzięki Mykole Kostomarowowi, zostało przywrócone. Później badaniem filozoficzno-teologicznych dociekań Wyszeńskiego zajmował się także Iwan Franko (który opisał ostatnie dni życia mistyka w poemacie „Iwan Wyszeński”, 1900 r.). Ogólnie w swoich rękopiśmiennych utworach I. Wyszeński bronił stanowiska, zgodnie z którym podstawą materialnego i duchowego bytu człowieka jest niezrównana mądrość Boża – Sofia, która znajduje swój wyraz w wartościach kultowych i obrzędowych kultury prawosławnej (w tym w jej świątyniach, ikonach itp.). Jako chrześcijanin o ortodoksyjnym nastawieniu ostro przeciwstawiał świat idealnego Boga i świat materialny, podkreślał, że Bóg jest siłą nadprzyrodzoną, istniejącą sama w sobie odwiecznie, że jest twórcą świata widzialnego i niewidzialnego oraz człowieka w nim, a Bóg jest w swej istocie niepoznawalny. Bóg jest ideałem chrześcijańskich cnót: sprawiedliwości, mądrości, uczciwości. Przeciwstawia mu się niedoskonały świat materialny, w którym panuje zło (lukawy, diabeł), grzeszność, przemijalność, śmierć. Wśród głównych religijno-filozoficznych problemów, którymi interesował się Iwan Wyszeński, były po-zła). Najkrótszą drogą do Boga jest właściwy wybór, który zaczyna się od przyjęcia wartości ascetycznych. Przykładem może być życie pustelników-ascetów w górach, jaskiniach, ich wyczyny związane z modlitwą i postami. Uważano, że „stary” człowiek zostaje zmieniony w „nowego” przez praktykę ascezy poprzez wcielenie w niego boskiego ducha, który leczy jego cielesne namiętności, powodujące grzeszność i cierpienie człowieka. Filozoficzno-religijna refleksja Wyszeńskiego wykazuje wpływ na nią idei hezychastycznych i wczesnochrześcijańskich dotyczących możliwości mistycznego połączenia ziemskiego człowieka z nadprzyrodzonym Bogiem. Hezychazm, jako od dawna znane i sprawdzone etyczno-mistyczne nauczanie chrześcijaństwa wschodniego, proponował konkretne drogi i praktyki duchowe jednoczenia człowieka z Bogiem poprzez oczyszczenie serca łzami oraz skupienie świadomości na samej sobie. Ćwiczenia psychofizjologiczne, a także odpowiedni styl życia (post, milczenie, niezmienność myśli, kontrola oddechu itp.) miały na celu uzyskanie prawd objawionych przez Boga. Askeza, mnisi stan, odłączenie od świata, hezychazm – to nie ucieczka od sprzeczności materialnego świata, lecz przeciwnie, to niezwykle ciężka praca nad własnym ciałem i duszą w celu oczyszczenia ich z grzeszności, osiągnięcia eschatologicznego oświecenia jako najwyższego dobra. Iwan Wyszeński nie absolutyzował samotniczego życia, w klasztorze zaś aktywnie cікавив­ „Cóż za pożytek z daru, skoro sam tego zapragnąłem i otrzymałem od ciebie, diable, a nie Bóg niebieski powołał mnie i wybrał na tę godność?”. „Narodzić się na życie – to znaczy, gdy wyszedłszy z łona w ten świat i dochodząc do dojrzałego wieku, myśl ma już moc odróżnić zło od dobra”. „Nasze ciało – z ziemi ziemia – ku ziemskiemu ciężarowi i karmie dąży. Duch zaś szuka, jak by się wznieść z tego mięsa w górę, lecz tamten gnój i cielesne łakomstwa go związały i nie puszczają”. „Wolno człowiekowi i ma on samowładztwo, zapragnąć zbawienia lub zguby, umrzeć albo żyć, stać się synem Bożym czy synem diabelskim”. „Nie może komediant wyciągnąć myślnego oka ku rozumowi Chrystusowemu, dopóki nie uwolni się od swego maskaradowego rozumu”. „Nie trzeba ci samemu szukać władzy i zwierzchnictwa, aby ludzie cię szanowali i ci się korzyli, lecz trzeba jedynie rozjaśnić swe duchowe światło życia dobroczynnego”. „Jak chcesz innym otworzyć bramy królestwa niebieskiego, skoro dla ciebie są zamknięte?” „Minie jak sen to krótkie życie, wkrótce przeminie! Zatem bądźmy gotowi na chwalebne zmartwychwstanie dobrym i oczyszczonym życiem, aby dostać się na prawą stronę”. „Jeśli zachowają cnotę i czystość cielesną, ale nie oczyszczą się z okrucieństwa serca i złośliwości i nie okażą miłosierdzia bliźniemu, to swoje lampy pogaszą bez oliwy miłosierdzia”. „Diabeł sprzyja ciału i walczy przeciw duszy”. „Zbawiajcie się wiarą, zbawiajcie się przykazaniami ewangelicznymi, zbawiajcie się prawem ojcowskim, zbawiajcie się czystym i nienagannym życiem!” Z dzieła „Książka” (1599–1600)3:

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn