Strona · s. 15strona oryginału ↗
Iwan Mykołajczuk i Borys Iwczenko
Слово Просвіти, №25 за 2021 рік
Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy zaprosiło na pokaz filmu „Zaginiona gramota”. Wydarzenie poświęcono 80. rocznicy urodzin dwóch wybitnych postaci ukraińskiego kina – Iwana Mykołajczuka oraz Borysa Iwczenki. Wielu uważa „Zaginioną gramotę” za film symboliczny dla ukraińskiego narodu. Wychodząc od opowiadania Gogola, twórcy obrazu – autor scenariusza Iwan Dracz, reżyser Borys Iwczenko, aktor Iwan Mykołajczuk – zbudowali film, w którym opracowali archetypowe charaktery narodowe, dali nowe życie kozackiemu mitowi – i w dobie „zastoju” zreflektowali kolonialny status Ukrainy w granicach imperium. Taki film nie mógł powstać na pustym miejscu. Stała za nim nie tylko oryginalna scenariuszowa wizja Iwana Dracza, ale także wielka reżysersko-aktorska współpraca. Borys Iwczenko i Iwan Mykołajczuk to przyjaciele ze studenckich lat, współpracownicy, za którymi stoi szereg zrealizowanych i niezrealizowanych projektów: udana, utalentowana „Anniczka”, „Maryna”, w której Mykołajczukowi zamiast głównej roli pozwolono zagrać jedynie epizod, niezbyt udany film „Kiedy człowiek się uśmiechnął”… I, oczywiście, legendarna „Zaginiona gramota”. – W 1961 roku podjęto decyzję o otwarciu wydziału filmowego w Kijowskim Instytucie Teatralnym imienia Iwana Karpenki-Karego – opowiada starszy pracownik naukowy działu historii kina Anastasija Kaniweć. – Wiktor Iwczenko przeprowadza nabór studentów, wśród których byli Iwan Mykołajczuk, Raisa Nedaškiwska, szereg innych osób, które z czasem stały się znanymi aktorami. Już po dwóch latach Mykołajczuk gra w filmach Wołodymyra Denysenki „Sen” oraz „Cienie zapomnianych przodków” Serhija Paradżanowa. Równolegle uczył się Borys Iwczenko, syn znanego reżysera, który odziedziczył talent ojca. Praktycznie od 13 roku życia pracował na planie filmowym. I kiedy nadszedł moment debiutu, miał już pewne umiejętności. Pierwszy pełnometrażowy film Borysa Iwczenki nosił tytuł „Anniczka”. Scenariusz zaproponował lwowski dziennikarz Terentij Zahorułko na podstawie własnej powieści. Do współtworzenia scenariusza zaprosił Wiktora Iwczenkę. Scenariusz był dość poprawny według radzieckich kanonów. Zachodnia Ukraina, czasy II wojny światowej. Córka bogatego gospodarza Anniczka jest narzeczoną policjanta. Przypadkowo znajduje radzieckiego partyzanta, zakochuje się w nim, w związku z czym zmienia się światopogląd dziewczyny. W tym przypadku kobieta jakby kojarzy się z Zachodnią Ukrainą, a mężczyzna, którego pokochała – ze ścieżką cywilizacyjnego rozwoju. Film Borysa Iwczenki jest interesujący tym, że żyją w nim Karpaty. Jak wspominał uczestnik filmu aktor Iwan Hawryluk, podczas zdjęć oni również mieszkali w Karpatach, w miejscowym klubie uczyli się tańczyć arkan. Reżyser poszedł dość niezwykłą drogą kręcenia filmu: filmował od pierwszej sceny do ostatniej, aby zachować poczucie ciągłości akcji. Moskiewski Komitet ds. Kinematografii zareagował na scenariusz z rozczarowaniem, ponieważ oczekiwano, że film będzie miał wagę społeczną, a w rzeczywistości „przekształcił się w melodramat, w którym przeważa wątek miłosny”. Ale widzowie przyjęli film dość ciepło. I niemała w tym zasługa Iwana Mykołajczuka, który stworzył postać policjanta, co było dość niezwykłe dla radzieckiej kinematografii i radzieckiej kultury w ogóle. Ta postać jest wielowymiarowa, złożona, niejednoznaczna. Nie zajmuje się tym, że okrada ludność i gwałci dziewczęta. Wręcz przeciwnie. Roman to człowiek pełen godności. Nie przypomina gruboskórnego wiejskiego chłopaka, jak ta postać została opisana w scenariuszu. Właściwie to młody wojskowy, przyszły oficer. Nawet dziwne, że w tamtych latach mogła przejść taka postać. Można przypuszczać, że kontrola nad kinematografią nie była jeszcze tak surowa. Zapewne, gdyby film kręcono kilka lat później, raczej nie mógłby wyjść na ekrany w takiej formie. Postać Romana znajduje pewną kontynuację w twórczości Iwana Mykołajczuka, kiedy tworzy scenariusz filmu „Biały ptak z czarnym znamieniem”. Orest w nowym scenariuszu rozwija postać Romana, a Dana w pewnym stopniu jest wariacją postaci Anniczki. Kolejną wielką pracą Borysa Iwczenki, która również powstawała we współpracy z Iwanem Mykołajczukiem, stała się „Zaginiona gramota”. Zaczęło się wszystko od tego, że w studiu filmowym im. Ołeksandra Dowżenki pojawił się pomysł zekranizowania wszystkich opowiadań Mykoły Gogola z cyklu „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki”. Jednak nakręcono tylko dwa filmy. Pierwszy – „Noc na Iwana Kupały”, który stworzył Jurij Illenko, stał się prawdziwym wybuchem i wkrótce został zakazany, drugi – „Zaginiona gramota”, też miał nieszczęśliwą historię relacji z władzą. Scenariusz „Zaginionej gramoty” zamówiono u Iwana Dracza. Opowiadanie Gogola jest niewielkie, a jego fabuła – dość umowna. Iwan Fedorowycz przy pisaniu scenariusza wykorzystuje utwory Marka Kropywnyckiego, Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki, Ołeksy Storożenki. Z tego wszystkiego tworzy inną fabułę, która w rzeczywistości jest bardzo bliska światu Gogola. Początkowo nad filmem pracował Wiktor Hres. Nie wyszło. Dokończenie obrazu powierzono Borysowi Iwczence. Do oddania filmu pozostawało 9 miesięcy, jakąś część budżetu już wykorzystano, wszystko trzeba było zaczynać praktycznie od zera. To było wyzwanie. Iwczenko zgodził się pod warunkiem, że rolę głównego bohatera będzie wykonywał Iwan Mykołajczuk. Jak i w ich poprzedniej wspólnej pracy, wkład Iwana tutaj trudno przecenić. Bardzo subtelnie wyczuwał kulturę ludową, stale przekazywał swoją wizję reżyserowi, występował jako konsultant. Warto również oddać sprawiedliwość Borysowi Iwczence, który będąc już profesjonalnym reżyserem, ufał Mykołajczukowi, pozwalał mu improwizować. Ważna była również muzyka, którą także podarował Mykołajczuk. Nadawała ona nastrój wielu epizodom, czasem dodawała do fabuły nowe niuanse. Oprócz tego, że film był niezwykle lekki pod względem fabuły, jest dość subtelnie zbudowany z punktu widzenia historycznej faktury. Kiedy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
